Strafuitsluitingsgrond: wanneer volgt geen straf?

Gepubliceerd op 27 september 2025 · Laatst bijgewerkt op 29 oktober 2026

Een strafuitsluitingsgrond is een omstandigheid waardoor een bewezen strafbaar feit toch niet tot straf leidt, omdat de daad niet onrechtmatig was of omdat u niets te verwijten valt. Slaagt het beroep, dan volgt ontslag van alle rechtsvervolging (artikel 352 lid 2 Sv): het feit staat vast, maar u krijgt geen straf. Bij ontoerekeningsvatbaarheid kan de rechter nog wel een maatregel zoals tbs opleggen.

De wettelijke gronden staan in de artikelen 39 tot en met 43 van het Wetboek van Strafrecht (Sr). Daarnaast heeft de Hoge Raad twee ongeschreven gronden aanvaard. Hieronder leest u welke gronden er zijn, welke maatstaven de Hoge Raad hanteert en hoe u een beroep erop onderbouwt.

Welke strafuitsluitingsgronden kent het Nederlandse recht?

De wet kent vijf strafuitsluitingsgronden, de rechtspraak twee ongeschreven. De rechter behandelt ze pas nadat hij heeft vastgesteld dat het tenlastegelegde feit bewezen is (artikel 350 Sv).

De wetteksten zijn kort. Artikel 39 Sr zegt niet meer dan dat niet strafbaar is wie een feit begaat dat hem wegens een stoornis, aandoening of handicap niet kan worden toegerekend. De wet geeft het kader; de maatstaven komen uit de rechtspraak van de Hoge Raad.

Rechtvaardigingsgrond of schulduitsluitingsgrond: waarom het verschil telt

Een rechtvaardigingsgrond maakt de daad zelf rechtmatig. Een schulduitsluitingsgrond laat de daad onrechtmatig, maar neemt het persoonlijke verwijt aan de dader weg. In beide gevallen luidt de uitspraak ontslag van alle rechtsvervolging, maar de motivering en de gevolgen verschillen.

Wie meewerkt aan een gerechtvaardigde gedraging, is niet strafbaar. Wie meewerkt aan het feit van iemand die alleen persoonlijk niet strafbaar is, kan dat wel zijn. Tegen een gerechtvaardigde gedraging bestaat bovendien geen noodweer, omdat zij niet wederrechtelijk is. Ook civielrechtelijk verschilt het: een gerechtvaardigde handeling is in de regel geen onrechtmatige daad, terwijl een psychische of lichamelijke tekortkoming volgens artikel 6:165 BW niet in de weg staat aan aansprakelijkheid. Hoe de rechter het vonnis opbouwt, leest u in ons artikel over straftoemeting.

Wanneer slaagt een beroep op noodweer?

Noodweer slaagt als u zich verdedigde tegen een ogenblikkelijke, wederrechtelijke aanranding van uw eigen of andermans lijf, eerbaarheid of goed, en die verdediging noodzakelijk was (artikel 41 lid 1 Sr). De verdediging moet bovendien in verhouding staan tot de aanval.

De Hoge Raad zette de maatstaven op een rij in het overzichtsarrest van 22 maart 2016 (ECLI:NL:HR:2016:456). Een onmiddellijk dreigend gevaar voor een aanranding kan al voldoende zijn; u hoeft niet te wachten tot de eerste klap valt. Een enkele vrees voor een aanval is echter niet genoeg.

Daarna toetst de rechter twee eisen. De eerste is subsidiariteit: kon en moest u zich aan de aanval onttrekken? Het enkele feit dat u had kunnen weglopen, is volgens de Hoge Raad niet genoeg; er moet een reële en redelijke mogelijkheid tot onttrekking zijn geweest die van u kon worden gevergd. De tweede is proportionaliteit: stond de verdediging in redelijke verhouding tot de ernst van de aanranding? Daarbij gaat het om het gekozen middel en de manier van gebruik. Een diepe, potentieel dodelijke steekwond staat volgens de Hoge Raad in beginsel niet in verhouding tot een aanval met blote handen.

Wie de confrontatie zelf heeft gezocht, kan zich moeilijker op noodweer beroepen. De grens tussen zelfverdediging en mishandeling bespreken wij in ons artikel over noodweer of mishandeling en in zelfverdediging: wat mag wel en niet.

Wat als u ten onrechte dacht dat u werd aangevallen?

Dan kan een beroep op putatief noodweer slagen, mits uw vergissing verontschuldigbaar was. De Hoge Raad noemt in het arrest van 2016 twee situaties: u heeft zich het dreigende gevaar verontschuldigbaar ingebeeld, of u heeft de aard van de dreiging verontschuldigbaar verkeerd ingeschat.

Er was dan geen echte aanranding en dus geen noodweer. Slaagt het beroep, dan volgt ontslag van alle rechtsvervolging wegens afwezigheid van alle schuld. Of de vergissing begrijpelijk was, moet blijken uit de feiten, zoals wat de ander vlak voor het incident zei of deed.

Wat houdt noodweerexces in?

Noodweerexces is een verontschuldigbare overschrijding van de grenzen van noodweer, veroorzaakt door een hevige gemoedsbeweging die het onmiddellijke gevolg is van de aanranding (artikel 41 lid 2 Sr). U ging te ver, maar dat valt u niet te verwijten.

Bij intensief exces is de verdediging te zwaar, bijvoorbeeld doordat harder of langer wordt teruggeslagen dan nodig was. Bij extensief exces gaat de verdediging door nadat de aanval al voorbij is, omdat de hevige emotie nog voortduurt. Er moet wel eerst een noodweersituatie zijn geweest.

In het arrest van 2016 eist de Hoge Raad dat de gemoedsbeweging van doorslaggevend belang is geweest voor de gedraging. Gaat de emotie in wezen terug op eerder bestaande kwaadheid jegens de ander, dan faalt het verweer. De rechter weegt de mate van overschrijding, de aard en intensiteit van de gemoedsbeweging en het tijdsverloop. In die zaak mocht het hof het beroep op noodweerexces verwerpen, omdat de gemoedsbeweging was van beperkte intensiteit en de overschrijding verregaand.

Wanneer leiden overmacht en noodtoestand tot straffeloosheid?

Artikel 40 Sr kent twee vormen van overmacht. Bij noodtoestand koos u in een conflict van plichten of belangen voor het zwaarstwegende belang. Bij psychische overmacht stond u onder druk van buitenaf waaraan u redelijkerwijs geen weerstand kon en hoefde te bieden.

Noodtoestand is een rechtvaardigingsgrond. Een voorbeeld ter illustratie: een automobilist rijdt te hard om een ernstig gewonde naar het ziekenhuis te brengen. De rechter toetst ook hier of er geen minder ingrijpende uitweg was en of de gekozen weg in verhouding stond tot het gevaar.

Psychische overmacht is een schulduitsluitingsgrond met een strenge maatstaf: niet elke ernstige druk is genoeg. De rechter weegt mee wat van iemand in uw positie mocht worden gevergd. Van iemand met een bijzondere beroepsverantwoordelijkheid, zoals een politieambtenaar of militair, mag meer weerstand worden verwacht. Hoe die drempel in de rechtspraak uitpakt, leest u in onze bespreking van overmacht door psychische druk.

Wanneer beschermen een wettelijk voorschrift of een ambtelijk bevel u?

Als u een strafbaar feit begaat om een wettelijke taak uit te voeren (artikel 42 Sr), of op bevel van het bevoegde gezag (artikel 43 lid 1 Sr).

Artikel 42 Sr speelt vooral bij ambtenaren. Een opsporingsambtenaar die een verdachte aanhoudt op grond van het Wetboek van Strafvordering, beneemt iemand de vrijheid, maar handelt rechtmatig. De bescherming reikt niet verder dan de bevoegdheid die het voorschrift geeft.

Was een ambtelijk bevel onbevoegd gegeven, dan blijft u volgens artikel 43 lid 2 Sr alleen straffeloos als u het te goeder trouw voor bevoegd hield en het uitvoeren ervan binnen uw ondergeschiktheid viel. Een opdracht van een particuliere werkgever is geen ambtelijk bevel.

Hoe beoordeelt de rechter ontoerekeningsvatbaarheid?

De rechter beslist daar zelf over, op basis van gedragskundig onderzoek. Volledige ontoerekeningsvatbaarheid komt zelden voor; verminderde toerekeningsvatbaarheid is geen strafuitsluitingsgrond.

De rechter laat zich voorlichten door een rapportage pro Justitia van een psychiater of psycholoog. In zwaardere zaken volgt soms een klinische observatie in het Pieter Baan Centrum. De deskundige beschrijft de stoornis en het verband met het feit; de juridische conclusie trekt de rechter. Hij is niet gebonden aan de conclusie van de deskundigen, maar moet wel motiveren waarom hij daarvan afwijkt.

De rechter stelt eerst vast of er ten tijde van het feit een stoornis was, onderzoekt daarna of en in welke mate die stoornis de gedraging heeft beïnvloed, en beslist dan of het feit kan worden toegerekend. Of de stoornis in een classificatiesysteem als de DSM voorkomt, is niet beslissend. Weigert de verdachte mee te werken aan onderzoek, dan beslist de rechter op basis van de overige informatie in het dossier.

Verminderde toerekeningsvatbaarheid werkt door in de hoogte van de straf en soms in de keuze voor een maatregel. Bij volledige ontoerekeningsvatbaarheid blijft straf achterwege, maar kan de rechter nog wel tbs opleggen (artikel 37a Sr). Meer leest u in ons artikel over de grijze zone tussen verminderd en volledig ontoerekeningsvatbaar en in wanneer iemand niet toerekeningsvatbaar is.

Psychose na drugs of alcohol: HR 30 juni 2020

Wie zichzelf verwijtbaar in de toestand heeft gebracht waarin hij het feit beging, kan zich in de regel niet op ontoerekeningsvatbaarheid beroepen. Juristen spreken dan van eigen schuld aan de toestand (culpa in causa). Dat speelt bijvoorbeeld bij een psychose na vrijwillig gebruik van drugs of alcohol.

De Hoge Raad bevestigde dat op 30 juni 2020 (ECLI:NL:HR:2020:1073). De verdachte was na amfetamine- en alcoholgebruik in een acute psychose geraakt en pleegde onder meer een poging tot doodslag en brandstichting. Het hof rekende de feiten hem in verminderde mate toe. De Hoge Raad verwierp het verweer dat toerekening alleen mogelijk is als de verdachte het concrete gevolg kon voorzien. Dat de middelen verder doorwerkten dan hij had verwacht, maakte geen verschil.

Welke ongeschreven strafuitsluitingsgronden erkent de Hoge Raad?

Twee: de afwezigheid van alle schuld en het ontbreken van materiële wederrechtelijkheid. Beide zijn in de rechtspraak ontwikkeld en worden terughoudend toegepast.

Afwezigheid van alle schuld: het Melk-en-waterarrest

De Hoge Raad aanvaardde deze grond op 14 februari 1916 in het Melk-en-waterarrest. Een melkhandelaar werd vervolgd omdat zijn knecht, buiten zijn medeweten, aangelengde melk had geleverd. Hem viel geen enkel verwijt te maken, en daarom bleef straf achterwege, hoewel de wet was overtreden.

De rechtspraak onderscheidt drie vormen. Bij verontschuldigbare dwaling vergiste de verdachte zich begrijpelijk over de feiten of het recht. Een beroep op rechtsdwaling slaagt zelden; meestal is nodig dat de verdachte vertrouwde op een uitdrukkelijk advies van een persoon of instantie met voldoende gezag. Bij verontschuldigbare onmacht kon de verdachte het feit niet voorkomen, bijvoorbeeld door een plotselinge, onvoorzienbare lichamelijke reactie. Bij maximaal te vergen zorg deed de verdachte alles wat redelijkerwijs van hem kon worden verwacht; van een professional die met risicovolle activiteiten werkt, mag daarbij meer worden verwacht dan van een particulier.

Ontbreken van materiële wederrechtelijkheid: het Veeartsarrest

Deze grond is aanvaard op 20 februari 1933 in het Veeartsarrest. Een dierenarts bracht gezonde koeien opzettelijk in contact met besmette dieren, zodat zij een lichte vorm van de ziekte zouden doormaken en daarna immuun zouden zijn. Volgens de Hoge Raad hoeft een gedraging die naar de letter onder de delictsomschrijving valt, niet wederrechtelijk te zijn als juist het doel van de wet ermee wordt gediend. Wie zich hierop beroept, moet precies laten zien welk belang de norm beschermt en waarom dat belang hier beter af was.

Wat betekent ontslag van alle rechtsvervolging voor u?

U krijgt geen straf, maar het feit is wel bewezen. Dat is het verschil met vrijspraak, waarbij de rechter het feit niet bewezen acht. De rechter komt tot ontslag via de beslisvragen van artikel 350 Sv en spreekt het uit op grond van artikel 352 lid 2 Sv.

Een maatregel blijft mogelijk. Naast tbs kan de rechter bijvoorbeeld voorwerpen onttrekken aan het verkeer. De uitspraak wordt geregistreerd in de justitiële documentatie, maar is geen veroordeling. Of die registratie gevolgen heeft voor een aanvraag om een verklaring omtrent het gedrag (VOG), hangt af van de beleidsregels van Justis, het feit, eventuele maatregelen en de functie. Een civiele claim van het slachtoffer verdwijnt evenmin vanzelf: een geslaagd beroep op een schulduitsluitingsgrond zegt op zichzelf niets over de aansprakelijkheid naar burgerlijk recht.

Hoe bouwt u het verweer op?

U voert de grond onderbouwd aan en maakt haar aannemelijk. U hoeft haar niet te bewijzen zoals het OM het feit moet bewijzen, maar een blote stelling is niet genoeg. Er is geen omkering van de bewijslast; de rechter beslist.

1. Leg bewijs direct vast. Letsel geneest, camerabeelden worden overschreven en getuigen raken uit beeld. Wie na een incident zelf de politie inschakelt en verwondingen laat vastleggen, staat later sterker dan wie pas op de zitting met een noodweerverhaal komt.
2. Reconstrueer de volgorde. Bij noodweer en noodweerexces draait bijna alles om de vraag wie wanneer wat deed, en of er een reële mogelijkheid was om weg te gaan.
3. Verklaar niet zonder overleg. U heeft het recht om te zwijgen (artikel 29 Sv) en om voor het verhoor een advocaat te raadplegen (artikel 28c Sv). Een verklaring die u later moet bijstellen, kost geloofwaardigheid. Meer leest u in ons artikel over het zwijgrecht.
4. Laat bij ontoerekeningsvatbaarheid de rapportage pro Justitia kritisch beoordelen en vraag zo nodig een contra-expertise.
5. Voer het verweer op zitting als uitdrukkelijk onderbouwd standpunt. Dan moet de rechter volgens artikel 359 lid 2 Sv in het vonnis motiveren waarom hij ervan afwijkt.

Onze inzet bij een beroep op een strafuitsluitingsgrond

• Voorbereiding op het politieverhoor, inclusief de afweging tussen zwijgen en verklaren.
• Snel vastleggen van bewijs: letselverklaringen, camerabeelden en getuigen.
• Toetsen van noodweer, noodweerexces of overmacht aan de maatstaven van de Hoge Raad.
• Beoordelen van een rapportage pro Justitia en zo nodig een contra-expertise aanvragen.

Meer over onze werkwijze leest u bij onze strafrechtadvocaten.

Strafuitsluitingsgronden in vijf punten

• Een geslaagde strafuitsluitingsgrond leidt tot ontslag van alle rechtsvervolging: het feit is bewezen, maar er volgt geen straf.
• Rechtvaardigingsgronden maken de daad rechtmatig; schulduitsluitingsgronden nemen alleen het persoonlijke verwijt weg, met gevolgen voor deelnemers en civiele aansprakelijkheid.
• Voor noodweer geldt het kader van HR 22 maart 2016: een reële vluchtmogelijkheid en een redelijke verhouding tussen middel en aanval.
• Een psychose door vrijwillig middelengebruik sluit toerekening meestal niet uit (HR 30 juni 2020).
• Onderbouw het verweer vroeg en voer het als uitdrukkelijk onderbouwd standpunt.

Veelgestelde vragen

Kunt u zich op noodweer beroepen als u iemand anders verdedigde?

Ja. Artikel 41 Sr noemt uitdrukkelijk de verdediging van eigen of andermans lijf, eerbaarheid of goed. Dezelfde eisen van noodzaak, subsidiariteit en proportionaliteit gelden dan.