Gepubliceerd op 16 oktober 2025 · Laatst bijgewerkt op 9 oktober 2026
Dwaling in het strafrecht betekent dat u zich vergiste over de feiten of over de regels, en die vergissing kan ertoe leiden dat u niet wordt gestraft. Dat lukt alleen als de dwaling verontschuldigbaar was: iedereen had zich in uw situatie zo kunnen vergissen, ook als u alle redelijke zorgvuldigheid had betracht.
Het Wetboek van Strafrecht noemt dwaling niet. De regels komen uit de rechtspraak, te beginnen met het Melk-en-waterarrest van de Hoge Raad van 14 februari 1916. Daarin erkende de Hoge Raad dat niemand kan worden gestraft bij afwezigheid van alle schuld, vaak afgekort als AVAS. In dit artikel leest u welke soorten dwaling er zijn en wat een geslaagd beroep oplevert.
Inhoudsopgave
Wat is dwaling in het strafrecht?
Dwaling is een vergissing van de verdachte over een feit of over het recht, waardoor hij niet wist dat hij iets strafbaars deed. Het strafrecht onderscheidt daarbij feitelijke dwaling en rechtsdwaling.
Bij feitelijke dwaling vergist u zich in de werkelijkheid. Een voorbeeld ter illustratie: u neemt in een café een jas mee die precies op de uwe lijkt. Bij rechtsdwaling kent u de feiten wel, maar denkt u ten onrechte dat uw handelen is toegestaan. Stel: u laat een bouwwerk plaatsen omdat de gemeente u schriftelijk liet weten dat er geen vergunning nodig was. Welke soort dwaling het is, bepaalt welke regels gelden.
Wat is het gevolg van feitelijke dwaling bij een opzetdelict?
Vereist het strafbare feit opzet, dan kan feitelijke dwaling betekenen dat het opzet niet bewezen is, en dan volgt vrijspraak (artikel 352 lid 1 Sv). Er is dan geen beroep op een strafuitsluitingsgrond nodig.
Diefstal (artikel 310 Sr) vereist bijvoorbeeld het oogmerk om een goed van een ander toe te eigenen. Dacht u echt dat de jas van uzelf was, dan ontbreekt dat oogmerk. De rechter beoordeelt aan de hand van alle omstandigheden of uw verklaring geloofwaardig is. Let op: ook voorwaardelijk opzet telt. Wie bewust het aanmerkelijke risico aanvaardt dat de jas van een ander is, kan zich niet op dwaling beroepen.
Wanneer leidt dwaling tot ontslag van alle rechtsvervolging?
Is het feit wel bewezen, dan kan verontschuldigbare dwaling werken als schulduitsluitingsgrond: afwezigheid van alle schuld. De rechter ontslaat u dan van alle rechtsvervolging (artikel 352 lid 2 Sv); dat is iets anders dan vrijspraak.
Bij ontslag van alle rechtsvervolging staat vast dat u het feit heeft gepleegd, maar bent u er niet strafbaar voor. Dit speelt vooral bij overtredingen en bij delicten waarvoor geen opzet nodig is. Daar hoeft de officier van justitie uw opzet niet te bewijzen, en kan dwaling alleen via AVAS tot straffeloosheid leiden. Meer over strafuitsluitingsgronden leest u in ons artikel strafuitsluitingsgrond: wanneer strafbaar handelen niet tot straf leidt.
Wanneer is een rechtsdwaling verontschuldigbaar?
Rechtsdwaling wordt zelden aanvaard, omdat iedereen geacht wordt de wet te kennen. De rechtspraak accepteert het vooral als u afging op een uitdrukkelijk standpunt van een overheidsinstantie die over de regel gaat, of van een persoon of instantie met gezag op dat terrein.
Een eigen interpretatie van de wet is niet genoeg. Ook het advies van uw eigen adviseur of advocaat is in de regel niet voldoende. Wie twijfelt, moet zich op de hoogte stellen bij de bevoegde instantie. Bewaar daarom schriftelijke antwoorden, vergunningen en e-mails van overheidsinstanties; zonder zulk bewijs maakt een beroep op rechtsdwaling weinig kans.
Wat is het verschil met een rechtvaardigingsgrond?
Een rechtvaardigingsgrond neemt de wederrechtelijkheid van het feit weg, een schulduitsluitingsgrond zoals dwaling neemt alleen de verwijtbaarheid weg. In beide gevallen volgt ontslag van alle rechtsvervolging, geen vrijspraak.
Rechtvaardigingsgronden zijn noodweer (artikel 41 lid 1 Sr), overmacht in de zin van noodtoestand (artikel 40 Sr), het uitvoeren van een wettelijk voorschrift (artikel 42 Sr) en een bevoegd gegeven ambtelijk bevel (artikel 43 lid 1 Sr). Dwaling en rechtvaardigingsgronden kunnen ook samengaan. Dacht u ten onrechte dat u werd aangevallen, dan is er geen echte noodweersituatie. Was die vergissing verontschuldigbaar, dan kan de rechter dit putatief noodweer aanvaarden als AVAS. Meer over noodtoestand leest u in ons artikel over overmacht.
Hoe beroept u zich op dwaling in de rechtszaal?
U of uw advocaat moet het beroep op dwaling uitdrukkelijk voeren en met feiten onderbouwen. De rechter moet op zo’n uitdrukkelijk onderbouwd standpunt gemotiveerd beslissen (artikel 359 lid 2 Sv).
U moet de dwaling aannemelijk maken. Daarvoor zijn documenten belangrijk, zoals brieven van een instantie, en verklaringen van getuigen die uw vergissing kunnen bevestigen. Wordt het beroep verworpen, dan kunt u binnen veertien dagen hoger beroep instellen (artikel 408 Sv). Ook als het beroep op dwaling faalt, kan de rechter uw vergissing meewegen bij de straf.
Wat kunnen wij voor u doen bij een beroep op dwaling?
Onze strafrechtadvocaten beoordelen of een beroep op dwaling in uw zaak kans maakt.
- Wij bestuderen het dossier en beoordelen of het opzet van de tenlastelegging bewijsbaar is.
- Wij verzamelen stukken die uw vergissing onderbouwen, zoals correspondentie met overheidsinstanties.
- Wij voeren een uitdrukkelijk onderbouwd verweer, zodat de rechter op grond van artikel 359 lid 2 Sv gemotiveerd moet beslissen.
- Wij beoordelen of naast dwaling een rechtvaardigingsgrond, zoals noodweer, kan worden aangevoerd.
- Wij beoordelen na het vonnis of hoger beroep binnen veertien dagen zinvol is.
Samengevat
- Dwaling is een vergissing over feiten of over het recht; de wet regelt het niet, de rechtspraak wel.
- Feitelijke dwaling bij een opzetdelict kan tot vrijspraak leiden omdat het opzet niet bewezen is.
- Verontschuldigbare dwaling is een schulduitsluitingsgrond (AVAS) en leidt tot ontslag van alle rechtsvervolging.
- Rechtsdwaling wordt alleen aanvaard bij vertrouwen op een gezaghebbende instantie.
- Ook een rechtvaardigingsgrond leidt tot ontslag van alle rechtsvervolging, niet tot vrijspraak.
Veelgestelde vragen
Is “ik wist niet dat het verboden was” een geldig verweer?
Meestal niet. Onwetendheid over de wet is alleen verontschuldigbaar als u afging op een uitdrukkelijk standpunt van een bevoegde of gezaghebbende instantie. Een eigen inschatting is niet genoeg.
Wat is het verschil tussen vrijspraak en ontslag van alle rechtsvervolging?
Bij vrijspraak is het feit niet bewezen. Bij ontslag van alle rechtsvervolging is het feit wel bewezen, maar is het feit of de dader niet strafbaar. In beide gevallen krijgt u geen straf. Lees meer over vrijspraak.
Moet ik de dwaling zelf bewijzen?
U moet de dwaling aannemelijk maken met concrete feiten. De officier van justitie moet daarnaast nog steeds alle bestanddelen van het feit bewijzen, inclusief eventueel opzet.
Kan dwaling ook strafvermindering opleveren?
Ja. Ook als de dwaling niet verontschuldigbaar is, kan de rechter de vergissing meewegen bij het bepalen van de straf.
