In dit begrippenkader leggen wij de termen uit die in de Nederlandse rechtspraktijk het vaakst voorbijkomen. Elk begrip geeft een korte definitie, de wettelijke basis, hoe de regel in de praktijk uitpakt en waar het doorgaans misgaat. De uitleg is geschreven voor cliënten en hun adviseurs, niet voor specialisten, en van elk begrip bestaat ook een Engelstalige versie op onze internationale site.

Het begrippenkader bestrijkt tien rechtsgebieden met elk twintig begrippen: ondernemingsrecht, arbeidsrecht, familierecht, civiel recht, immigratierecht, energierecht, vastgoedrecht, strafrecht, IT-recht en bestuursrecht.

Ondernemingsrecht

Lees ook onze pagina over ondernemingsrecht.

Aandeelhoudersovereenkomst — Overeenkomst tussen aandeelhouders over zeggenschap, overdracht van aandelen, uittreding en impasses, die naast de statuten geldt.
Aandelenoverdracht — Een aandelenoverdracht is de levering van aandelen in een BV, die op straffe van nietigheid bij notariele akte moet plaatsvinden.
Actio Pauliana — Met de actio pauliana kan een curator of schuldeiser rechtshandelingen vernietigen die schuldeisers onverplicht hebben benadeeld.
Activa-passivatransactie — Bij een activa-passivatransactie worden bezittingen en schulden afzonderlijk overgedragen in plaats van de aandelen in de vennootschap.
Agentuurovereenkomst — Een handelsagent bemiddelt tegen provisie bij het tot stand komen van overeenkomsten en heeft bij het einde recht op een klantenvergoeding.
Algemene vergadering van aandeelhouders (AVA) — Het orgaan waarin aandeelhouders hun rechten uitoefenen: het stelt de jaarrekening vast, benoemt en ontslaat bestuurders en besluit over uitkeringen.
Besloten vennootschap (B.V.) — De standaard Nederlandse rechtsvorm: een rechtspersoon met niet vrij overdraagbare aandelen, opgericht bij notariële akte en zonder minimumkapitaal.
Bestuurdersaansprakelijkheid — De persoonlijke aansprakelijkheid van een bestuurder jegens de vennootschap, de boedel of derden, waarvoor een ernstig persoonlijk verwijt nodig is.
Certificering van aandelen (STAK) — Bij certificering gaan aandelen naar een stichting administratiekantoor die certificaten uitgeeft; zeggenschap en belang worden gescheiden.
Dividenduitkering en uitkeringstoets — Een BV mag alleen dividend uitkeren als het bestuur na een uitkeringstoets vaststelt dat de vennootschap haar opeisbare schulden kan blijven betalen.
Drag along en tag along — Drag along verplicht minderheidsaandeelhouders mee te verkopen; tag along geeft hun het recht om onder dezelfde voorwaarden mee te liften.
Due diligence (boekenonderzoek) — Het onderzoek van de koper naar een doelvennootschap vóór een transactie, en het tegenwicht tegen de mededelingsplicht van de verkoper.
Earn-out — Een earn-out is een deel van de koopprijs dat pas na de overname wordt betaald en afhangt van de resultaten van de onderneming.
Enquêteprocedure — De enquêteprocedure bij de Ondernemingskamer is het onderzoek naar het beleid van een vennootschap, met de mogelijkheid van onmiddellijke voorzieningen.
Faillissement — Een faillissement is het algemeen beslag op het vermogen van een schuldenaar die is opgehouden te betalen, uitgesproken door de rechtbank.
Franchiseovereenkomst — De Wet franchise stelt dwingende eisen aan de precontractuele informatie, aan wijziging van de formule en aan het concurrentiebeding na afloop.
Handelsregister (KVK) — Het openbare register van Nederlandse ondernemingen bij de Kamer van Koophandel, waarop derden in beginsel mogen afgaan bij zaken doen.
Jaarrekening en deponering — Een BV moet jaarlijks een jaarrekening opmaken, vaststellen en deponeren; te laat deponeren telt mee bij bestuurdersaansprakelijkheid.
Juridische fusie en splitsing — Bij een juridische fusie of splitsing gaat het vermogen onder algemene titel over, zonder afzonderlijke levering van elk vermogensbestanddeel.
Ontbinding en vereffening — Het beëindigen van een rechtspersoon: een ontbindingsbesluit, gevolgd door vereffening van het vermogen en uitkering van een eventueel overschot.
Raad van commissarissen — De raad van commissarissen houdt toezicht op het bestuur van een vennootschap en staat het bestuur daarnaast met raad terzijde.
Statuten — Het constituerende document van een rechtspersoon, vastgelegd bij notariële akte en openbaar gedeponeerd, met naam, zetel, doel en interne inrichting.
Tegenstrijdig belang — Een bestuurder met een persoonlijk belang dat strijdt met het vennootschapsbelang mag niet deelnemen aan de beraadslaging en besluitvorming.
Turboliquidatie — Ontbinding van een vennootschap zonder baten, waarbij het bestuur stukken moet deponeren en de schuldeisers vooraf moet informeren.
UBO-register — In het UBO-register staan de uiteindelijk belanghebbenden van entiteiten; inschrijving is verplicht, maar het register is niet meer openbaar.
Vennootschap onder firma (vof) — Een vof is een samenwerkingsverband zonder rechtspersoonlijkheid waarin de vennoten hoofdelijk aansprakelijk zijn voor de schulden.
Wet bestuur en toezicht rechtspersonen (WBTR) — De WBTR harmoniseert sinds 1 juli 2021 de regels over bestuur en toezicht voor verenigingen en stichtingen met die voor de BV en NV.
WHOA-akkoord — Met de WHOA kan een onderneming buiten faillissement een dwangakkoord met schuldeisers tot stand brengen dat de rechter homologeert.

Arbeidsrecht

Immigratierecht

Lees ook onze pagina over immigratierecht.

Bezwaar en beroep in vreemdelingenzaken — Tegen reguliere besluiten van de IND staat bezwaar open, tegen asielbesluiten rechtstreeks beroep, met korte termijnen en vaak zonder schorsende werking.
Dublinprocedure — De Dublinverordening bepaalt welke lidstaat een asielverzoek behandelt; is dat een andere staat, dan volgt overdracht zonder inhoudelijke beoordeling.
Erkend referent — Een erkend referent staat in het register van de IND en kan versneld verblijfsaanvragen indienen, tegen een zware informatie- en zorgplicht.
Europese blauwe kaart — De Europese blauwe kaart is een verblijfs- en werkvergunning voor hoogopgeleiden van buiten de Unie, met een eigen salarisdrempel.
Gecombineerde vergunning voor verblijf en arbeid — De gvva bundelt verblijfsrecht en het recht op arbeid bij één werkgever in een enkele vergunning, na een arbeidsmarkttoets door het UWV.
Gezinshereniging — Gezinshereniging is de toelating van een partner of minderjarig kind bij een referent, onder voorwaarden van inkomen en huisvesting.
Inburgering — Inburgeringsplichtige nieuwkomers moeten binnen drie jaar het inburgeringsexamen halen; sinds 2022 regisseert de gemeente het traject.
Inreisverbod — Een inreisverbod ontzegt een vreemdeling voor bepaalde tijd de toegang tot Nederland en het Schengengebied, meestal naast een terugkeerbesluit.
Intrekking van de verblijfsvergunning — Een verblijfsvergunning kan worden ingetrokken bij onjuiste gegevens, het niet meer voldoen aan de voorwaarden of gevaar voor de openbare orde.
Kennismigrant — Een kennismigrant werkt voor een door de IND erkende referent tegen een salaris boven het criterium, met een versnelde toelatingsprocedure.
Machtiging tot voorlopig verblijf — Een machtiging tot voorlopig verblijf is het inreisvisum dat bepaalde nationaliteiten nodig hebben voor een verblijf van meer dan negentig dagen.
Nareis — Nareis is de gezinshereniging voor gezinsleden van een asielstatushouder, met soepeler voorwaarden mits binnen drie maanden aangevraagd.
Naturalisatie — Naturalisatie is de verlening van het Nederlanderschap op verzoek, na in beginsel vijf jaar hoofdverblijf en het inburgeringsexamen.
Schengenvisum — Met een Schengenvisum mag een vreemdeling maximaal negentig dagen binnen honderdtachtig dagen in het Schengengebied verblijven.
Terugkeerbesluit — Een terugkeerbesluit verplicht een vreemdeling zonder rechtmatig verblijf Nederland te verlaten, meestal binnen een termijn van vier weken.
Tewerkstellingsvergunning — Een tewerkstellingsvergunning is nodig om een vreemdeling zonder vrije toegang tot de arbeidsmarkt te laten werken; de werkgever vraagt haar aan.
Verblijf op humanitaire gronden — Een verblijfsvergunning op humanitaire gronden kan worden verleend bij schrijnende omstandigheden, medische noodzaak of na huiselijk geweld.
Verblijfsrecht Chavez-Vilchez — Een ouder van een Nederlands kind kan een afgeleid verblijfsrecht hebben als het kind anders gedwongen zou zijn de Unie te verlaten.
Verblijfsrecht van EU-burgers — Burgers van de Unie hebben een rechtstreeks verblijfsrecht in Nederland; na vijf jaar verblijf ontstaat een duurzaam verblijfsrecht.
Verblijfsvergunning asiel — De verblijfsvergunning asiel voor bepaalde tijd wordt verleend aan wie bescherming nodig heeft; zij geldt voor vijf jaar en kent eigen procedureregels.
Verblijfsvergunning regulier — De verblijfsvergunning regulier is de titel voor niet-asielgerelateerde doelen zoals arbeid, studie of gezinsleven, met een vast verblijfsdoel.
Verblijfsvergunning voor onbepaalde tijd — Na vijf jaar rechtmatig verblijf kan een vergunning voor onbepaalde tijd worden aangevraagd, mits aan inburgering en middelen is voldaan.
Verblijfsvergunning voor startende ondernemers — De startupvergunning geeft een ondernemer een jaar de tijd om met begeleiding van een erkende facilitator een innovatieve onderneming op te bouwen.
Verblijfsvergunning voor studie — De studievergunning wordt aangevraagd door de onderwijsinstelling als erkend referent; de student moet voldoende studievoortgang boeken.
Vreemdelingenbewaring — Vreemdelingenbewaring is vrijheidsontneming met het oog op uitzetting; zij mag alleen als een lichter middel niet toereikend is.
Zoekjaar — Het zoekjaar is een verblijfsvergunning van twaalf maanden waarin afgestudeerden vrij mogen werken en een baan of onderneming mogen zoeken.

Familierecht

Energierecht

Vastgoedrecht

Lees ook onze pagina over vastgoedrecht.

Aannemingsovereenkomst — Bij aanneming van werk verbindt de aannemer zich tot het tot stand brengen van een werk; oplevering is het scharnierpunt voor aansprakelijkheid.
Appartementsrecht en VvE — Een appartementsrecht geeft een aandeel in een gesplitst gebouw met exclusief gebruik van een privégedeelte en lidmaatschap van de VvE.
Bedrijfsruimte 230a — Kantoren, opslag en praktijkruimte vallen onder artikel 7:230a BW en kennen alleen ontruimingsbescherming, geen huurbescherming.
Bedrijfsruimte 290 — Huur van winkel- en horecaruimte valt onder artikel 7:290 BW, met vijf plus vijf jaar en opzeggingsbescherming voor de huurder.
Bodemverontreiniging — Bodemverontreiniging raakt de waarde en de bruikbaarheid van grond; sinds de Omgevingswet ligt de regeling in het omgevingsrecht.
Burenrecht — Het burenrecht regelt de verhouding tussen eigenaren van naburige erven, van erfafscheidingen en overhangende takken tot uitzicht en hinder.
Erfdienstbaarheid — Een erfdienstbaarheid is een last op het ene perceel ten behoeve van het andere, zoals overpad, en gaat van rechtswege mee met de grond.
Erfpacht — Erfpacht is het zakelijk recht om grond van een ander te gebruiken tegen betaling van een canon; de akte van uitgifte bepaalt de voorwaarden.
Financieringsvoorbehoud — Met een financieringsvoorbehoud kan de koper de koop zonder boete ontbinden als hij tijdig en gedocumenteerd aantoont geen hypotheek te krijgen.
Huurbescherming woonruimte — Huurders van woonruimte zijn sterk beschermd: opzegging kan alleen op wettelijke gronden en huurprijzen tot een puntengrens zijn gereguleerd.
Huurprijsherziening bedrijfsruimte — Huurder en verhuurder van 290-bedrijfsruimte kunnen na vijf jaar nadere vaststelling van de huurprijs vragen aan de hand van vergelijkbare panden.
Huurverhoging — Voor gereguleerde woonruimte gelden wettelijke maxima voor de jaarlijkse huurverhoging; in de vrije sector geldt het contract.
Hypotheekrecht — Het hypotheekrecht is een beperkt recht op een registergoed dat de schuldeiser voorrang geeft en het recht van parate executie.
Indeplaatsstelling — Bij indeplaatsstelling machtigt de rechter de huurder van bedrijfsruimte om een derde in zijn plaats te stellen bij overdracht van het bedrijf.
Juridische levering — Overdracht van een onroerende zaak vraagt een notariële akte van levering en inschrijving in de openbare registers; pas dan gaat eigendom over.
Kettingbeding en kwalitatieve verplichting — Een kettingbeding verplicht de koper de verplichting door te geven aan opvolgers; een kwalitatieve verplichting gaat van rechtswege mee met de zaak.
Koopovereenkomst onroerende zaak — De koopovereenkomst van een woning moet bij een consument schriftelijk zijn en bevat meestal een waarborgsom en een boetebeding.
Non-conformiteit bij woningkoop — Een woning is non-conform als zij niet de eigenschappen bezit die de koper mocht verwachten, waarbij normaal gebruik de maatstaf is.
Omgevingsplan — Het omgevingsplan vervangt het bestemmingsplan en bevat alle gemeentelijke regels over de fysieke leefomgeving binnen de gemeentegrens.
Omgevingsvergunning — De omgevingsvergunning is de toestemming die de Omgevingswet vereist voor bouwen, slopen en andere activiteiten in de leefomgeving.
Ontruiming — Ontruiming van gehuurde ruimte vraagt een rechterlijk vonnis; alleen daarmee kan de deurwaarder het pand feitelijk leegmaken.
Opstalrecht — Het opstalrecht doorbreekt de natrekking: de opstaller wordt eigenaar van gebouwen, werken of beplantingen op andermans grond.
Ouderdomsclausule — Een ouderdomsclausule beperkt de aansprakelijkheid van de verkoper voor gebreken die met de leeftijd van de woning samenhangen.
Servicekosten — Servicekosten zijn de vergoedingen voor leveringen en diensten naast de kale huur; de verhuurder moet daarvan jaarlijks afrekenen.
Verkrijgende en bevrijdende verjaring — Wie een stuk grond langdurig als eigenaar bezit, kan het door verjaring verkrijgen; de bestolen eigenaar kan dan schadevergoeding vorderen.
Wet kwaliteitsborging voor het bouwen — Sinds 2024 controleert een onafhankelijke kwaliteitsborger nieuwbouw in gevolgklasse 1 en is de aannemer na oplevering langer aansprakelijk.
Wettelijke bedenktijd — De wettelijke bedenktijd geeft een consument die een woning koopt drie dagen om de koop zonder opgaaf van redenen te ontbinden.
Woningwaarderingsstelsel — Het woningwaarderingsstelsel kent punten toe aan een huurwoning en bepaalt daarmee de maximale huurprijs; sinds 2024 geldt het ook in het middensegment.

Strafrecht

Civiel recht

IT-recht

Bestuursrecht

Lees ook onze pagina over bestuursrecht.

Belanghebbende — Belanghebbende is degene wiens belang rechtstreeks bij een besluit is betrokken; alleen een belanghebbende kan bezwaar maken en beroep instellen.
Beleidsregel — Een beleidsregel legt vast hoe een bestuursorgaan zijn bevoegdheid uitoefent; afwijken moet zodra toepassing onevenredig zou uitpakken.
Beroep bij de bestuursrechter — Beroep bij de bestuursrechter is de gang naar de rechtbank na de beslissing op bezwaar, in te stellen binnen een termijn van zes weken.
Besluit — Een besluit is een schriftelijke beslissing van een bestuursorgaan met publiekrechtelijk rechtsgevolg; alleen daartegen staat bezwaar open.
Bestuurlijke boete — Een bestuurlijke boete is een bestraffende sanctie van het bestuursorgaan zelf; daarbij gelden het zwijgrecht en de onschuldpresumptie.
Bestuurlijke lus — Met de bestuurlijke lus geeft de rechter het bestuursorgaan de gelegenheid een gebrek in het besluit te herstellen tijdens de procedure.
Bezwaarschrift — Een bezwaarschrift is het verzoek aan het bestuursorgaan zelf om zijn besluit te heroverwegen, in te dienen binnen zes weken na bekendmaking.
Dwangsom bij niet tijdig beslissen — Beslist een bestuursorgaan te laat, dan verbeurt het na een ingebrekestelling een dwangsom van maximaal 1.442 euro over ten hoogste 42 dagen.
Evenredigheidsbeginsel — Het evenredigheidsbeginsel verplicht het bestuursorgaan om de nadelige gevolgen van een besluit niet onevenredig te laten zijn ten opzichte van het doel.
Gedogen — Gedogen is bewust afzien van handhaving; het mag alleen bij uitzondering, moet tijdelijk zijn en biedt de gedoogde weinig rechtszekerheid.
Handhavingsverzoek — Met een handhavingsverzoek dwingt een belanghebbende het bestuursorgaan een besluit te nemen over optreden tegen een overtreding.
Intrekking van een vergunning — Een vergunning kan worden ingetrokken bij onjuiste opgave, ongebruikt blijven of overtreding van voorschriften; er geldt een belangenafweging.
Last onder bestuursdwang — Bij bestuursdwang beëindigt het bestuursorgaan de overtreding zelf en verhaalt het de kosten op de overtreder, na een begunstigingstermijn.
Last onder dwangsom — Bij een last onder dwangsom verbeurt de overtreder een bedrag als hij de overtreding niet binnen de begunstigingstermijn beëindigt.
Mandaat en delegatie — Bij mandaat neemt een ander namens het bestuursorgaan een besluit; bij delegatie gaat de bevoegdheid zelf over naar een ander orgaan.
Medewerkingsplicht bij toezicht — Iedereen moet meewerken aan een toezichthouder die zijn bevoegdheid redelijkerwijs uitoefent; bij een boetetraject geldt wel het zwijgrecht.
Motiveringsbeginsel — Een besluit moet berusten op een deugdelijke motivering die bij de bekendmaking wordt vermeld; ontbreekt die, dan houdt het besluit geen stand.
Nadeelcompensatie — Nadeelcompensatie is de vergoeding van onevenredige schade door rechtmatig overheidshandelen, met een eigen regeling in de Awb sinds 2024.
Proceskostenvergoeding in het bestuursrecht — Wie in bezwaar of beroep gelijk krijgt, kan een forfaitaire vergoeding krijgen van de kosten van beroepsmatig verleende rechtsbijstand.
Schadevergoeding bij een onrechtmatig besluit — Is een besluit vernietigd of herroepen, dan kunt u de schade verhalen via een verzoekschrift bij de bestuursrechter of bij de civiele rechter.
Subsidievaststelling — Met de subsidievaststelling stelt het bestuursorgaan het definitieve bedrag vast; een lagere vaststelling kan tot terugvordering leiden.
Termijnoverschrijding — Bezwaar en beroep moeten binnen zes weken worden ingediend; te laat betekent niet-ontvankelijk, tenzij de overschrijding verschoonbaar is.
Uniforme openbare voorbereidingsprocedure — Bij deze procedure ligt eerst een ontwerpbesluit ter inzage waarop zienswijzen kunnen worden ingediend, waarna beroep openstaat zonder bezwaarfase.
Vertrouwensbeginsel — Het vertrouwensbeginsel beschermt wie gerechtvaardigd vertrouwde op een toezegging van de overheid; sinds 2019 geldt een driestappentoets.
Voorlopige voorziening — Een voorlopige voorziening is de spoedmaatregel waarmee de bestuursrechter een besluit kan schorsen zolang bezwaar of beroep loopt.
Wet Bibob — Met de Wet Bibob kan een bestuursorgaan een vergunning weigeren of intrekken bij ernstig gevaar dat die wordt misbruikt voor strafbare feiten.
Wet open overheid (Woo) — De Wet open overheid geeft iedereen het recht om publieke informatie op te vragen bij bestuursorganen, met een beslistermijn van vier weken.

Juridisch begrippenkader