Strafzaak in Nederland: zo verloopt de procedure van aanhouding tot uitspraak

Gepubliceerd op 15 oktober 2025 · Laatst bijgewerkt op 31 oktober 2026

Een strafzaak in Nederland doorloopt vaste fasen: aanhouding en verhoor door de politie, de beslissing van het Openbaar Ministerie (OM) over vervolging, de zitting bij de rechter en de uitspraak, met daarna hoger beroep en cassatie. Lang niet elke zaak komt bij de rechter: het OM kan een zaak ook seponeren of zelf afdoen met een strafbeschikking.

Per fase gelden eigen termijnen en rechten. De belangrijkste staan in het Wetboek van Strafvordering (Sv) en het Wetboek van Strafrecht (Sr). Hieronder leest u wat er in elke fase gebeurt en waar u als verdachte of als slachtoffer op moet letten.

Hoe begint een strafzaak?

Een strafzaak begint met een verdenking: na een aangifte of doordat de politie zelf een strafbaar feit ontdekt. Het opsporingsonderzoek staat onder gezag van de officier van justitie.

Verdachte is degene tegen wie uit feiten of omstandigheden een redelijk vermoeden van schuld aan een strafbaar feit voortvloeit (artikel 27 Sv). De politie hoort getuigen, verzamelt sporen en camerabeelden en legt alles vast in processen-verbaal. Die stukken vormen samen het dossier dat naar het OM gaat.

Hoe lang mag de politie u vasthouden na een aanhouding?

Na een aanhouding gelden vaste maximumtermijnen voor elke vorm van vrijheidsbeneming. Elke volgende stap vraagt een zwaardere grond en een andere beslisser.

Termijnen volgens het Wetboek van Strafvordering zoals geldend op 29 oktober 2026. Het nieuwe Wetboek van Strafvordering is aangenomen, maar treedt pas later bij koninklijk besluit in werking; tot dan gelden deze artikelnummers.

Welke rechten heeft u tijdens het politieverhoor?

U hoeft geen vragen te beantwoorden en de politie moet u dat vóór het verhoor meedelen (artikel 29 lid 2 Sv). Sinds 1 maart 2017 heeft u recht op overleg met een advocaat vóór het eerste verhoor en op bijstand tijdens het verhoor (artikelen 28c en 28d Sv).

• U krijgt te horen van welk strafbaar feit u wordt verdacht (artikel 27c Sv).
• U heeft recht op een tolk als u de Nederlandse taal niet of onvoldoende beheerst.
• Bij inverzekeringstelling wijst de Raad voor Rechtsbijstand een piketadvocaat aan; u mag ook een eigen advocaat kiezen.

Wanneer volgt voorlopige hechtenis?

Voorlopige hechtenis is alleen mogelijk bij ernstige bezwaren tegen u en een misdrijf waarop vier jaar gevangenisstraf of meer staat, of een feit dat in de wet apart is genoemd (artikel 67 Sv). Daarnaast moet er een grond zijn, zoals vluchtgevaar, kans op herhaling of het risico dat u het onderzoek belemmert (artikel 67a Sv). Meer hierover leest u in ons artikel over de duur van voorlopige hechtenis en uw rechten.

De rechter kan de hechtenis schorsen onder voorwaarden, zoals een meldplicht of een contactverbod (artikel 80 Sv); zie ook de voorwaarden voor schorsing van voorlopige hechtenis. Bij een veroordeling wordt de tijd in voorarrest van de straf afgetrokken (artikel 27 Sr). Eindigt de zaak zonder straf of maatregel, dan kunt u schadevergoeding voor het voorarrest vragen (artikelen 89 en 90 Sv). Dat verzoek moet binnen drie maanden na het einde van de zaak worden ingediend.

Wat beslist het Openbaar Ministerie na het onderzoek?

De officier van justitie beslist of en hoe de zaak wordt vervolgd. Hij kan dagvaarden, seponeren of de zaak zelf afdoen met een strafbeschikking (artikel 257a Sv).

• Dagvaarding: de zaak gaat naar de politierechter, de meervoudige strafkamer of de kantonrechter.
• Sepot: geen vervolging, bijvoorbeeld bij onvoldoende bewijs of omdat vervolging niet in het algemeen belang is (artikel 167 Sv).
• Strafbeschikking: het OM legt zelf een straf op, zoals een geldboete, een taakstraf van maximaal 180 uur of een rijontzegging van maximaal zes maanden. Een gevangenisstraf kan het OM niet opleggen.

Tegen een strafbeschikking kunt u binnen veertien dagen verzet doen; dan beoordeelt de rechter de zaak alsnog (artikel 257e Sv). Het verschil tussen deze afdoeningen leest u in ons artikel over transactie, strafbeschikking en dagvaarding.

Wat staat er in de dagvaarding?

De dagvaarding vermeldt het feit waarvan u wordt beschuldigd (de tenlastelegging), de rechter en de datum en tijd van de zitting. Voor een zaak bij de rechtbank moet tussen de betekening en de zitting ten minste tien dagen liggen (artikel 265 Sv); bij de kantonrechter is die termijn korter.

In grotere zaken gaat aan de inhoudelijke behandeling vaak een pro-formazitting of een regiezitting vooraf. Daar worden onderzoekswensen besproken, zoals het horen van getuigen. Verschijnt u niet op de zitting, dan kan de rechter bij verstek uitspraak doen. Lees ook wat u doet na ontvangst van een dagvaarding.

Hoe verloopt de zitting?

De zitting is in beginsel openbaar en volgt een vaste volgorde. Na de inhoudelijke behandeling eist de officier van justitie een straf, voert de verdediging het woord en krijgt u als verdachte het laatste woord (artikel 311 Sv).

1. De rechter controleert uw identiteit en wijst u erop dat u niet verplicht bent vragen te beantwoorden.
2. De officier van justitie leest de tenlastelegging voor of vat die samen.
3. De rechter bespreekt het dossier en uw persoonlijke omstandigheden, zoals werk, inkomen en woonsituatie.
4. Getuigen of deskundigen worden gehoord als zij zijn opgeroepen.
5. Het slachtoffer kan gebruikmaken van spreekrecht en een benadeelde partij licht haar vordering toe.
6. De officier houdt zijn requisitoir met de strafeis, de advocaat houdt het pleidooi en u krijgt het laatste woord.

De politierechter doet vaak direct mondeling uitspraak. De meervoudige kamer doet in de regel binnen veertien dagen schriftelijk uitspraak (artikel 345 Sv).

Welke uitspraak kan de rechter doen?

De rechter veroordeelt alleen als hij op grond van wettige bewijsmiddelen ervan overtuigd is dat u het feit heeft begaan (artikel 338 Sv). Lukt dat niet, dan volgt vrijspraak (artikel 352 lid 1 Sv). Is het bewezen feit niet strafbaar, of bent u zelf niet strafbaar (bijvoorbeeld bij noodweer), dan volgt ontslag van alle rechtsvervolging (artikel 352 lid 2 Sv).

Wat gebeurt er als de politie een fout heeft gemaakt?

Een vormverzuim in het voorbereidend onderzoek leidt niet vanzelf tot vrijspraak. Artikel 359a Sv geeft de rechter vier mogelijkheden: volstaan met de vaststelling dat er een fout is gemaakt, strafvermindering, bewijsuitsluiting of niet-ontvankelijkheid van het OM.

De Hoge Raad heeft die regels op 1 december 2020 (ECLI:NL:HR:2020:1889) opnieuw op een rij gezet. De rechter kiest de minst ingrijpende reactie die past. Strafvermindering kan als de verdachte daadwerkelijk en voldoende ernstig nadeel heeft geleden, bijvoorbeeld door politiegeweld bij de insluiting. Bewijsuitsluiting is alleen aan de orde als dat nodig is als rechtsstatelijke waarborg of als het onderzoeksresultaat onbetrouwbaar is. Niet-ontvankelijkheid van het OM blijft beperkt tot uitzonderlijke gevallen waarin geen eerlijk proces meer mogelijk is.

Welke straffen en maatregelen zijn mogelijk?

Het Wetboek van Strafrecht kent vier hoofdstraffen: gevangenisstraf, hechtenis, taakstraf en geldboete (artikel 9 Sr). Een taakstraf bedraagt maximaal 240 uur (artikel 22c Sr). Een straf kan geheel of gedeeltelijk voorwaardelijk worden opgelegd, met een proeftijd en bijzondere voorwaarden (artikel 14a Sr).

Naast straffen bestaan maatregelen, zoals de schadevergoedingsmaatregel (artikel 36f Sr) en tbs. Voor minderjarigen gelden aparte straffen en maatregelen (artikelen 77a en verder Sr). Het verschil met bestuurlijke sancties leest u in ons artikel over boete, dwangsom en strafrechtelijke sanctie.

Wat zijn de gevolgen voor uw strafblad?

Een veroordeling, maar ook een strafbeschikking of een sepot, wordt opgenomen in de justitiële documentatie. Hoe lang die gegevens worden bewaard, hangt af van het feit en de straf (Wet justitiële en strafvorderlijke gegevens).

Bij een aanvraag voor een verklaring omtrent het gedrag (VOG) beoordeelt Justis of uw justitiële gegevens een risico vormen voor de functie; daarbij kijkt Justis in de regel vier jaar terug. Wat dat betekent voor uw baan of reizen, leest u in ons artikel over de gevolgen van een veroordeling voor werk en reizen.

Welke rechten heeft het slachtoffer?

Een slachtoffer kan zich als benadeelde partij voegen in de strafzaak om schadevergoeding te vorderen (artikel 51f Sv). Bij ernstige misdrijven heeft het slachtoffer ook spreekrecht op de zitting (artikel 51e Sv).

De rechter wijst de vordering alleen toe als de schade rechtstreeks door het strafbare feit is veroorzaakt en de beoordeling geen onevenredige belasting van het strafproces oplevert (artikel 361 Sv). Wordt de vordering niet-ontvankelijk verklaard, dan kan het slachtoffer nog naar de burgerlijke rechter.

Hoe werken hoger beroep en cassatie?

Tegen een vonnis van de rechtbank kunnen u en de officier van justitie binnen veertien dagen hoger beroep instellen bij de griffie van de rechtbank die uitspraak deed (artikelen 408 en 449 Sv). Het gerechtshof behandelt de zaak dan opnieuw, op een zitting.

Binnen veertien dagen na het instellen van hoger beroep kunt u een schriftuur met uw bezwaren en onderzoekswensen indienen (artikel 410 Sv). Wie dat niet doet, loopt het risico dat het hof verzoeken om getuigen te horen strenger beoordeelt. Het hof kan de straf ook verhogen, zeker als het OM eveneens in hoger beroep gaat.

Tegen een arrest van het hof staat binnen veertien dagen cassatie open bij de Hoge Raad (artikel 432 Sv). De Hoge Raad onderzoekt de feiten niet opnieuw, maar toetst alleen of het recht juist is toegepast en of de uitspraak voldoende is gemotiveerd. De cassatiemiddelen moeten door een advocaat in een schriftuur worden ingediend (artikel 437 Sv). Vernietigt de Hoge Raad het arrest, dan verwijst hij de zaak meestal terug naar hetzelfde hof of naar een ander hof.

Welke termijnen bewaakt u als verdachte?

• Vóór het eerste verhoor: vraag om overleg met een advocaat (artikel 28c Sv).
• Strafbeschikking ontvangen: verzet binnen veertien dagen (artikel 257e Sv).
• Dagvaarding ontvangen: vraag tijdig het dossier op, zodat onderzoekswensen vóór de zitting kunnen worden ingediend.
• Uitspraak gedaan: hoger beroep binnen veertien dagen (artikel 408 Sv), schriftuur binnen veertien dagen daarna (artikel 410 Sv).
• Zaak geëindigd zonder straf: verzoek om vergoeding van voorarrest binnen drie maanden.

Wat regelt u als slachtoffer vóór de zitting?

• Geef bij de aangifte aan dat u op de hoogte wilt blijven van de zaak.
• Onderbouw uw schade met stukken, zoals facturen en loonstroken.
• Dien het voegingsformulier tijdig in bij het OM (artikel 51g Sv).
• Ga na of u spreekrecht heeft en of u dat zelf wilt uitoefenen.

Wat wij doen in een strafzaak

• Uw positie beoordelen na een aanhouding, oproep voor verhoor of dagvaarding.
• Het dossier bestuderen en onderzoekswensen indienen bij de rechter-commissaris of de rechtbank.
• Verzet doen tegen een strafbeschikking en de termijn daarvoor bewaken.
• Uw verdediging voeren op de zitting, ook in hoger beroep.
• Als strafrechtadvocaat optreden voor een slachtoffer met een vordering tot schadevergoeding.

In het kort

• Na aanhouding mag de politie u maximaal negen uur ophouden, nachturen niet meegerekend, en daarna maximaal 3 + 3 dagen in verzekering stellen.
• Het OM kiest tussen dagvaarden, seponeren en een strafbeschikking.
• Een vormverzuim leidt niet vanzelf tot vrijspraak; de rechter kiest de minst ingrijpende reactie (HR 1 december 2020).
• Hoger beroep en cassatie moeten binnen veertien dagen worden ingesteld.

Veelgestelde vragen

Hoe lang kan voorarrest in totaal duren?

Inverzekeringstelling (maximaal zes dagen), bewaring (veertien dagen) en gevangenhouding (negentig dagen) komen samen uit op ongeveer 110 dagen vóór de eerste zitting. Daarna kan de rechtbank de gevangenhouding verlengen tot de uitspraak.

Wordt een sepot ook geregistreerd?

Ja. Ook een sepot komt in de justitiële documentatie. Bij een VOG-aanvraag kan Justis een sepot meewegen, vooral als het om een beleidssepot gaat. Een sepot wegens onvoldoende bewijs weegt in de regel niet mee.