Gepubliceerd op 17 oktober 2025 · Laatst bijgewerkt op 15 oktober 2026
Stress alleen maakt u niet ontoerekeningsvatbaar. Dat kan pas als u op het moment van het feit leed aan een psychische stoornis, psychogeriatrische aandoening of verstandelijke handicap en het feit u daardoor niet kan worden toegerekend (artikel 39 Wetboek van Strafrecht); extreme stress kan zo’n stoornis wel uitlokken of verergeren.
Of dat zo is, beslist de rechter, meestal op basis van een rapport van een psychiater of psycholoog. Hieronder leest u welke maatstaf de rechter hanteert, hoe het onderzoek verloopt en wat de gevolgen zijn, zoals ontslag van alle rechtsvervolging of tbs.
Inhoudsopgave
Wat betekent ontoerekeningsvatbaarheid?
Ontoerekeningsvatbaarheid betekent dat het strafbare feit u niet kan worden verweten, omdat een stoornis uw handelen bepaalde. Het is een schulduitsluitingsgrond: het feit blijft strafbaar, maar u als dader niet.
Artikel 39 Sr luidt sinds 1 januari 2020: niet strafbaar is hij die een feit begaat dat hem wegens een psychische stoornis, psychogeriatrische aandoening of verstandelijke handicap niet kan worden toegerekend. Daarvoor zijn drie dingen nodig:
- een stoornis, aandoening of handicap op het moment van het feit;
- een verband tussen die stoornis en het feit;
- een zodanige invloed van de stoornis dat het feit u niet kan worden toegerekend.
Lees meer over de verschillende strafuitsluitingsgronden, waartoe ook rechtvaardigingsgronden als noodweer behoren.
Welke gradaties gebruiken rechters en deskundigen?
In de praktijk worden drie gradaties gebruikt: toerekeningsvatbaar, verminderd toerekeningsvatbaar en ontoerekeningsvatbaar. Alleen de laatste staat in de wet; verminderde toerekeningsvatbaarheid weegt de rechter mee bij de hoogte van de straf.
- Toerekeningsvatbaar: gewone straf.
- Verminderd toerekeningsvatbaar: straf blijft mogelijk, vaak lager, eventueel naast tbs of een andere maatregel.
- Ontoerekeningsvatbaar: geen straf, wel een maatregel mogelijk.
Het Nederlands Instituut voor Forensische Psychiatrie en Psychologie (NIFP) adviseert sinds 2019 met deze driedeling, in plaats van de eerdere vijfpuntsschaal.
Wanneer kan stress een rol spelen?
Stress telt alleen mee als zij leidt tot of samenhangt met een vastgestelde stoornis, zoals een psychose, een ernstige depressie of een posttraumatische stressstoornis. Gewone spanning, een burn-out of boosheid is geen stoornis in de zin van artikel 39 Sr.
Ook dan moet de deskundige onderbouwen dat de stoornis het handelen op dat moment beïnvloedde. Een diagnose achteraf zonder verband met het feit is niet genoeg. Een kortdurende stoornis kan meetellen, zolang zij bestond op het moment van het feit.
Heeft u de toestand zelf veroorzaakt, bijvoorbeeld door bewust drugs of alcohol te gebruiken terwijl u de effecten kende, dan wordt het feit u in de regel wel toegerekend. Hetzelfde geldt als u voorgeschreven medicatie stopte terwijl u wist wat dat met u deed.
Welke andere verweren passen bij acute stress?
Bij acute stress zonder stoornis liggen psychische overmacht en noodweerexces meer voor de hand. Beide zijn schulduitsluitingsgronden en leiden, als zij slagen, eveneens tot ontslag van alle rechtsvervolging.
- Psychische overmacht (artikel 40 Sr): u handelde onder een van buiten komende drang waaraan u redelijkerwijs geen weerstand kon en hoefde te bieden.
- Noodweerexces (artikel 41 lid 2 Sr): u overschreed de grenzen van noodweer door een hevige gemoedsbeweging die de aanranding veroorzaakte, zoals angst of paniek.
Het verschil met ontoerekeningsvatbaarheid zit in de oorzaak: bij overmacht en noodweerexces ligt die in een uitwendige gebeurtenis, bij artikel 39 Sr in een stoornis van de verdachte zelf.
Hoe wordt ontoerekeningsvatbaarheid vastgesteld?
De rechter of de officier van justitie laat de verdachte onderzoeken door een psychiater of psycholoog, die een Pro Justitia-rapport opstelt. Het oordeel blijft aan de rechter; hij hoeft het advies niet te volgen, maar moet afwijken motiveren.
Het onderzoek bestaat uit gesprekken, psychologische tests en dossierstudie, aangevuld met informatie van behandelaars en naasten. In zware of complexe zaken kan de rechter klinische observatie in het Pieter Baan Centrum bevelen, voor maximaal zeven weken.
U bent niet verplicht mee te werken. Weigert u, dan kan de deskundige vaak geen conclusie trekken over uw toerekeningsvatbaarheid. Voor tbs heeft de rechter in beginsel een gemotiveerd advies van ten minste twee gedragsdeskundigen nodig, onder wie een psychiater (artikel 37a lid 3 Sr).
Wat staat er in het rapport?
- of er ten tijde van het feit een stoornis was, en welke;
- hoe die stoornis het handelen beïnvloedde;
- een advies over de mate van toerekening;
- het risico op herhaling en een advies over behandeling of een maatregel.
Wat zijn de gevolgen?
Bent u ontoerekeningsvatbaar, dan ontslaat de rechter u van alle rechtsvervolging (artikel 352 lid 2 Wetboek van Strafvordering). Dat is geen vrijspraak: het feit is bewezen, maar u krijgt geen straf.
Bij verminderde toerekeningsvatbaarheid volgt wel een straf, waarbij de rechter de invloed van de stoornis meeweegt. Welke andere factoren een rol spelen bij de straf, leest u in een apart artikel.
Wanneer kan de rechter tbs opleggen?
Tbs kan worden opgelegd bij een stoornis ten tijde van het feit, een misdrijf waarop vier jaar gevangenisstraf of meer staat (of een in de wet genoemd misdrijf) en als de veiligheid van anderen het eist (artikel 37a Sr). Tbs is ook mogelijk naast een straf bij verminderde toerekeningsvatbaarheid.
Tbs geldt eerst voor twee jaar en kan telkens met een of twee jaar worden verlengd (artikel 38d Sr). Tbs met dwangverpleging is in totaal beperkt tot vier jaar, tenzij het misdrijf gericht was tegen of gevaar veroorzaakte voor de onaantastbaarheid van het lichaam van een of meer personen (artikel 38e Sr).
Welke andere maatregelen zijn er?
Bij een minder ernstig gevaar kan de strafrechter een zorgmachtiging volgens de Wet verplichte geestelijke gezondheidszorg afgeven (artikel 2.3 Wet forensische zorg). De vroegere plaatsing in een psychiatrisch ziekenhuis op grond van artikel 37 Sr bestaat sinds 1 januari 2020 niet meer. Ook tbs met voorwaarden, waarbij u buiten een kliniek wordt behandeld, is mogelijk.
Waar let u op als verdachte?
- Verzamel behandelgegevens van vóór het feit, zoals verslagen van huisarts of ggz.
- Overleg met uw advocaat vóór u besluit om mee te werken aan een Pro Justitia-onderzoek.
- Laat beoordelen of noodweerexces of psychische overmacht beter past dan artikel 39 Sr.
- Besef dat een geslaagd beroep op ontoerekeningsvatbaarheid tot tbs kan leiden, die langer kan duren dan een straf.
Wat kunnen wij voor u doen bij een beroep op ontoerekeningsvatbaarheid?
Als strafrechtadvocaat kunnen wij:
- beoordelen welk verweer bij uw situatie past;
- u adviseren over meewerken aan het Pro Justitia-onderzoek;
- het rapport kritisch toetsen en zo nodig een contra-expertise vragen;
- het verweer ter zitting voeren, ook over de vraag of tbs of een andere maatregel nodig is;
- u bijstaan bij verlengingszittingen van tbs.
Samengevat
- Stress alleen is geen grond voor ontoerekeningsvatbaarheid; er moet een stoornis zijn die het feit beïnvloedde.
- De rechter beslist, meestal op basis van een Pro Justitia-rapport.
- Ontoerekeningsvatbaarheid leidt tot ontslag van alle rechtsvervolging, niet tot vrijspraak.
- Tbs blijft mogelijk; bij acute stress zonder stoornis zijn noodweerexces of psychische overmacht soms betere verweren.
Veelgestelde vragen
Wordt u vrijgesproken als u ontoerekeningsvatbaar bent?
Nee. De rechter stelt vast dat u het feit heeft begaan, maar ontslaat u van alle rechtsvervolging (artikel 352 lid 2 Sv). Een vrijspraak volgt alleen als het feit niet bewezen is; lees meer over het verloop van een strafzaak.
Kan een burn-out tot ontoerekeningsvatbaarheid leiden?
Alleen als er sprake is van een stoornis die het handelen bij het feit beïnvloedde, en een deskundige dat onderbouwt. Een burn-out op zich voldoet daar in de regel niet aan.
Moet u meewerken aan psychiatrisch onderzoek?
Nee, meewerken is vrijwillig. Weigeren kan wel gevolgen hebben: de deskundige kan dan vaak niets zeggen over uw toerekeningsvatbaarheid, wat een beroep op artikel 39 Sr moeilijk maakt.
Hoe lang duurt tbs?
Eerst twee jaar, met verlengingen van een of twee jaar zolang dat nodig is (artikel 38d Sr). Bij een geweldsmisdrijf tegen personen is er geen maximale totale duur.
