Gaslighting is een subtiele maar diepgaand destructieve vorm van psychisch huiselijk geweld waarbij het slachtoffer stelselmatig aan zijn of haar eigen waarneming van de werkelijkheid gaat twijfelen. Anders dan fysiek geweld, dat vaak zichtbare sporen nalaat, blijft psychisch misbruik zoals gaslighting doorgaans onzichtbaar en daardoor bijzonder moeilijk te herkennen en te bewijzen.
De term is ontleend aan de film Gaslight uit 1944, waarin een echtgenoot zijn vrouw stelselmatig manipuleert om haar ervan te overtuigen dat zij haar verstand verliest. In de praktijk betreft gaslighting een aanhoudend patroon van gedrag dat erop gericht is het zelfvertrouwen, het geheugen en het realiteitsbesef van het slachtoffer te ondermijnen, met als gevolg verwarring, isolement en afhankelijkheid van de dader.
In deze expertblog bespreken wij het juridisch kader voor de aanpak van gaslighting in Nederland, inclusief de strafrechtelijke en civielrechtelijke mogelijkheden, de bewijsproblematiek, en de rechten van zowel slachtoffers als beschuldigden.
Wat is gaslighting? Het patroon herkennen
Gaslighting wordt gekenmerkt door een aanhoudend patroon van psychische manipulatie, niet door incidentele gebeurtenissen. Veelvoorkomende tactieken zijn:
- Het stelselmatig ontkennen of verdraaien van de herinneringen van het slachtoffer
- Het afdoen van de gevoelens van het slachtoffer als irrationeel of overdreven
- Het isoleren van het slachtoffer van vrienden, familie en steunnetwerken
- Het uitbuiten van kwetsbaarheden van het slachtoffer
- Het kleineren of belachelijk maken van de zorgen van het slachtoffer
- Het afwentelen van de eigen verantwoordelijkheid op het slachtoffer
Op de lange duur tast dit patroon het zelfvertrouwen en het realiteitsbesef van het slachtoffer ernstig aan en laat het vaak blijvende psychische schade achter. Gaslighting gaat in de praktijk regelmatig samen met andere vormen van huiselijk geweld, waaronder coercive control: een patroon van gedrag waarmee de dader de vrijheid en autonomie van het slachtoffer systematisch beperkt.
Het juridisch kader: hoe gaat het Nederlandse recht om met gaslighting?
Het Nederlandse recht kent geen expliciete strafbaarstelling van gaslighting als zodanig. Gedragingen die hieronder vallen, kunnen echter worden bestreken door een reeks strafrechtelijke en civielrechtelijke bepalingen:
Strafrecht
- Mishandeling met psychisch letsel (artikel 300 Sr): De Hoge Raad heeft bevestigd dat mishandeling niet beperkt is tot lichamelijk letsel, maar ook ernstig psychisch letsel omvat (ECLI:NL:HR:2003:AF3410). Waar gaslighting aantoonbare geestelijke schade veroorzaakt, kan strafrechtelijke vervolging wegens psychische mishandeling mogelijk zijn.
- Bedreiging (artikel 285 Sr): Gedragingen waarbij het slachtoffer wordt bedreigd of geintimideerd om het te controleren kunnen als strafbare bedreiging worden gekwalificeerd.
- Belaging/stalking (artikel 285b Sr): Wanneer gaslighting gepaard gaat met stelselmatige intimidatie of surveillance kan het als strafbare belaging worden aangemerkt.
Civielrecht
- Tijdelijk huisverbod (Wet tijdelijk huisverbod): De Wet tijdelijk huisverbod maakt het mogelijk de dader uit de gezamenlijke woning te verwijderen bij huiselijk geweld, ook bij psychisch geweld, mits er sprake is van een acute en ernstige dreiging.
- Contactverbod en straatverbod (artikel 3:296 BW): De civiele rechter kan de dader een contact- of straatverbod opleggen.
- Schadevergoeding voor psychisch letsel (artikelen 6:162 en 6:106 BW): Slachtoffers kunnen vergoeding vorderen voor psychische schade veroorzaakt door gaslighting, inclusief immateriole schadevergoeding voor aantasting in de persoon.
Bewijs: de grootste uitdaging
Gaslighting stelt hoge eisen aan de bewijsvoering. De aard van het misbruik is subtiel, geleidelijk en erop gericht het slachtoffer aan zichzelf te doen twijfelen. Rechters verlangen objectief bewijs naast de verklaring van het slachtoffer.
De meest effectieve bewijsmiddelen in de praktijk zijn:
- Gedetailleerde persoonlijke aantekeningen: Een dagboek met concrete incidenten, data en de emotionele toestand van het slachtoffer op het moment van de gebeurtenis.
- Digitale communicatie: E-mails, sms-berichten, WhatsApp-gesprekken en sociale media die het manipulatiepatroon aantonen.
- Medische en psychologische rapportages: Deskundigenverklaringen van psychologen of psychiaters die psychisch letsel bevestigen (ECLI:NL:RBAMS:2025:5663). De Hoge Raad heeft bepaald dat immateriole schadevergoeding in sommige gevallen ook zonder formele psychiatrische diagnose kan worden toegekend, mits de ernst van de gedraging en de gevolgen dit rechtvaardigen (ECLI:NL:HR:2026:48).
- Getuigenverklaringen: Verklaringen van personen die gedragsveranderingen of emotionele reacties bij het slachtoffer hebben waargenomen (ECLI:NL:RBNHO:2025:6690).
- Rapportages van Veilig Thuis of politie: Objectieve waarnemingen van hulpverleners die contact hebben gehad met het slachtoffer.
Belangrijk: op grond van artikel 342 lid 2 Wetboek van Strafvordering is de verklaring van het slachtoffer alleen onvoldoende voor een strafrechtelijke veroordeling. Steunbewijs uit een onafhankelijke bron is vereist. De Rechtbank Zeeland-West-Brabant heeft bevestigd dat een patroon van psychische beeinvloeding, ondersteund door schriftelijk bewijs, doorslaggevend kan zijn voor het bewijs van gaslighting (ECLI:NL:RBZWB:2025:1078).
Civielrechtelijke bescherming: het tijdelijk huisverbod
Voor slachtoffers van psychisch huiselijk geweld zijn civielrechtelijke maatregelen doorgaans toegankelijker dan strafrechtelijke vervolging. De meest directe bescherming biedt het tijdelijk huisverbod op grond van de Wet tijdelijk huisverbod.
Gronden voor oplegging
Een huisverbod kan worden opgelegd door de burgemeester (of een gemandateerde ambtenaar) wanneer er sprake is van een ernstig en onmiddellijk gevaar van huiselijk geweld, ook bij psychisch geweld. De drempel is lager dan voor strafrechtelijke vervolging, maar een acute dreiging moet aannemelijk zijn. Het verbod verwijdert de dader voor een initiole periode van tien dagen uit de woning, verlengbaar tot maximaal 28 dagen.
Artikel 8 EVRM: recht op gezinsleven
Een huisverbod vormt een inbreuk op het recht op gezins- en prive-leven van artikel 8 EVRM. Rechters toetsen daarom altijd of de inbreuk proportioneel en noodzakelijk is. In de praktijk prevaleert de veiligheid van de gezinsleden boven het verblijfsrecht van de beschuldigde, mits het verbod goed is gemotiveerd en gebaseerd is op concrete feiten (ECLI:NL:RBLIM:2025:13174).
Het recht op hoor en wederhoor
De beschuldigde moet in de gelegenheid worden gesteld zijn of haar zienswijze kenbaar te maken voordat het huisverbod wordt opgelegd, tenzij spoedeisende omstandigheden zich daartegen verzetten (artikel 7 Wth). Schending van het beginsel van hoor en wederhoor kan leiden tot vernietiging van het besluit (ECLI:NL:RVS:2018:2118).
Schadevergoeding voor psychisch letsel
Slachtoffers van gaslighting kunnen civielrechtelijk schadevergoeding vorderen op grond van onrechtmatige daad (artikel 6:162 BW). Immateriole schadevergoeding wegens aantasting in de persoon is mogelijk op grond van artikel 6:106 BW.
De Hoge Raad heeft de rechtsontwikkeling op dit terrein voortgezet. Hoewel in beginsel concrete, objectief vastgestelde gegevens van psychisch letsel zijn vereist, heeft de Hoge Raad aangegeven dat bij ernstige normschendingen vergoeding ook kan worden toegekend op basis van de ernst van het gedrag en de gevolgen voor het slachtoffer, zelfs zonder formele psychiatrische diagnose (ECLI:NL:HR:2026:48; ECLI:NL:HR:2025:774; ECLI:NL:GHARL:2025:7534).
De hoogte van de schadevergoeding wordt naar billijkheid vastgesteld, rekening houdend met de duur en ernst van het misbruik, de psychische gevolgen voor het slachtoffer en de mate van verwijtbaarheid van de dader.
Rechten van de beschuldigde: aanvechten van een huisverbod
Een beschuldigde die met een huisverbod of contactverbod wordt geconfronteerd, heeft aanzienlijke procedurele rechten:
- Onmiddellijk verzoek tot schorsing: Op grond van artikel 6 Wth kan de beschuldigde de voorzieningenrechter verzoeken het verbod met spoed te schorsen of op te heffen.
- Bezwaar en beroep: De beschuldigde kan bezwaar maken bij de burgemeester op grond van artikel 6:4 Awb en bij afwijzing in beroep gaan bij de bestuursrechter.
- Deskundigen- en getuigenbewijs: De beschuldigde is gerechtigd bewijs aan te dragen, waaronder eigen deskundigenrapporten en getuigenverklaringen (artikelen 165 en 192 Rv; ECLI:NL:HR:2026:147).
- Proportionaliteitsverweer: De beschuldigde kan betogen dat het verbod disproportioneel is of dat de gestelde dreiging onvoldoende is onderbouwd. Rechters hebben verboden vernietigd waarbij het bewijs uitsluitend berustte op subjectieve verklaringen zonder objectieve onderbouwing (ECLI:NL:RVS:2024:4154).
Schadevergoeding bij onrechtmatig opgelegd verbod
Indien een huisverbod of contactverbod onrechtmatig blijkt te zijn opgelegd, kan de beschuldigde schadevergoeding vorderen op grond van artikel 6:162 BW of, voor bestuursrechtelijke verboden, op grond van artikel 8:88 Awb. De beschuldigde moet onrechtmatigheid, schade en causaal verband aantonen. Vergoeding is niet automatisch bij vernietiging van het besluit; concrete onderbouwing van de schade is vereist (ECLI:NL:RVS:2017:2339).
Praktisch advies: wat slachtoffers kunnen doen
Als u vermoedt dat u gaslighting of psychisch huiselijk geweld ervaart, zijn de volgende stappen sterk aan te bevelen:
- Documenteer alles. Houd een gedetailleerd, gedateerd dagboek bij van incidenten. Bewaar alle digitale communicatie. Dit contemporaine dossier is van grote waarde in eventuele juridische procedures.
- Zoek professionele hulp. Raadpleeg een psycholoog of therapeut, niet alleen voor uw eigen welzijn, maar ook om een professionele beoordeling van de psychische impact te verkrijgen die later als bewijs kan dienen.
- Neem contact op met Veilig Thuis. Het Advies- en Meldpunt Huiselijk Geweld en Kindermishandeling (0800-2000) biedt directe begeleiding en kan zo nodig beschermende maatregelen initioren.
- Raadpleeg een gespecialiseerd advocaat. Een familierecht advocaat met ervaring in huiselijk geweldzaken kan u adviseren over het volledige juridische instrumentarium en helpen de meest effectieve strategie voor uw situatie te bepalen.
Veelgestelde vragen
1. Is gaslighting strafbaar in Nederland?
Niet als zodanig. Het Nederlandse recht kent geen specifieke strafbaarstelling van gaslighting. Gedragingen die hieronder vallen, kunnen echter worden vervolgd op grond van bestaande bepalingen, met name als psychische mishandeling op grond van artikel 300 Sr (wanneer ernstig geestelijk letsel is veroorzaakt), bedreiging op grond van artikel 285 Sr, of belaging op grond van artikel 285b Sr. De Hoge Raad heeft in ECLI:NL:HR:2003:AF3410 bevestigd dat mishandeling zowel lichamelijk als psychisch letsel omvat.
2. Welk bewijs heb ik nodig om gaslighting juridisch aan te tonen?
Rechters verlangen objectief bewijs naast de verklaring van het slachtoffer. De meest effectieve bewijsmiddelen zijn een contemporain dagboek, digitale communicatie (e-mails, WhatsApp-berichten), medische of psychologische rapportages die psychisch letsel bevestigen, getuigenverklaringen van personen die gedragsveranderingen bij het slachtoffer hebben waargenomen, en rapportages van Veilig Thuis of de politie. Op grond van artikel 342 lid 2 Wetboek van Strafvordering is de verklaring van het slachtoffer alleen onvoldoende voor een strafrechtelijke veroordeling; steunbewijs uit een onafhankelijke bron is vereist.
3. Kan ik een huisverbod of contactverbod krijgen op basis van psychisch geweld alleen?
Ja. Een tijdelijk huisverbod kan worden opgelegd op grond van psychisch huiselijk geweld, waaronder gaslighting, wanneer er sprake is van een ernstig en onmiddellijk gevaar. De drempel is lager dan voor strafrechtelijke vervolging. Het verbod kan worden gecombineerd met een contactverbod. De beschuldigde heeft het recht te worden gehoord en kan het verbod aanvechten bij de bestuursrechter.
4. Kan ik schadevergoeding eisen voor psychische schade door gaslighting?
Ja. U kunt civielrechtelijk schadevergoeding vorderen op grond van onrechtmatige daad (artikel 6:162 BW) voor psychisch letsel. Immateriole schadevergoeding wegens aantasting in de persoon is mogelijk op grond van artikel 6:106 BW. De Hoge Raad heeft bepaald dat bij ernstige normschendingen vergoeding kan worden toegekend op basis van de ernst van het gedrag en de gevolgen voor het slachtoffer, ook zonder formele psychiatrische diagnose (ECLI:NL:HR:2026:48). De hoogte wordt naar billijkheid vastgesteld.
5. Wat als de gaslighting ook de kinderen heeft geraakt?
Wanneer gaslighting plaatsvindt in een gezinscontext en de kinderen worden blootgesteld aan of geschaad door het psychisch misbruik, kan dit gevolgen hebben voor het gezag en de omgangsregeling. In ernstige gevallen kan de Raad voor de Kinderbescherming worden ingeschakeld en een ondertoezichtstelling (OTS) op grond van artikel 1:255 BW aanbevelen. De kinderrechter beoordeelt de situatie altijd met het belang van het kind als uitgangspunt.
6. Wat zijn coercive control en undue influence, en wat is de relatie met gaslighting?
Coercive control betreft een patroon van gedrag waarmee de dader de autonomie van het slachtoffer stelselmatig beperkt door isolement, toezicht, vernedering en manipulatie. Gaslighting is een van de centrale tactieken binnen coercive control. Nederlandse rechters erkennen bewijs van coercive control en ongeoorloofde beinvloeding steeds vaker in civiele procedures, waaronder geschillen over vermogensverdeling en ouderlijk gezag (ECLI:NL:RBZWB:2025:1078). Bewijs uit strafrechtelijke context kan ook in civiele procedures worden gebruikt.
7. Wat kan ik doen als ik ten onrechte van gaslighting word beschuldigd?
U heeft aanzienlijke procedurele rechten om u te verweren. U kunt schriftelijk bewijs indienen en getuigen oproepen, een eigen deskundigenrapport laten opstellen, een opgelegd huisverbod of contactverbod aanvechten bij de bestuursrechter, en de voorzieningenrechter om een spoedschorsing verzoeken. Indien een verbod onrechtmatig blijkt te zijn opgelegd wegens onvoldoende bewijs, kunt u schadevergoeding vorderen op grond van artikel 6:162 BW (ECLI:NL:RVS:2017:2339). Rechtsbijstand is sterk aanbevolen.
8. Kan bewijs uit strafrechtelijke procedures worden gebruikt in civiele zaken over gaslighting?
Ja. Op grond van artikel 161 Rv levert een onherroepelijk strafvonnis in civiele procedures dwingend bewijs op van de bewezen feiten. Andere strafrechtelijke bewijsmiddelen, zoals politierapporten, deskundigenbeoordelingen en getuigenverklaringen, kunnen eveneens worden ingebracht in civiele procedures; de civiele rechter beoordeelt het gewicht en de relevantie daarvan. De Hoge Raad en verschillende lagere rechters hebben het gebruik van bewijs over coercive control en psychische manipulatie in civiele procedures bevestigd.
9. Hoe lang duurt een tijdelijk huisverbod?
Een initieel huisverbod duurt tien dagen en kan door de burgemeester worden verlengd tot maximaal 28 dagen in totaal. Gedurende deze periode mag de beschuldigde niet terugkeren naar de woning, geen contact opnemen met het slachtoffer en geen eigendommen ophalen zonder toestemming. Overtreding van het verbod is een strafbaar feit. Na afloop van het huisverbod kan de rechter een langer civielrechtelijk contact- of straatverbod opleggen indien de dreiging aanhoudt.
10. Beschermt artikel 8 EVRM een beschuldigde tegen een huisverbod?
Artikel 8 EVRM is van toepassing maar verhindert een huisverbod niet wanneer er sprake is van een reele dreiging. Rechters passen een proportionaliteitstoets toe: het verbod moet noodzakelijk zijn, niet verder gaan dan vereist, en gebaseerd zijn op concrete feiten. Zijn aan deze voorwaarden voldaan, dan prevaleert de veiligheid van het slachtoffer. Indien het verbod echter disproportioneel of onvoldoende onderbouwd is, kan de beschuldigde een beroep doen op artikel 8 EVRM om het aan te vechten (ECLI:NL:HR:2025:1219).
11. Is mediation geschikt in zaken waarbij gaslighting speelt?
Mediation vereist een zekere balans en goede trouw tussen partijen. In gevallen waarbij een van de partijen de ander gedurende langere tijd heeft gemanipuleerd, is standaard mediation doorgaans niet aangewezen: de machtsonbalans maakt oprechte onderhandelingen onmogelijk en kan het slachtoffer verder schaden. Gespecialiseerde begeleiding, waaronder juridische en therapeutische ondersteuning, heeft in dergelijke situaties de voorkeur.
12. Waar kan ik direct hulp krijgen als ik gaslighting ervaart?
U kunt contact opnemen met Veilig Thuis (0800-2000), het Advies- en Meldpunt Huiselijk Geweld en Kindermishandeling, dat 24 uur per dag bereikbaar is en gratis is. Uw huisarts kan u doorverwijzen naar gespecialiseerde psychologische hulp en uw situatie professioneel documenteren. In acute gevallen belt u de politie (112). Voor juridisch advies op maat staan de familierecht advocaten van Law & More in Eindhoven en Amsterdam voor u klaar voor een vertrouwelijk gesprek.
Conclusie
Gaslighting is een ernstige vorm van psychisch huiselijk geweld waartegen het Nederlandse recht, ondanks het ontbreken van een specifieke strafbaarstelling, wel degelijk mogelijkheden biedt. Zowel het strafrecht als het civiele recht kennen zinvolle aanknopingspunten voor slachtoffers, van vervolging wegens psychische mishandeling tot civielrechtelijke verboden en schadevergoeding.
De grootste uitdaging is de bewijsvoering. Gaslighting is van nature moeilijk te documenteren en gemakkelijk te ontkennen. Slachtoffers worden dan ook sterk aangeraden zo vroeg mogelijk te beginnen met het bijhouden van hun ervaringen, professionele psychologische hulp te zoeken en zonder uitstel juridisch advies in te winnen.
Beschuldigden dienen zich ervan bewust te zijn dat zij over substantiele rechten beschikken om beschuldigingen te betwisten, opgelegde verboden aan te vechten en schadevergoeding te vorderen indien maatregelen onrechtmatig zijn opgelegd.
Bij Law & More beschikken onze familierecht advocaten in Eindhoven en Amsterdam over ruime ervaring in zaken met betrekking tot huiselijk geweld, waaronder psychisch misbruik en gaslighting. Wij adviseren en vertegenwoordigen zowel slachtoffers die bescherming zoeken als personen die met beschuldigingen worden geconfronteerd. Wij bieden discrete, praktische en effectieve juridische bijstand in elke fase van de procedure.
Neem vandaag nog contact met ons op voor een vertrouwelijk gesprek.
Belangrijkste juridische bronnen
- Artikel 300 Sr – Mishandeling (inclusief psychisch letsel)
- Artikel 285 Sr – Bedreiging
- Artikel 285b Sr – Belaging/stalking
- Artikel 6:162 BW – Onrechtmatige daad
- Artikel 6:106 BW – Immateriole schadevergoeding
- Wet tijdelijk huisverbod (Wth)
- Artikel 3:296 BW – Civielrechtelijke verboden
- Artikel 342 lid 2 WvSv – Bewijsminimumregel
- Artikel 8 EVRM – Recht op gezins- en privleleven
- ECLI:NL:HR:2003:AF3410 – Psychisch letsel als mishandeling
- ECLI:NL:RBZWB:2025:1078 – Gaslightingpatroon als bewijs
- ECLI:NL:RBAMS:2025:5663 – Psychisch misbruik, deskundigenbewijs
- ECLI:NL:HR:2026:48 – Schadevergoeding zonder formele diagnose
- ECLI:NL:HR:2025:774 – Immateriële schadevergoeding
- ECLI:NL:RVS:2024:4154 – Huisverbod, objectieve onderbouwing vereist
- ECLI:NL:RVS:2017:2339 – Schadevergoeding bij onrechtmatig huisverbod
- ECLI:NL:HR:2025:1219 – Artikel 8 EVRM en contactverboden
