Strafmaat: welke factoren de straf van de rechter bepalen

Factoren die de beslissing van de rechter over de straf beïnvloeden

Gepubliceerd op 14 september 2025 · Laatst bijgewerkt op 31 oktober 2026

De rechter bepaalt de straf aan de hand van drie dingen: wat de wet toestaat, hoe ernstig het feit is en wie de verdachte is. Er is geen rekenformule. De wet geeft per delict alleen een maximum, en de rechter moet in het vonnis uitleggen waarom hij voor deze straf kiest (artikel 359 lid 5 Wetboek van Strafvordering).

Hieronder leest u welke bouwstenen de rechter gebruikt, welke uitspraken van de Hoge Raad de motiveringsplicht invullen en welke straffen de wet kent.

Uit welke bouwstenen bestaat de strafmaat?

Judge's gavel on a bench in a calm, empty courtroom setting.

De straf volgt uit vier bronnen: de wet, de richtlijnen van het Openbaar Ministerie (OM), de oriëntatiepunten van de rechters zelf en de omstandigheden van de zaak en van de verdachte. De rechter weegt die samen en heeft daarbij veel ruimte.

BouwsteenWat het doetBindt de rechter?
Wetboek van StrafrechtNoemt per delict de maximumstrafJa, het maximum mag niet worden overschreden
Richtlijnen OMBepalen welke straf de officier van justitie eistNee, de rechter mag lager of hoger uitkomen
Oriëntatiepunten LOVSGeven rechters een vertrekpunt voor veelvoorkomende delictenNee, het is een hulpmiddel
Feiten en persoonErnst, rol, strafblad, persoonlijke situatieDit bepaalt de straf op maat

Waarover beslist de rechter eerst, voordat hij aan de straf toekomt?

Een straf komt pas aan de orde als het feit bewezen is. Drie begrippen bepalen waarvoor u kunt worden veroordeeld en hoeveel bewijs daarvoor nodig is.

  • De tenlastelegging is de beschuldiging waarmee het OM u voor de rechter brengt. De rechter beoordeelt alleen wat daarin staat.
  • Het bewijsminimum houdt onder meer in dat de rechter het bewijs niet alleen mag baseren op de verklaring van één getuige (artikel 342 lid 2 Wetboek van Strafvordering).
  • Het legaliteitsbeginsel betekent dat een feit alleen strafbaar is als de wet dat al bepaalde toen het feit werd gepleegd (artikel 1 Wetboek van Strafrecht).
  • Het OM moet bewijzen dat u het feit heeft gepleegd. U hoeft uw onschuld niet te bewijzen. Is de rechter niet overtuigd, dan volgt vrijspraak.

Hoe begrenzen de wet en de richtlijnen de straf?

Judge in traditional robes reviews documents in a courtroom with law books on shelves.

Het wettelijk maximum per delict

Het Wetboek van Strafrecht noemt per delict de hoogste straf. Dat maximum laat zien hoe zwaar de wetgever het feit vindt. Binnen dat maximum kiest de rechter zelf; hij mag ver onder het maximum blijven. Een wettelijk minimum per delict kent Nederland in het algemeen niet: de algemene ondergrens van een gevangenisstraf is één dag (artikel 10 Wetboek van Strafrecht).

De richtlijnen van het OM: wat de officier eist

Het OM werkt met richtlijnen voor strafvordering. De Aanwijzing kader voor strafvordering meerderjarigen werkt in twee stappen: eerst een landelijk uitgangspunt uit de richtlijn, daarna een toets of dat past bij de zaak. Recidive, letsel en wapengebruik werken daarbij strafverhogend. Poging, medeplichtigheid en persoonlijke omstandigheden kunnen de eis verlagen. De rechter is niet gebonden aan de eis en kan lager of hoger uitkomen.

De oriëntatiepunten van de rechters

Rechters hebben eigen oriëntatiepunten voor straftoemeting. Die stelt het Landelijk Overleg Vakinhoud Strafrecht (LOVS) op, een overleg van de strafsectoren van de rechtbanken en gerechtshoven. Ze geven voor veelvoorkomende delicten een vertrekpunt, zodat vergelijkbare zaken een vergelijkbare straf krijgen. Ze binden de individuele strafrechter in een concrete zaak niet.

Hoe dwingt de Hoge Raad de rechter om de straf uit te leggen?

De rechter moet altijd de redenen voor de straf geven (artikel 359 lid 5 Sv). Een tweede plicht volgt uit artikel 359 lid 2 Sv: wijkt de rechter af van een uitdrukkelijk onderbouwd standpunt van de verdediging of het OM over de straf, dan moet hij uitleggen waarom.

De Hoge Raad heeft die plicht ingevuld in zijn arrest van 11 april 2006 (ECLI:NL:HR:2006:AU9130). Een standpunt telt alleen als het duidelijk is, met argumenten is onderbouwd en eindigt in een ondubbelzinnige conclusie. Wijkt de straf maar beperkt af van wat is bepleit, dan hoeft de rechter niet extra te motiveren. Ook moet het standpunt kenbaar zijn uit het proces-verbaal of het vonnis; daarom legt de advocaat het vast in een pleitnota.

Voor u betekent dit: alleen roepen dat de straf te hoog is, is niet genoeg. Een concreet, onderbouwd strafvoorstel dwingt de rechter tot een antwoord dat u later in hoger beroep kunt toetsen.

Strafvermindering na een vormverzuim

Gaat er bij het onderzoek iets mis, bijvoorbeeld bij een doorzoeking of een aanhouding, dan kan de rechter daaraan een gevolg verbinden (artikel 359a Sv). In het arrest van 1 december 2020 (ECLI:NL:HR:2020:1889) zette de Hoge Raad de voorwaarden voor strafvermindering op een rij. De verdachte moet daadwerkelijk nadeel hebben geleden door het verzuim, dat nadeel moet met een lagere straf te compenseren zijn, en het belang van de geschonden regel en de ernst van het verzuim moeten de vermindering rechtvaardigen. Kan strafvermindering het nadeel goedmaken, dan ligt een zwaardere sanctie zoals bewijsuitsluiting niet voor de hand. In die zaak had het hof een beroep op strafvermindering onvoldoende besproken; de Hoge Raad vernietigde daarom de strafoplegging.

Welke feiten van de zaak wegen het zwaarst?

De ernst van het feit weegt meestal het zwaarst: hoeveel schade is er, zijn er slachtoffers en is er geweld of een wapen gebruikt? Een gewapende overval weegt veel zwaarder dan een eenvoudige winkeldiefstal, en dat zie je al terug in de wettelijke maxima.

Ook uw rol telt mee. Voor medeplichtigheid is het strafmaximum een derde lager dan voor de dader (artikel 49 Wetboek van Strafrecht). Verder kijkt de rechter naar opzet en naar uw strafblad: bent u eerder voor soortgelijke feiten veroordeeld, dan valt de straf vaak hoger uit.

Rechters kijken daarnaast naar straffen in vergelijkbare zaken. Nederland kent geen strikte precedentwerking: een eerdere uitspraak bindt de rechter niet. Vergelijkbare uitspraken op rechtspraak.nl helpen wel om te laten zien welke straf in uw zaak past.

Hoe telt uw persoonlijke situatie mee?

Judge in robe at courtroom bench, scales of justice beside. Diverse audience in background.

De rechter beoordeelt niet alleen het feit, maar ook de persoon die het heeft gepleegd. Denk aan uw leeftijd, gezinssituatie, werk, opleiding en gezondheid. Een gevangenisstraf kan leiden tot verlies van uw baan, en ook dat kan de rechter meewegen. Bij een geldboete moet hij rekening houden met uw draagkracht (artikel 24 Wetboek van Strafrecht).

Ook uw houding na het feit telt. Heeft u de schade al vergoed of werkt u aan de oorzaak van het delict, dan kan dat tot een lagere straf leiden. De rechter laat zich vaak informeren door een rapport van de reclassering. Wat daarin staat over uw situatie en het risico op herhaling, weegt in de praktijk zwaar mee.

Welke straffen en uitkomsten zijn mogelijk?

Courtroom scene with judge's gavel, blurred figures of defense and prosecution, and audience in background.

De wet kent vier hoofdstraffen (artikel 9 Wetboek van Strafrecht). De tabel geeft de wettelijke grenzen zoals die in het Wetboek van Strafrecht staan (stand oktober 2026).

HoofdstrafWettelijke grensArtikel Sr
GevangenisstrafTijdelijk minimaal één dag en maximaal 25 jaar, in bepaalde gevallen 30 jaar; daarnaast levenslang10
HechtenisMinimaal één dag, maximaal één jaar (in bepaalde gevallen één jaar en vier maanden)18
TaakstrafMaximaal 240 uur22c
GeldboeteMaximum per categorie; rechter houdt rekening met draagkracht23 en 24
  • Een gevangenisstraf van maximaal twee jaar, een taakstraf of een geldboete kan geheel of gedeeltelijk voorwaardelijk worden opgelegd (artikel 14a Wetboek van Strafrecht). U hoeft de straf dan niet te ondergaan zolang u zich aan de voorwaarden houdt.
  • Daarnaast kan de rechter bijkomende straffen en maatregelen opleggen, zoals een rijontzegging bij verkeersdelicten.
  • Is het feit gering of zijn de omstandigheden bijzonder, dan kan de rechter bepalen dat er geen straf volgt, ook al is het feit bewezen (artikel 9a Wetboek van Strafrecht).

Vrijspraak of ontslag van alle rechtsvervolging

Vindt de rechter niet bewezen dat u het feit heeft gepleegd, dan spreekt hij u vrij (artikel 352 lid 1 Sv). Is het feit wel bewezen, maar is het geen strafbaar feit of bent u niet strafbaar, bijvoorbeeld door noodweer, dan volgt ontslag van alle rechtsvervolging (artikel 352 lid 2 Sv). Bij meer feiten kan de rechter voor het ene feit vrijspreken en voor het andere veroordelen; alleen bewezen feiten worden bestraft.

Wat kunt u vóór de zitting doen om de strafmaat te beïnvloeden?

  1. Verzamel stukken over uw situatie: een arbeidscontract, een verklaring van uw werkgever of bewijs dat u de schade heeft vergoed.
  2. Werk mee aan het gesprek met de reclassering als u daarvoor wordt uitgenodigd. Het advies komt in het dossier van de rechter.
  3. Laat beoordelen of er vormverzuimen zijn gemaakt die tot strafvermindering kunnen leiden (artikel 359a Sv).
  4. Zorg dat het strafverweer als onderbouwd standpunt in een pleitnota staat, zodat de rechter erop moet reageren.
  5. Lees na de uitspraak de strafmotivering. Hoger beroep tegen een vonnis van de rechtbank stelt u in binnen veertien dagen (artikel 408 Sv).

Actueel (oktober 2026): het nieuwe Wetboek van Strafvordering is aangenomen, maar treedt pas in werking op een datum die bij koninklijk besluit wordt vastgesteld; de streefdatum is 2029. Tot die tijd gelden de huidige artikelnummers, zoals artikel 359 en 359a Sv.

Wat doen wij als het om de strafmaat in uw zaak gaat?

  • Wij beoordelen het dossier op vormverzuimen en voeren zo nodig verweer op grond van artikel 359a Sv.
  • Wij vergelijken uw zaak met de LOVS-oriëntatiepunten, de richtlijnen van het OM en uitspraken in vergelijkbare zaken.
  • Wij verzamelen stukken over uw persoonlijke situatie en bereiden het gesprek met de reclassering met u voor.
  • Wij leggen een onderbouwd strafvoorstel vast in een pleitnota.
  • Wij beoordelen het vonnis en stellen zo nodig tijdig hoger beroep in.

De strafmaat in vijf punten

  • De wet geeft per delict een maximum; daarbinnen kiest de rechter en moet hij zijn keuze motiveren (artikel 359 lid 5 Sv).
  • OM-richtlijnen en LOVS-oriëntatiepunten zijn een vertrekpunt, geen verplichting.
  • Een uitdrukkelijk onderbouwd strafstandpunt dwingt de rechter tot een gemotiveerd antwoord (HR 11 april 2006).
  • Strafvermindering na een vormverzuim vraagt concreet nadeel voor de verdachte (HR 1 december 2020).
  • Medeplichtigheid verlaagt het maximum met een derde; draagkracht telt mee bij een geldboete.

Meer over hoe Law & More u hierbij helpt, leest u op de pagina strafrecht advocaat.

Wordt u verdacht van een strafbaar feit?

Mail ons in een paar zinnen waar uw vraag over gaat. Wij laten u weten of wij u kunnen helpen en wat de volgende stap is. Wij beoordelen geen zaken of stukken per e-mail zonder opdracht.

Wilt u dat een strafrechtadvocaat uw situatie beoordeelt? In een betaald consult van 300 euro inclusief btw krijgt u een richtinggevend antwoord op uw vraag.

Dit artikel geeft algemene informatie en vervangt geen advies over uw specifieke situatie.

Wordt u verdacht van een strafbaar feit?

Mail ons in een paar zinnen waar uw vraag over gaat. Wij laten u weten of wij u kunnen helpen en wat de volgende stap is. Wij beoordelen geen zaken of stukken per e-mail zonder opdracht.

Wilt u dat een strafrechtadvocaat uw situatie beoordeelt? In een betaald consult van 300 euro inclusief btw krijgt u een richtinggevend antwoord op uw vraag.

Dit artikel geeft algemene informatie en vervangt geen advies over uw specifieke situatie.