Batterij-energieopslagsystemen spelen een grote rol in de energietransitie. Ze helpen om vraag en aanbod van elektriciteit in balans te houden en netcongestie te verminderen.
Maar het plaatsen van een BESS-installatie gaat niet zomaar. Er gelden strenge regels voor vergunningen, veiligheid en ruimtelijke inpassing.
Voor de meeste BESS-projecten is een omgevingsvergunning nodig, waarbij de vergunningsplicht afhangt van de locatie, capaciteit en functie van het systeem. De Omgevingswet vormt sinds 2024 het centrale kader.
Daarnaast spelen het Besluit bouwwerken leefomgeving en het Besluit activiteiten leefomgeving een rol. De nieuwe Energiewet treedt begin 2026 in werking en brengt aanvullende eisen met zich mee.
Dit artikel geeft een overzicht van de juridische vereisten voor BESS-projecten. Het behandelt de verschillende vergunningstrajecten, veiligheidsnormen en praktische stappen die initiatiefnemers moeten nemen.
Ook komen operationele eisen en duurzaamheidsaspecten aan bod.
Definitie en werking van batterij-energieopslagsystemen (BESS)
Een batterij-energieopslagsysteem slaat elektrische energie op in batterijen voor later gebruik en beheert de energiestroom via geavanceerde controlesystemen. Deze systemen bestaan uit meerdere samenhangende onderdelen die zorgen voor veilige opslag en levering van stroom wanneer dit nodig is.
Belangrijkste componenten van een energieopslagsysteem
Een batterij-energieopslagsysteem bestaat uit verschillende essentiële onderdelen die samenwerken. Het batterijsysteem zelf vormt de basis voor energieopslag.
De power converter zet gelijkstroom om in wisselstroom en omgekeerd. Het batterijbeheersysteem (BMS) bewaakt de conditie van de batterijcellen.
Dit systeem controleert temperatuur, spanning en laadstatus van elke cel. De controller stuurt het gehele systeem aan en bepaalt wanneer energie wordt opgeslagen of afgegeven.
Veiligheidsvoorzieningen zijn verplicht in elk energieopslagsysteem. Dit omvat alarmsystemen, brandblussers en sensoren die problemen detecteren.
Milieucontroles regelen de omgevingstemperatuur en ventilatie om optimale werking te garanderen. De gemiddelde levensduur van batterijsystemen ligt tussen 5 en 15 jaar.
De exacte duur hangt af van het gebruik, onderhoud en het type batterij dat wordt toegepast.
Toepassingen in hernieuwbare energie
Batterij-energieopslagsystemen lossen het probleem op van wisselende energieproductie bij zonne-energie en windenergie. Wanneer zonnepanelen veel stroom opwekken op zonnige dagen, slaat het systeem overtollige energie op.
Bij beperkte zonnestraling levert het systeem deze opgeslagen stroom weer terug. Deze systemen voorkomen terugleverproblemen bij netcongestie.
Bedrijven en huishoudens kunnen opgewekte energie opslaan in plaats van terug te leveren aan het net. Dit voorkomt gederfde opbrengsten en mogelijke boetes.
Front-of-the-Meter (FTM) systemen zijn grootschalige installaties die direct op het elektriciteitsnet zijn aangesloten. Nutsbedrijven gebruiken deze systemen om netwerkcongestie aan te pakken.
Behind-the-Meter (BTM) systemen zijn kleinere installaties op het terrein van de gebruiker. Ze verbeteren de energievoorziening van de eigenaar en kunnen mogelijk energie terugleveren naar het net.
Rol van batterij-management en energiebeheersystemen
Het batterijbeheersysteem (BMS) beschermt batterijcellen tegen overbelasting, diepontlading en te hoge temperaturen. Dit systeem zorgt voor gelijkmatige verdeling van de lading over alle cellen.
Zonder een goed werkend BMS neemt de levensduur van batterijen snel af. Het energiebeheersysteem (EMS) optimaliseert het gebruik van opgeslagen energie.
Dit systeem analyseert energievraag en aanbod in real-time. Het bepaalt het beste moment om energie op te slaan of te gebruiken.
Wanneer een energieopslagsysteem wordt geïntegreerd met software, ontstaat een intelligent platform. Dit platform combineert opslagcapaciteit met kunstmatige intelligentie en datagestuurde oplossingen.
Het systeem leert van gebruikspatronen en past zich aan veranderende omstandigheden aan. Het EMS reageert snel op schommelingen in het elektriciteitsnet.
Dit verhoogt de stabiliteit van de energievoorziening voor zowel individuele gebruikers als het bredere elektriciteitsnet.
Vergunningsplicht en juridisch kader voor BESS
De vergunningsplicht voor batterij-energieopslagsystemen hangt af van verschillende factoren zoals capaciteit, locatie en functie. De Omgevingswet vormt sinds 2024 het centrale kader, aangevuld met specifieke technische richtlijnen en veiligheidsnormen.
Wettelijke vereisten bij installatie
De Omgevingswet bepaalt dat een omgevingsvergunning nodig is voor drie activiteiten: omgevingsplanactiviteiten, bouwactiviteiten en milieubelastende activiteiten. Voor BESS geldt dat systemen boven 10 kWh onder verscherpte regelgeving vallen.
Het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl) stelt technische eisen aan de constructie. Containeropslag hoger dan 5 meter vraagt altijd een bouwvergunning.
Ondergrondse batterijopslag is in alle gevallen vergunningplichtig, ongeacht de capaciteit. Het Besluit activiteiten leefomgeving (Bal) regelt milieu-eisen en veiligheid.
BESS-systemen boven 10 MWh nabij kwetsbare objecten zoals scholen of ziekenhuizen krijgen een extra veiligheidstoets. De PGS 37-1 richtlijn bepaalt brandveiligheidseisen, hoewel deze nog niet formeel in het Bal staat.
Een aanpassing van het Bal voor lithium-ion systemen wordt in 2025 verwacht. De Energiewet treedt op 1 januari 2026 in werking en introduceert nieuwe regels voor elektriciteitsopslag.
Projecten in voorbereiding moeten hier rekening mee houden om toekomstige aanpassingen te voorkomen.
Omgevingsvergunningen en meldplichten
Een omgevingsvergunning combineert verschillende toestemmingen in één procedure. De aanvraag moet drie aspecten dekken: ruimtelijke inpassing volgens het omgevingsplan, technische bouwvoorschriften en milieubelasting.
Vergunningplichtige situaties:
- BESS op agrarische grond zonder aanduiding “nutsvoorziening”
- Installaties in Natura 2000-gebieden (natuurvergunning vereist)
- Systemen boven 10 MWh nabij kwetsbare locaties
- Opslag bij zonneparken in natuurgebied
Meldplichten gelden voor kleinere systemen onder bepaalde drempelwaarden. Deze vallen onder de omgevingsregeling en vereisen geen volledige vergunning.
De eigenaar moet wel voldoen aan technische normen en veiligheidseisen volgens PGS 37-1. Een gecombineerde aanvraag verkort de doorlooptijd aanzienlijk.
Betrokken overheidsinstanties en procedures
De gemeente is het bevoegd gezag voor omgevingsvergunningen binnen de bebouwde kom. Voor projecten buiten de kom of boven bepaalde capaciteiten ligt deze taak bij de provincie.
Gemeenten toetsen aan het omgevingsplan en bouwvoorschriften. De provincie beoordeelt grotere projecten en installaties in beschermde gebieden.
Dit omvat toetsing aan provinciale omgevingsverordeningen en natuurwetgeving. Voor BESS in Natura 2000-gebieden is altijd provinciale betrokkenheid nodig.
Het Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) adviseert over subsidies en certificering. Netbeheerders beoordelen de aansluiting op het elektriciteitsnet en geven technische eisen.
Het certificeringsproces voor veiligheid verloopt via erkende instellingen die toetsen aan PGS-richtlijnen. De procedure duurt gemiddeld 8 tot 26 weken, afhankelijk van de complexiteit.
Bezwaren van omwonenden of belangenorganisaties kunnen de doorlooptijd verlengen. Vroege afstemming met alle betrokken instanties vermindert vertraging.
Toepasselijke normen en certificeringen
BESS-projecten moeten voldoen aan internationale, Europese en Nederlandse normen die veiligheid en technische prestaties waarborgen. Deze certificeringen zijn nodig voor vergunningverlening en vormen de basis voor inspectie door brandweer en verzekeraars.
Overzicht van internationale en Europese normen
IEC 62619 vormt de Europese standaard voor veiligheid van lithium-ion batterijen in industriële toepassingen. Deze norm stelt eisen aan elektrische, mechanische en thermische veiligheid van batterijcellen en modules.
De UL 9540 certificering, afkomstig uit de Verenigde Staten maar internationaal erkend, evalueert complete energieopslagsystemen. UL 9540 test niet alleen de batterijen zelf maar ook de elektrische componenten, bedieningssystemen en veiligheidsvoorzieningen.
UL 9540A gaat verder met brandtesten op systeemniveau. Deze norm onderzoekt thermische overslag tussen batterijmodules en bepaalt vereiste afstanden tussen units.
De EN 50549 norm regelt netaansluiting van energieopslagsystemen in Europa. Voor BESS-projecten is deze certificering verplicht om te mogen koppelen aan het elektriciteitsnet.
NFPA 855 biedt richtlijnen voor brandveiligheid bij energieopslagsystemen. Hoewel dit een Amerikaanse norm is, wordt deze regelmatig gebruikt als referentie bij Nederlandse projecten.
Belangrijkste testvereisten en technische documentatie
Het certificeringsproces vereist uitgebreide veiligheidsinformatie over het batterijsysteem. Fabrikanten moeten testvereisten aantonen via gestandaardiseerde procedures.
Verplichte testonderdelen omvatten:
- Overbelasting en kortsluitingtesten
- Thermische stabiliteittesten bij extreme temperaturen
- Mechanische testen (schok, vibratie, val)
- Brandtesten volgens UL 9540A methodiek
- EMC-testen (elektromagnetische compatibiliteit)
De technische documentatie moet batterijchemie, energiecapaciteit, laad- en ontlaadkarakteristieken specificeren. Ook moet het ontwerp van de klimaatbeheersing, brandblusinstallatie en monitoring worden gedocumenteerd.
Testlaboratoria moeten geaccrediteerd zijn volgens ISO/IEC 17025. De testrapporten vormen essentiële bijlagen bij vergunningaanvragen onder de Omgevingswet.
Nationale standaarden en Nederlandse praktijk
NEN 3140 beschrijft installatievereisten voor laagspanningsinstallaties in Nederland. Deze norm geldt ook voor elektrische aansluitingen van batterijopslagsystemen.
NEN 4288 bevat de Dutch Grid Code en stelt eisen aan netaansluiting. BESS-projecten moeten aantonen dat ze voldoen aan frequentie- en spanningsregels van Nederlandse netbeheerders.
PGS 37-1 is geen officiële wet maar een richtlijn die in de praktijk wordt toegepast. Deze publicatie geeft voorschriften voor veilige plaatsing van energieopslagsystemen groter dan 10 kWh.
Gemeenten, brandweer en verzekeraars hanteren PGS 37-1 bij vergunningverlening en inspectie. Het Besluit activiteiten leefomgeving (Bal) bevat nog geen specifieke regels voor BESS.
Naar verwachting komt die aanpassing in 2025. Tot die tijd werken vergunningverleners met een combinatie van bestaande regelgeving en PGS 37-1 richtlijnen.
Veiligheidsrisico’s en maatregelen bij batterij-energieopslag
Batterij-energieopslagsystemen brengen specifieke veiligheidsrisico’s met zich mee die zorgvuldige planning en passende maatregelen vereisen. Brand- en explosiegevaar vormen de belangrijkste zorgen, terwijl ook chemische, elektrische en thermische risico’s aandacht nodig hebben.
Brand- en explosierisico’s
Lithium-ion batterijen kunnen bij beschadiging of storingen in thermische runaway raken. Dit proces zorgt voor snelle temperatuurstijging die brand of explosie kan veroorzaken.
Het RIVM heeft een rekenmethode ontwikkeld om omgevingsveiligheidsrisico’s van energieopslagsystemen in kaart te brengen. Deze methode helpt bij het maken van beleid voor ruimtelijke ordening.
Brandbestrijding bij lithiumbatterijen vraagt specifieke kennis. De brandweer heeft speciale protocollen nodig omdat batterijbranden anders reageren dan conventionele branden.
Water kan bij bepaalde batterijbranden juist gevaarlijke reacties veroorzaken. De belangrijkste preventieve maatregelen zijn:
- Voldoende afstand tot andere gebouwen en woningen
- Brandwerende scheidingen tussen batterij-units
- Automatische detectie- en blussystemen
- Noodstroomvoorzieningen voor veiligheidssystemen
Chemische, elektrische en thermische risico’s
Elektrische gevaren ontstaan door de hoge spanning en stroomsterkte in batterijsystemen. Kortsluiting kan directe brand veroorzaken of thermische runaway initiëren.
Lithiumbatterijen bevatten chemische stoffen die bij vrijkomen schadelijk zijn voor mens en milieu. Bij brand komen giftige gassen vrij die de gezondheid bedreigen.
Thermische problemen treden op door:
- Onvoldoende koeling van batterijcellen
- Defecte temperatuurregeling
- Oververhitting door externe warmtebronnen
- Storing in het battery management systeem
PGS 37-1 stelt eisen aan energieopslagsystemen met lithiumhoudende oplaadbare energiedragers vanaf 20 kWh. Deze richtlijn beschrijft veiligheidsvoorzieningen zoals ventilatie, temperatuurmonitoring en noodstopprocedures.
Exploitatie en onderhoud: procedures en training
Medewerkers die werken met batterij-energieopslagsystemen moeten getraind zijn in veilige werkprocedures. Training moet regelmatig herhaald worden om kennis actueel te houden.
Onderhoudsprocedures omvatten regelmatige controle van batterijcellen, elektrische verbindingen en veiligheidssystemen. Een goed onderhoudsprogramma voorkomt veel veiligheidsproblemen.
De exploitant moet duidelijke procedures hebben voor:
- Dagelijkse inspectieronden en monitoring
- Respons bij waarschuwingen van het batterybeheersysteem
- Noodprocedures bij brand of andere incidenten
- Communicatie met hulpdiensten
Documentatie van onderhoud en controles is verplicht. Deze registraties helpen bij het opsporen van patronen die op problemen kunnen wijzen.
Bedrijfsvoering en operationele eisen
Een BESS-project vereist meer dan alleen een vergunning. De eigenaar moet zorgen voor vakkundig beheer en complete technische documentatie om veilig en conform de regels te opereren.
Beheer, monitoring en technische expertise
De exploitant van een BESS moet beschikken over personeel met de juiste technische expertise. Dit betekent dat medewerkers opgeleid zijn in het bedienen van batterijsystemen en het herkennen van risico’s.
Ze moeten weten hoe het systeem werkt en hoe ze moeten handelen bij storingen. Monitoring is een essentieel onderdeel van de bedrijfsvoering.
Het systeem moet continu worden gevolgd op parameters zoals temperatuur, spanning en laadstatus. Afwijkingen kunnen wijzen op problemen die snel moeten worden verholpen.
Belangrijke aspecten van beheer:
- 24/7 monitoring van systeemprestaties en veiligheidsindicatoren
- Onderhoudsschema volgens voorschriften fabrikant en PGS 37-1
- Incidentenprocedures voor noodsituaties en brandbestrijding
- Periodieke controles door gecertificeerde inspecteurs
De strategie voor beheer moet zijn vastgelegd in een bedrijfsplan dat aansluit bij de vergunningsvoorwaarden.
Technische documentatie en gebruiksvoorschriften
Voor elk BESS moet complete technische documentatie beschikbaar zijn. Dit omvat installatietekeningen, specificaties van alle componenten en veiligheidsinformatie van de fabrikant.
Deze documenten zijn nodig voor vergunningverlening en moeten op locatie beschikbaar blijven. De gebruiksvoorschriften beschrijven hoe het systeem moet worden bediend.
Ze bevatten procedures voor normaal gebruik, onderhoud en noodsituaties. Deze voorschriften moeten toegankelijk zijn voor alle betrokken medewerkers en hulpdiensten.
Verplichte documentatie:
- Technische specificaties en installatietekeningen
- Veiligheidsbladen en risicoanalyses (volgens PGS 37-1)
- Bedieningshandleidingen en onderhoudsinstructies
- Logboek van inspecties en onderhoudswerkzaamheden
Gemeenten en toezichthouders kunnen deze documentatie opvragen tijdens controles.
Duurzaamheid en maatschappelijke impact
BESS-projecten spelen een centrale rol in de energietransitie, maar brengen ook uitdagingen met zich mee op het gebied van milieu en economie. De ecologische voetafdruk, recyclingmogelijkheden en financiële haalbaarheid bepalen mede of batterijopslag duurzaam en maatschappelijk verantwoord is.
Bijdrage aan de energietransitie
Batterijopslagsystemen maken het mogelijk om fluctuaties in hernieuwbare energie op te vangen. Wind- en zonneparken produceren niet constant, maar BESS kan overtollige stroom opslaan voor gebruik op momenten van schaarste.
Dit vermindert de afhankelijkheid van fossiele brandstoffen. Netcongestie vormt een groeiend probleem in Nederland.
BESS helpt de belasting van het elektriciteitsnet te verlagen door energie lokaal op te slaan. Netbeheerders kunnen hierdoor meer hernieuwbare projecten aansluiten zonder kostbare netwerkuitbreidingen.
De energietransitie vraagt om flexibiliteit. BESS levert deze flexibiliteit door snel te schakelen tussen laden en ontladen.
Dit ondersteunt de stabiliteit van het elektriciteitsnet en maakt grootschalige uitrol van zonne- en windenergie mogelijk.
Ecologische voetafdruk en recycling
De productie van lithium-ion batterijen vereist grondstoffen zoals lithium, kobalt en nikkel. De winning hiervan heeft impact op ecosystemen en watervoorraden in mijnbouwgebieden.
De ecologische voetafdruk tijdens productie is aanzienlijk.
Recycling wordt steeds belangrijker:
- Hergebruik van materialen: Tot 95% van batterijcomponenten kan gerecycled worden
- Wettelijke verplichting: EU-regelgeving stelt minimumeisen aan recyclingpercentages
- Second-life toepassingen: Gebruikte batterijen uit elektrische auto’s kunnen een tweede leven krijgen in stationaire opslagsystemen
Projectontwikkeling moet rekening houden met de levenscyclus van batterijen. Een goed recyclingsplan vermindert milieuschade.
De Omgevingswet biedt ruimte om recyclingvoorwaarden op te nemen in vergunningen.
Betrouwbaarheid en economische aspecten
De betrouwbaarheid van BESS hangt af van de kwaliteit van componenten en onderhoud. Moderne systemen hebben een levensduur van 10 tot 15 jaar met een efficiëntie van 85 tot 95%.
Regelmatige controles volgens PGS 37-1 verhogen de veiligheid en prestaties.
Installatiekosten variëren sterk per project. Een systeem van 10 MWh kost tussen €2 en €4 miljoen, afhankelijk van locatie en technische specificaties.
De terugverdientijd bedraagt gemiddeld 7 tot 10 jaar door inkomsten uit netdiensten en arbitrage.
Belangrijke kostenfactoren:
- Aanschaf en installatie van batterijen en omvormers
- Vergunningsprocedures en veiligheidsmaatregelen
- Aansluiting op het elektriciteitsnet
- Onderhoud en monitoring
Projectontwikkeling vereist zorgvuldige financiële planning.
Subsidies en stimuleringsregelingen kunnen de business case verbeteren.
Juridische complexiteit verhoogt de ontwikkelkosten.
Veelgestelde vragen
De vergunningsplicht voor batterij-energieopslagsystemen roept veel praktische vragen op bij initiatiefnemers. De juridische kaders en veiligheidseisen zijn complex en vereisen een grondige kennis van de geldende regelgeving.
Wat houdt een vergunningsplicht in voor batterij-energieopslagsystemen?
Een vergunningsplicht betekent dat een initiatiefnemer toestemming moet vragen voordat hij een batterij-energieopslagsysteem mag plaatsen. Deze toestemming heet een omgevingsvergunning.
De vergunningsplicht geldt niet voor elk systeem. Inpandige opslag in een gebouw is vaak niet vergunningplichtig.
Grootschalige systemen en losstaande installaties vereisen wel een vergunning.
De Omgevingswet bepaalt welke activiteiten vergunningplichtig zijn. Dit hangt af van de locatie, de omvang en de functie van het systeem.
Een batterij van 10 MWh nabij een school vraagt bijvoorbeeld extra toetsing.
Welke juridische aspecten zijn van belang bij de installatie van een BESS?
De Omgevingswet vormt het centrale juridische kader sinds 2024. Deze wet regelt ruimtelijke ordening, bouwen en milieu in één systeem.
De initiatiefnemer moet aan drie hoofdeisen voldoen.
Ten eerste moet het systeem passen binnen het omgevingsplan van de gemeente. Een batterij op agrarische grond zonder de aanduiding “nutsvoorziening” vraagt een ruimtelijke vergunning.
De gemeente toetst of de locatie geschikt is voor het doel.
Ten tweede gelden technische eisen uit het Besluit bouwwerken leefomgeving. Containeropslag hoger dan vijf meter is altijd vergunningplichtig.
Ondergrondse batterijopslag vraagt ook een bouwvergunning.
Ten derde spelen milieu-eisen een rol via het Besluit activiteiten leefomgeving. Installaties nabij kwetsbare objecten of in Natura 2000-gebieden vragen extra toetsing.
De Energiewet treedt op 1 januari 2026 in werking en brengt nieuwe regels voor elektriciteitsopslag.
Aan welke veiligheidseisen moeten batterij-energieopslagsystemen voldoen volgens de Nederlandse wetgeving?
De PGS 37-1 richtlijn bevat specifieke veiligheidseisen voor energieopslagsystemen. Deze richtlijn richt zich op brandveiligheid en externe veiligheid.
Gemeenten passen deze richtlijn in de praktijk al toe.
Het Besluit activiteiten leefomgeving bevat nog geen expliciete regels voor BESS. De verwachting is dat het Bal in 2025 wordt aangepast.
Deze aanpassing zal lithium-ion systemen boven 10 kWh formeel reguleren.
De veiligheidseisen hangen af van de capaciteit en de locatie. Systemen nabij scholen, ziekenhuizen of woonwijken vragen strengere maatregelen.
De afstand tot kwetsbare objecten speelt een belangrijke rol bij de veiligheidsbeoordeling.
Initiatiefnemers moeten rekening houden met brandweervoorschriften en noodprocedures. De opslag van lithium-ion batterijen brengt specifieke risico’s met zich mee.
Deze risico’s moeten in de vergunningsaanvraag worden toegelicht.
Welke stappen moeten worden ondernomen om een vergunning voor een BESS te verkrijgen?
De eerste stap is het opstellen van een integrale vergunningstrategie. Deze strategie combineert de ruimtelijke, technische en milieuaspecten.
Een goede voorbereiding voorkomt vertraging en extra kosten.
De initiatiefnemer neemt contact op met de gemeente en eventueel de provincie. Veel gemeenten hebben nog weinig ervaring met BESS-projecten.
Een vooroverleg helpt om de beleidskaders en verwachtingen helder te krijgen.
De vergunningsaanvraag moet alle benodigde documenten bevatten. Dit zijn onder andere tekeningen, een veiligheidsbeoordeling en een landschappelijke inpassing.
Bij grote projecten is een milieueffectrapportage soms verplicht.
De gemeente toetst de aanvraag aan het omgevingsplan en de veiligheidseisen. Dit proces duurt meestal enkele maanden.
Bezwaren van omwonenden kunnen de procedure vertragen.
Een gecombineerde aanvraag verkort de doorlooptijd. Hierbij worden alle vergunningsplichtige onderdelen in één keer aangevraagd.
Deze aanpak beperkt juridische risico’s en bespaart tijd.
Hoe beïnvloedt de omgevingswet de vergunningsprocedure voor energieopslagsystemen?
De Omgevingswet heeft de vergunningsprocedure veranderd sinds de invoering in 2024. Het oude systeem met verschillende vergunningen is vervangen door één omgevingsvergunning.
Dit vereenvoudigt de procedure in theorie. In de praktijk vraagt de Omgevingswet wel meer afstemming tussen overheden.
Gemeenten, provincies en waterschappen werken samen via het Digitaal Stelsel Omgevingswet. Dit systeem moet zorgen voor snellere procedures.
Het omgevingsplan vervangt het oude bestemmingsplan. Dit plan geeft per gebied aan welke activiteiten zijn toegestaan.
BESS-projecten moeten passen binnen de regels van het omgevingsplan. De Omgevingswet geeft gemeenten meer ruimte voor maatwerk.
Elke gemeente kan eigen eisen stellen voor batterijopslag.
