Gepubliceerd op 20 oktober 2016 · Laatst bijgewerkt op 8 september 2026
Een stilzwijgende overeenkomst is een overeenkomst die niet is ondertekend en niet met zoveel woorden is gesloten, maar die volgt uit het gedrag van partijen. Zij komt tot stand doordat de ene partij uit de gedragingen en verklaringen van de ander redelijkerwijs mocht afleiden dat die zich wilde binden (artikelen 3:33 en 3:35 BW). De Hoge Raad aanvaardde in 2011 uitdrukkelijk dat een overeenkomst ook kan worden afgeleid uit een tussen partijen bestaande feitelijke situatie.
Inhoudsopgave
Hoe komt een overeenkomst volgens de wet tot stand?
De hoofdregel is eenvoudig: een overeenkomst komt tot stand door een aanbod en de aanvaarding daarvan (artikel 6:217 BW). De wet stelt daarbij geen vormeis. Mondeling, per e-mail, per berichtenapp of door een handeling — het maakt niet uit, zolang aanbod en aanvaarding elkaar dekken. Alleen voor een beperkt aantal overeenkomsten schrijft de wet schriftelijkheid voor, zoals de koop van een woning door een consument (artikel 7:2 BW) en het concurrentiebeding (artikel 7:653 BW).
Doorslaggevend is niet wat iemand innerlijk wilde, maar wat de ander uit zijn verklaring of gedraging mocht opmaken. Ontbreekt de wil, maar heeft de wederpartij op de gewekte schijn vertrouwd en mocht zij daar redelijkerwijs op afgaan, dan kan het ontbreken van die wil niet meer worden tegengeworpen (artikel 3:35 BW). Precies dat maakt een stilzwijgende overeenkomst mogelijk: het is het gerechtvaardigd vertrouwen van de ander dat de binding schept.
Wat besliste de Hoge Raad over de samenwerkende dierenartsen?
De principiële uitspraak dateert van 2 september 2011 (ECLI:NL:HR:2011:BQ3876). Een aantal dierenartsen werkte jarenlang samen zonder ooit een maatschapscontract te tekenen. Toen de samenwerking eindigde, was de vraag of er tussen hen een maatschap bestond, met alle gevolgen voor winstverdeling en aansprakelijkheid van dien.
De Hoge Raad oordeelde dat het bestaan van een overeenkomst mede kan worden afgeleid uit een tussen partijen op enig moment bestaande feitelijke situatie. Beslissend zijn de gedragingen en verklaringen van partijen en hetgeen zij daaruit over en weer mochten afleiden. Dat de dierenartsen als gelijken optraden, gezamenlijk in de winst deelden en zich naar buiten toe als één praktijk presenteerden, was voldoende om een maatschap aan te nemen — ook zonder aanwijsbaar moment waarop die was gesloten. Wat een dergelijke samenwerkingsvorm precies inhoudt, leest u in ons artikel over de maatschap.
Hoe pakte dat uit bij een hoofdelijke aansprakelijkstelling?
Het Gerechtshof Den Haag paste die maatstaf op 1 maart 2016 toe in een zaak met verstrekkende gevolgen (ECLI:NL:GHDHA:2016:2419). Een administratiekantoor verrichtte op basis van een mondelinge overeenkomst van opdracht werkzaamheden voor een reeks stichtingen en besloten vennootschappen van één bestuurder. Toen de facturen onbetaald bleven, legde het kantoor conservatoir beslag op de privébankrekeningen van die bestuurder en op twee eilanden in de gemeente Aalsmeer.
De bestuurder verweerde zich met het argument dat de opdracht met de rechtspersonen was gesloten en niet met hem in privé. Het hof dacht daar anders over. Enkele eerdere facturen waren van zijn privérekening betaald, en andere facturen werden telkens via wisselende vennootschappen voldaan. Daaruit mocht het administratiekantoor afleiden dat hij zich ook persoonlijk voor de betaling verantwoordelijk achtte. Het hof nam aan dat in de loop van 2011 een overeenkomst tot stand was gekomen waarbij de bestuurder zich hoofdelijk aansprakelijk had gesteld. Een enkele betaling vanaf de verkeerde rekening bleek dus een aansprakelijkheid van honderdduizenden euro’s te dragen.
Wat is het verschil met de Haviltex-maatstaf?
De maatstaf uit 2011 lijkt sterk op de Haviltex-norm uit het arrest van 13 maart 1981, maar zij beantwoordt een andere vraag. Haviltex gaat over de uitleg van een overeenkomst die er al is: welke betekenis mochten partijen in de gegeven omstandigheden over en weer aan de bepalingen toekennen? De maatstaf uit de dierenartsenzaak gaat een stap eerder: is er überhaupt een overeenkomst? Beide vragen worden beantwoord met dezelfde bouwstenen — gedragingen, verklaringen en gerechtvaardigd vertrouwen — maar zij vallen niet samen. Hoe de uitlegvraag in de praktijk uitpakt, beschrijven wij in ons artikel over de Haviltex-norm.
Daarnaast bestaat er nog een derde vraag: de kwalificatie. Ook als vaststaat wat partijen zijn overeengekomen, bepaalt de wet welk type overeenkomst dat oplevert. De Hoge Raad besliste op 6 november 2020 (ECLI:NL:HR:2020:1746) dat de bedoeling van partijen daarbij geen rol speelt. Wie afspreekt dat er “geen dienstverband” is maar in werkelijkheid onder gezag tegen loon werkt, heeft een arbeidsovereenkomst in de zin van artikel 7:610 BW.
Waar ontstaan in de praktijk ongewilde overeenkomsten?
De situaties waarin dit misgaat, zijn opvallend alledaags. Een bestuurder die een factuur van zijn vennootschap even uit privémiddelen voorschiet. Een leverancier die na afloop van een contract gewoon blijft leveren en betaald blijft worden, waarmee stilzwijgend een mondelinge duurovereenkomst ontstaat die alleen met een redelijke opzegtermijn kan worden beëindigd. Een vennoot die toetreedt tot een lopende samenwerking en meedeelt in de winst. Een opdrachtgever die de opdrachtnemer roostert, aanstuurt en beoordeelt.
Ook onderhandelingen kennen dit risico. Wie een offerte uitbrengt en ziet dat de wederpartij met de uitvoering begint zonder te tekenen, kan zich later moeilijk op het standpunt stellen dat er geen overeenkomst is. De uitvoering zelf is dan de aanvaarding. Hetzelfde geldt voor de partij die zwijgt terwijl van haar een reactie mocht worden verwacht: onder omstandigheden mag de ander dat zwijgen als instemming opvatten. Voor een samenwerking tussen ondernemers is dat een reden om afspraken vast te leggen in een schriftelijk samenwerkingscontract.
Welk bewijs heeft u nodig als partijen het oneens zijn?
Wie zich op een stilzwijgende overeenkomst beroept, draagt daarvan in beginsel de bewijslast (artikel 150 Rv). Dat bewijs bestaat zelden uit één stuk. Het is de optelsom van facturen, betalingen, e-mails, app-berichten, urenstaten en de manier waarop partijen zich naar buiten toe presenteerden. Juist omdat het om gedrag gaat, is de administratie het dossier.
Het bewijsrecht is per 1 januari 2025 gewijzigd. Het oude artikel 843a Rv is vervangen door de artikelen 194 tot en met 195a Rv, en de waarheidsplicht van artikel 21 Rv is uitgebreid. U kunt daardoor gerichter inzage vorderen in stukken die zich bij de wederpartij bevinden, mits u die stukken voldoende bepaald omschrijft en een rechtmatig belang hebt. Voor de bewijsvoering rond mondelinge en stilzwijgende afspraken maakt dat verschil; wij gaan daar dieper op in bij mondelinge overeenkomsten en bewijsproblemen.
Hoe voorkomt u dat u ongemerkt gebonden raakt?
Voorkomen is hier vooral een kwestie van consequent gedrag. Betaal zakelijke facturen uitsluitend vanaf de rekening van de rechtspersoon die de opdracht heeft gegeven, en maak bij een uitzondering schriftelijk duidelijk dat het om een lening of een voorschot gaat. Onderteken offertes en bevestig telefonische afspraken per e-mail, ook als de relatie goed is. Werk met een uitdrukkelijk voorbehoud van goedkeuring zolang u niet definitief wilt binden, en zorg dat de uitvoering niet begint voordat dat voorbehoud is opgeheven.
Even belangrijk is het aflopen van een relatie. Blijft u leveren of afnemen na de einddatum, dan ontstaat al snel een nieuwe, stilzwijgende overeenkomst met onduidelijke voorwaarden. Bevestig het einde schriftelijk, of leg de verlenging vast. En let op de rol van de bestuurder in het bijzonder: wie privé handelingen verricht voor zijn vennootschap, wekt de indruk dat hij zich privé verbindt.
Wat betekent dit voor de relatie met een zzp’er?
Het arbeidsrecht kent dezelfde gedachte, en daar zijn de gevolgen het grootst. Of iemand werknemer is, hangt niet af van het opschrift boven de overeenkomst maar van de feitelijke uitvoering ervan. Wordt een zelfstandige ingeroosterd, aangestuurd en beoordeeld als eigen personeel, dan kan van rechtswege een arbeidsovereenkomst bestaan, met loondoorbetaling bij ziekte, ontslagbescherming en een transitievergoeding als sluitstuk. Sinds 1 januari 2025 handhaaft de Belastingdienst hier ook weer volledig op; wij beschrijven dat in ons artikel over het inhuren van zzp’ers onder de Wet DBA.
De achterliggende regel is telkens dezelfde: het recht kijkt door de papieren werkelijkheid heen. Dat werkt twee kanten op. Het maakt u kwetsbaar voor een binding die u niet wilde, maar het geeft u ook een aanspraak wanneer de wederpartij zich achter het ontbreken van een handtekening verschuilt terwijl zij zich jarenlang als contractspartij heeft gedragen.
Veelgestelde vragen
Is een stilzwijgende overeenkomst rechtsgeldig?
Ja. De wet stelt voor de meeste overeenkomsten geen vormeis. Een overeenkomst die uit gedrag blijkt, is even bindend als een ondertekend contract; alleen het bewijs ervan is lastiger.
Kan een overeenkomst ontstaan door alleen te zwijgen?
Zwijgen is op zichzelf geen aanvaarding. Maar als van u een reactie mocht worden verwacht, bijvoorbeeld binnen een lopende handelsrelatie, kan het uitblijven daarvan in samenhang met andere omstandigheden wel als instemming worden opgevat.
Kan ik als bestuurder privé aansprakelijk worden voor een schuld van mijn bv?
Dat kan, en niet alleen via bestuurdersaansprakelijkheid. Zoals het Haagse hof liet zien, kan uit uw eigen betalingsgedrag een zelfstandige overeenkomst van hoofdelijke aansprakelijkheid worden afgeleid.
Hoe lang kan een wederpartij zich op zo’n overeenkomst beroepen?
Voor de vordering tot nakoming geldt de gewone verjaringstermijn van vijf jaar, die begint te lopen op de dag na die waarop de vordering opeisbaar is geworden (artikel 3:307 BW).
Advies over uw contractrelaties
Of er een overeenkomst is, is zelden een kwestie van één document. Law & More beoordeelt de correspondentie, de betalingen en de feitelijke gang van zaken, en adviseert of u zich met succes op een overeenkomst kunt beroepen of juist kunt betwisten dat er een is. Ook bij het opzetten van uw contractdocumentatie denken wij mee. Bel gerust +31 40 369 06 80.
