Tbs: wanneer de rechter het oplegt en hoe lang het duurt

Gepubliceerd op 28 oktober 2025 · Laatst bijgewerkt op 29 oktober 2026

Tbs is een maatregel die de rechter oplegt als iemand een misdrijf pleegde terwijl er een psychische stoornis bestond, en er gevaar voor herhaling is (artikel 37a Sr). Tbs heeft geen vaste einddatum; alleen als het delict niet gericht was tegen de onaantastbaarheid van het lichaam, duurt tbs met dwangverpleging ten hoogste vier jaar (artikel 38e Sr).

De maatregel geldt eerst voor twee jaar en kan daarna telkens met één of twee jaar worden verlengd (artikel 38d Sr). Over die verlenging beslist de rechtbank; hoger beroep loopt bij het gerechtshof Arnhem-Leeuwarden.

Wat is tbs en waarin verschilt het van een gevangenisstraf?

Tbs staat voor terbeschikkingstelling. Het is geen straf maar een maatregel, gericht op beveiliging van de samenleving en behandeling van de stoornis.

Een gevangenisstraf heeft een vaste duur. Tbs duurt zolang het gevaar voor herhaling niet voldoende is afgenomen, binnen de grenzen van artikel 38e Sr. Vaak legt de rechter beide op: eerst een gevangenisstraf, daarna tbs. Ook dan ligt de nadruk anders: bij de straf op vergelding, bij tbs op behandeling en maatschappijbeveiliging.

De wettelijke regeling staat in de artikelen 37a tot en met 38j van het Wetboek van Strafrecht. De uitvoering ligt bij de Dienst Justitiële Inrichtingen. Hoe de strafzaak zelf verloopt waarin tbs wordt gevorderd, leest u in ons artikel van aanhouding tot vrijspraak.

Aan welke voorwaarden moet de rechter toetsen?

Artikel 37a Sr stelt drie eisen. Er moet een misdrijf zijn gepleegd met een strafmaximum van vier jaar of meer, of een misdrijf uit een wettelijke lijst. Bij het plegen moest een gebrekkige ontwikkeling of ziekelijke stoornis van de geestvermogens bestaan. En de veiligheid van anderen of de algemene veiligheid moet de maatregel eisen.

Verminderde toerekeningsvatbaarheid is geen voorwaarde. Beslissend is dat de stoornis al bestond toen het feit werd gepleegd. Tbs kan ook worden opgelegd aan iemand die volledig ontoerekeningsvatbaar is.

Wie onderzoekt de stoornis?

De rechter beslist, maar hij moet volgens artikel 37a lid 3 Sr een advies hebben van ten minste twee gedragsdeskundigen van verschillende disciplines, onder wie een psychiater. Dat onderzoek loopt meestal via het Nederlands Instituut voor Forensische Psychiatrie en Psychologie, soms met klinische observatie in het Pieter Baan Centrum.

Weigert de verdachte mee te werken, dan heet hij een weigerende observandus. Het Openbaar Ministerie kan dan vragen om bestaande medische gegevens te gebruiken voor een rapport. De Hoge Raad liet op 13 september 2022 een afwijzing van zo’n verzoek in stand: dat de verdenking een geweldsmisdrijf betrof, maakte het gebruik van medische gegevens nog niet vanzelf proportioneel (ECLI:NL:HR:2022:1200).

Welke vormen van tbs zijn er en hoe lang duren ze?

Er zijn twee vormen: tbs met dwangverpleging en tbs met voorwaarden. De tabel zet de wettelijke duur naast elkaar (stand 29 oktober 2026, bron: artikelen 38d en 38e Sr).

Wanneer legt de rechter dwangverpleging op?

Dwangverpleging is de zwaarste vorm. De rechter beveelt die alleen als de veiligheid van anderen of de algemene veiligheid van personen of goederen verpleging in een kliniek eist (artikel 37b lid 1 Sr).

De patiënt wordt dan verplicht opgenomen in een gesloten tbs-kliniek. Een vaste einddatum is er bij aanvang niet; de rechter beoordeelt bij elke verlenging of verdere verpleging nodig is.

Wat houdt tbs met voorwaarden in?

Bij tbs met voorwaarden stelt de rechter specifieke eisen, zoals een behandeling volgen, geen drugs of alcohol gebruiken en aanwijzingen van de reclassering opvolgen. De reclassering houdt toezicht.

Wie de voorwaarden overtreedt, riskeert dat de rechter alsnog dwangverpleging beveelt. De totale duur is ten hoogste negen jaar (artikel 38e lid 2 Sr). De rechter kan deze vorm ook opleggen als voorwaardelijke variant naast een straf.

Waarom is de vraag “geweldsdelict of niet” zo belangrijk?

Omdat die bepaalt of de maatregel na vier jaar moet eindigen. Bij een misdrijf dat gericht is tegen of gevaar veroorzaakt voor de onaantastbaarheid van het lichaam, kan de rechter dwangverpleging zo vaak verlengen als nodig is (artikel 38e lid 1 Sr).

De rechter moet die keuze daarom motiveren. In Hoge Raad 30 januari 2018 (ECLI:NL:HR:2018:116) vond de Hoge Raad onbegrijpelijk dat het hof een geweldsmisdrijf had aangenomen zonder gedragingen vast te stellen die gericht waren tegen de lichamelijke integriteit. Dezelfde motiveringsplicht geldt bij tbs met voorwaarden. De zaak ging terug naar het hof.

Hoe verloopt een verlengingszitting?

Vóór het einde van elke termijn vordert het Openbaar Ministerie verlenging bij de rechtbank. De rechter beoordeelt dan of de veiligheid van anderen verdere tbs eist (artikel 38d lid 2 Sr).

De rechtbank krijgt daarvoor een advies van de tbs-kliniek. Bij een verlenging die zou leiden tot een totale duur van zes jaar of meer, en daarna telkens na zes jaar, moet de rechter ook een onafhankelijk advies hebben van twee gedragsdeskundigen die niet bij de behandeling betrokken zijn. De tbs-gestelde heeft recht op een advocaat en kan het advies van de kliniek laten toetsen door een eigen deskundige.

Hoe gaat u in hoger beroep tegen een verlenging?

Hoger beroep tegen een verlengingsbeslissing stelt u binnen veertien dagen in. De zaak komt bij de penitentiaire kamer van het gerechtshof Arnhem-Leeuwarden, die bestaat uit drie raadsheren en twee gedragsdeskundigen.

Ook het Openbaar Ministerie kan in hoger beroep. Volgens de Rechtspraak streeft het hof ernaar de zaak binnen drie tot zes maanden af te handelen en doet het meestal veertien dagen na de zitting uitspraak. Een tbs-gestelde met dwangverpleging krijgt van het hof een advocaat toegewezen op kosten van de overheid.

Hoe verloopt de behandeling in de tbs-kliniek?

Iedere patiënt krijgt een persoonlijk behandelplan van een hoofdbehandelaar, dat een multidisciplinair team uitvoert. De fases verschillen per kliniek en per patiënt, maar volgen meestal deze lijn.

• Preklinische fase: een behandelaar bezoekt de patiënt in de gevangenis voor een eerste diagnose.
• Opname- en stabilisatiefase: het team bepaalt welk zorgprogramma past.
• Delictgerichte fase: de patiënt werkt aan gedragsverandering om herhaling te voorkomen.
• Opbouw- en terugvalpreventiefase: voorbereiding op wonen buiten de kliniek.
• Ambulante fase: begeleiding door een team terwijl de patiënt meer vrijheid krijgt.

Patiënten wonen op leefgroepen. Hun dag bestaat uit individuele en groepstherapie, werk in werkplaatsen, sport en soms onderwijs. Contact met de buitenwereld is gecontroleerd. Wie niet meewerkt aan behandeling, blijft in de praktijk langer in de kliniek, omdat het gevaar dan niet aantoonbaar afneemt.

Hoe bouwt een tbs-gestelde verlof op?

Terugkeer in de samenleving gaat stap voor stap via verlof. Elke stap vraagt een machtiging van het ministerie van Justitie en Veiligheid, op voorstel van de kliniek en na een risicotaxatie.

Bij overtreding van de afspraken stopt het verlof direct en gaat de patiënt terug naar de gesloten afdeling. De reclassering overlegt met het behandelteam, helpt bij wonen en werk en meldt problemen direct aan de kliniek.

Hoe eindigt tbs met dwangverpleging?

De rechter kan de verpleging eerst voorwaardelijk beëindigen. De tbs loopt dan door, maar de betrokkene woont buiten de kliniek onder voorwaarden en toezicht van de reclassering.

Ook in deze fase kan de rechter de tbs telkens met één of twee jaar verlengen (artikel 38j Sr). Houdt de betrokkene zich niet aan de voorwaarden, dan kan de verpleging worden hervat. Pas als het gevaar voldoende is afgenomen, beëindigt de rechter de maatregel volledig. Daarna gelden weer de gewone rechten en plichten van iedere burger.

Wat als terugkeer niet haalbaar is?

Voor wie na jaren behandeling gevaarlijk blijft, bestaat langdurige forensisch psychiatrische zorg (LFPZ). Het doel verschuift dan van terugkeer naar een zo goed mogelijk leven binnen een beveiligde omgeving.

Een landelijke adviescommissie beoordeelt periodiek of de LFPZ-status nog nodig is. Is dat niet zo, dan kan de patiënt terug naar een behandelprogramma dat gericht is op terugkeer.

Veelgestelde vragen

Kan tbs worden opgelegd zonder rapport?

In beginsel niet: artikel 37a lid 3 Sr eist een advies van twee gedragsdeskundigen. Weigert de verdachte mee te werken, dan kan de rechter onder voorwaarden andere stukken gebruiken, zoals eerdere rapporten. Of dat volstaat, is vaak een kernpunt van de verdediging.

Heeft een tbs-gestelde recht op een advocaat?

Ja, bij de strafzaak en bij elke verlengingszitting. In hoger beroep wijst het hof bij dwangverpleging een advocaat toe op kosten van de overheid.

Wat doen wij als tbs dreigt of al is opgelegd?

Binnen onze praktijk strafrecht staan wij verdachten en tbs-gestelden bij, van de strafzaak tot de verlengingszittingen.

• Wij beoordelen de rapportages pro Justitia en vragen zo nodig om een contra-expertise.
• Wij voeren verweer tegen oplegging van tbs, bijvoorbeeld over het advies van twee gedragsdeskundigen (artikel 37a lid 3 Sr) of het gevaarscriterium.
• Wij bepleiten waar het kan tbs met voorwaarden in plaats van dwangverpleging.
• Wij toetsen of de rechter heeft gemotiveerd of het feit een geweldsdelict is, en dus of de maatregel gemaximeerd is.
• Wij staan u bij op de verlengingszitting en in hoger beroep bij het gerechtshof Arnhem-Leeuwarden.

Tbs in vijf punten

• Tbs vereist een misdrijf, een stoornis ten tijde van het feit en gevaar voor de veiligheid van anderen (artikel 37a Sr).
• De maatregel geldt eerst twee jaar en kan telkens met één of twee jaar worden verlengd.
• Zonder geweldsdelict duurt dwangverpleging ten hoogste vier jaar; tbs met voorwaarden ten hoogste negen jaar.
• De rechter moet motiveren of het feit een geweldsdelict is (Hoge Raad 30 januari 2018).
• Hoger beroep tegen verlenging stelt u binnen veertien dagen in bij het gerechtshof Arnhem-Leeuwarden.