Echtscheidingen zijn zelden eenvoudig. Wanneer een van beide partners manipulatief gedrag vertoont—of zelfs narcistische trekken—wordt het proces nog complexer. Rechters krijgen steeds vaker te maken met partijen die elkaar beschuldigen van gaslighting, financiële manipulatie of het bewust achterhouden van vermogen. Maar hoe weegt de Nederlandse rechter dergelijke beschuldigingen? Wanneer is er sprake van juridisch relevant manipulatief gedrag? En wat is daarvoor nodig aan bewijs?
In deze expertblog nemen we u mee langs het juridische landschap van narcisme en vermogensverdeling. We baseren ons op actuele rechtspraak, relevante wetsartikelen en praktische inzichten voor cliënten en juridische professionals.
Wat verstaan we onder narcistisch en manipulatief gedrag in juridische context?
De termen “narcisme” en “manipulatief gedrag” worden in het dagelijks leven vaak gebruikt, maar juridisch gezien vereisen ze een scherpe definitie. Narcisme als persoonlijkheidsstoornis is een medische diagnose, maar de rechter kijkt eerder naar gedragingen dan naar psychiatrische labels.
Manipulatief gedrag in echtscheidingsprocedures kan verschillende vormen aannemen:
- Het opzettelijk verbergen of wegsluizen van vermogen
- Het uitoefenen van psychische druk om de wederpartij te dwingen tot bepaalde afspraken
- Het bewust verstrekken van onjuiste informatie aan de rechter
- Intimidatie, bedreiging of isolatie van de partner
- Het misbruiken van financiële afhankelijkheid of onervarenheid
Deze gedragingen kunnen civielrechtelijke gevolgen hebben, zoals afwijking van de gebruikelijke vermogensverdeling, schadevergoeding of zelfs vernietiging van huwelijkse voorwaarden. De rechter beoordeelt steeds of het gedrag zodanig ernstig en structureel is dat het de rechtsverhouding tussen partijen fundamenteel heeft aangetast.
Het juridische kader: welke wetsartikelen zijn relevant?
De vermogensverdeling bij echtscheiding of ontbinding van een samenleving is primair geregeld in het Burgerlijk Wetboek. Hieronder volgen de belangrijkste bepalingen:
Gelijke verdeling (Artikel 1:99 BW)
De hoofdregel is dat het vermogen bij ontbinding van de gemeenschap gelijk wordt verdeeld. Beide partners krijgen de helft, tenzij anders is overeengekomen in huwelijkse voorwaarden. Deze regel geldt ook voor geregistreerde partners.
Misbruik van recht (Artikel 3:13 BW)
Een bevoegdheid mag niet worden uitgeoefend op een wijze die in strijd is met redelijkheid en billijkheid. Manipulatief gedrag kan worden aangemerkt als misbruik van recht, met als gevolg dat de rechter afwijkt van de hoofdregel van gelijke verdeling.
Opzettelijk verzwijgen van vermogen (Artikel 1:135 lid 3 BW)
Als een partij opzettelijk goederen verzwijgt of verborgen houdt, moet de volledige waarde daarvan aan de andere echtgenoot worden vergoed. Dit artikel wordt vaak ingeroepen bij vermoedens van financiële manipulatie.
Wanbeheer (Artikel 1:109 en 1:111 BW)
Bij lichtvaardig schulden maken, verspilling of het onthouden van informatie kan de gemeenschap worden opgeheven of kan schadevergoeding worden gevorderd. Deze artikelen bieden bescherming tegen financieel wangedrag tijdens het huwelijk.
Misbruik van omstandigheden (Artikel 3:44 BW)
Rechtshandelingen tot stand gekomen door misbruik van omstandigheden—zoals het tekenen van huwelijkse voorwaarden onder druk—zijn vernietigbaar. De rechter kijkt naar de afhankelijkheid, onervarenheid of geestelijke toestand van de benadeelde partij.
Hoe beoordelen rechters manipulatief gedrag?
Terughoudendheid en een hoge bewijslast
Rechters hanteren een terughoudende benadering bij beschuldigingen van manipulatief of narcistisch gedrag. De lat ligt hoog: er moet sprake zijn van structureel en ernstig gedrag dat de lotsverbondenheid tussen partijen doorbreekt of leidt tot onaanvaardbare uitkomsten.
In ECLI:NL:RBNHO:2025:15042 werd vastgesteld dat grievend gedrag—zoals intimidatie, chantage of stalking—niet automatisch leidt tot het vervallen van onderhoudsverplichtingen of een afwijkende vermogensverdeling. De rechter verlangt concreet bewijs en weegt alle omstandigheden zorgvuldig af. Ook emotionele pijn of conflict tijdens de scheiding zijn onvoldoende: er moet een juridisch relevante schending van normen zijn.
Dit uitgangspunt wordt bevestigd in ECLI:NL:RBAMS:2023:947, waar de rechtbank benadrukt dat wangedrag op zichzelf niet volstaat. Terughoudendheid is geboden, mede vanwege het ingrijpende en vaak onherroepelijke karakter van maatregelen zoals het beëindigen of matigen van partneralimentatie.
Misbruik van omstandigheden en afhankelijkheid
In ECLI:NL:HR:2025:762 bevestigde de Hoge Raad dat misbruik van omstandigheden bij het wijzigen van huwelijkse voorwaarden kan leiden tot vernietiging daarvan. Manipulatief gedrag, zoals het benutten van financiële afhankelijkheid of onervarenheid van de wederpartij, wordt zwaar aangerekend. De rechter beoordeelt alle omstandigheden in samenhang: was er sprake van druk, ongelijkheid in onderhandelingspositie, onvoldoende begeleiding of een gebrek aan tijd om de consequenties te overzien?
Vexatoir procederen: wanneer is sprake van procesrechtelijk misbruik?
Manipulatief gedrag kan zich ook uiten in de manier waarop iemand procedeert. In ECLI:NL:RBNHO:2025:6495 stelt het hof dat pas sprake is van misbruik van procesrecht als een vordering evident ongegrond is en uitsluitend is ingesteld om de ander te schaden. Het recht op toegang tot de rechter (artikel 6 EVRM) vereist terughoudendheid bij het aannemen van vexatoir procederen.
Dit betekent dat zelfs herhaaldelijke procedures of niet-coöperatief gedrag niet automatisch als misbruik worden gekwalificeerd. Er moet een patroon zijn van duidelijk rechtsmisbruik, waarbij de wederpartij onredelijk wordt belast.
Gaslighting, coercive control en undue influence: van strafrecht naar civiel recht
De begrippen gaslighting, coercive control en undue influence zijn oorspronkelijk afkomstig uit de strafrechtelijke en psychologische literatuur, maar vinden steeds vaker hun weg naar civiele procedures.
Wat houden deze begrippen in?
- Gaslighting: een vorm van psychologische manipulatie waarbij het slachtoffer systematisch wordt aangezet te twijfelen aan de eigen waarneming, geheugen of gezonde verstand.
- Coercive control: een patroon van dwingend en controlerend gedrag dat de vrijheid en autonomie van het slachtoffer beperkt, vaak gepaard gaand met isolatie, financiële controle of intimidatie.
- Undue influence: oneigenlijke beïnvloeding of druk, waarbij iemand wordt aangezet een beslissing te nemen die niet in lijn is met de eigen wil of belangen.
In ECLI:NL:RBZWB:2025:1078 wordt uitgebreid ingegaan op deze technieken in strafrechtelijke context. De rechtbank erkent dat coercive control en gaslighting een ernstige impact hebben op slachtoffers en dat dergelijke gedragingen ook in civiele zaken als manipulatief gedrag kunnen worden aangemerkt.
Hoe wegen rechters strafrechtelijk bewijs in civiele procedures?
Artikel 161 Rv bepaalt dat een in kracht van gewijsde gegaan strafvonnis in civiele procedures dwingend bewijs oplevert van het daarin bewezen verklaarde feit. Dit betekent dat als iemand strafrechtelijk is veroordeeld voor bijvoorbeeld bedreiging, mishandeling of belaging, de civiele rechter hiervan mag uitgaan.
Maar ook zonder strafrechtelijke veroordeling kan bewijs uit strafrechtelijke procedures worden gebruikt. Processen-verbaal, getuigenverklaringen en rapporten over coercive control kunnen zwaar wegen in civiele zaken over vermogensverdeling, zeker als ze een structureel patroon van manipulatief gedrag aantonen.
De civiele rechter behoudt wel zijn eigen beoordelingsvrijheid: hij is niet gebonden aan de kwalificatie of uitkomst van de strafzaak en moet zelfstandig beoordelen of het gestelde gedrag civielrechtelijke gevolgen heeft.
Welk bewijs werkt? Concrete tips voor het opbouwen van een zaak
Het aantonen van manipulatief gedrag is geen sinecure. De rechter verlangt concreet, objectief en verifieerbaar bewijs. Hieronder een aantal praktische aanwijzingen:
Verzamel schriftelijke communicatie
E-mails, WhatsApp-berichten, sms’en en brieven kunnen manipulatief gedrag zichtbaar maken. Bijvoorbeeld berichten waarin druk wordt uitgeoefend, dreigementen worden geuit of onjuiste informatie wordt verstrekt.
Leg financiële gegevens vast
Bankafschriften, contracten, facturen en belastingaangiften kunnen bewijzen dat vermogen is weggesluisd of verborgen gehouden. Wees grondig en gedetailleerd in uw vastlegging.
Schakel getuigen in
Familieleden, vrienden, buren, collega’s of therapeuten kunnen bevestigen dat zij getuige zijn geweest van intimiderend of manipulatief gedrag. Getuigenverklaringen worden serieus genomen, zeker als meerdere getuigen een consistent beeld schetsen.
Betrek deskundigen
Een psychiater, psycholoog of gedragsdeskundige kan een rapport opstellen over de impact van het gedrag op u als slachtoffer. Ook een forensisch accountant kan helpen bij het opsporen van verborgen vermogen.
Documenteer het patroon
De rechter kijkt naar structureel gedrag. Eenmalige incidenten wegen minder zwaar dan een aantoonbaar patroon van manipulatie over langere tijd. Houd een logboek bij van relevante voorvallen.
Gebruik strafrechtelijke bronnen
Als er een strafrechtelijk traject loopt of heeft gelopen, kunnen processen-verbaal, arresten en rapportages van de reclassering of slachtofferhulp worden ingebracht in de civiele procedure.
In ECLI:NL:HR:1970:AB6706 bevestigt de Hoge Raad dat bewijs door vermoedens is toegestaan, mits deze zijn gebaseerd op concrete feiten en omstandigheden. Dit betekent dat ook indirect bewijs—zoals onverklaarbare financiële transacties of tegenstrijdige verklaringen—kan bijdragen aan de bewijsvoering.
Verweermogelijkheden voor de beschuldigde partij
De beschuldigde partij heeft eveneens het recht zich te verweren tegen aantijgingen van manipulatief gedrag. Enkele verweermogelijkheden:
Ontkennen en tegenbewijs leveren
De beschuldigde kan actief tegenbewijs leveren, bijvoorbeeld door te wijzen op alternatieve verklaringen voor het gestelde gedrag of door eigen getuigen en stukken in te brengen.
Ontbreken van bewijs aantonen
Als de eiser onvoldoende concreet bewijs levert, kan de beschuldigde hierop wijzen. De bewijslast rust immers op degene die zich op het manipulatieve gedrag beroept (Artikel 150 Rv).
Waarheidsplicht inroepen
De beschuldigde kan zich beroepen op de waarheidsplicht (Artikel 21 Rv) en betogen dat de beschuldigingen onwaar of overdreven zijn. Ook kan worden gesteld dat de eiser zelf niet volledig naar waarheid handelt.
Context en emotie benadrukken
Echtscheidingen zijn emotioneel geladen. De beschuldigde kan betogen dat bepaalde uitlatingen of gedragingen voortvloeien uit het conflict zelf, en niet duiden op structureel manipulatief gedrag.
Deskundigen inschakelen
Ook de beschuldigde kan een deskundige laten rapporteren, bijvoorbeeld om aan te tonen dat geen sprake is van psychologische dwang of dat de financiële gang van zaken transparant is geweest.
Valse beschuldigingen: consequenties en sancties
Het maken van valse of ongefundeerde beschuldigingen kan ernstige gevolgen hebben. Artikel 21 Rv verplicht partijen om alle relevante feiten volledig en naar waarheid aan te voeren. Bij schending van deze waarheidsplicht kan de rechter daaruit de gevolgen trekken die hij geraden acht.
Welke sancties zijn mogelijk?
- Afwijzing van de vordering: als blijkt dat beschuldigingen niet onderbouwd zijn, kan de rechter de vordering volledig afwijzen.
- Proceskostenveroordeling: de partij die valse beschuldigingen uit, kan worden veroordeeld in de proceskosten van de wederpartij, soms zelfs in dubbele mate.
- Schadevergoeding: de benadeelde partij kan een aparte vordering instellen tot schadevergoeding wegens onrechtmatige daad (Artikel 6:162 BW).
- Herroeping van het vonnis (Artikel 383 Rv): als een vonnis is gebaseerd op bedrog of valse stukken, kan de benadeelde partij binnen drie maanden na bekendwording van de herroepingsgrond een vordering tot herroeping instellen.
- Strafrechtelijke aangifte: in ernstige gevallen kan de rechter overwegen aangifte te doen van bijvoorbeeld meineed of valsheid in geschrifte.
In ECLI:NL:RBDHA:2025:14156 werd een partij die bewust onjuiste informatie had verstrekt en bewijs had gemanipuleerd, veroordeeld tot afwijzing van haar vorderingen en een dubbele proceskostenveroordeling. Dit onderstreept dat rechters geen tolerantie hebben voor misleiding.
Praktische implicaties: wat kunnen cliënten verwachten?
Langdurige procedures
Procedures waarin manipulatief gedrag een rol speelt, duren vaak langer dan gebruikelijk. Er moet grondig bewijs worden verzameld, getuigen worden gehoord en mogelijk deskundigen worden ingeschakeld. Reken op een doorlooptijd van anderhalf tot drie jaar, afhankelijk van de complexiteit.
Hoge emotionele en financiële belasting
Het aantonen van manipulatief gedrag is emotioneel zwaar. Het vergt moed om getuigenissen af te leggen en pijnlijke herinneringen op te halen. Ook financieel kunnen de kosten oplopen, bijvoorbeeld door inschakeling van deskundigen of langdurige procedures.
Geen garantie op succes
Zelfs bij zwaarwegend bewijs is er geen garantie dat de rechter afwijkt van de hoofdregel van gelijke verdeling. De rechter weegt alle belangen en omstandigheden en behoudt discretionaire ruimte.
Belang van juridische bijstand
Een gespecialiseerde advocaat familierecht is onmisbaar. Hij of zij kan helpen bij het opbouwen van het bewijs, het formuleren van de juiste vorderingen en het begeleiden van de cliënt door het emotioneel beladen proces.
Veelgestelde vragen (FAQ)
1. Wat is het juridisch verschil tussen narcistisch gedrag en manipulatief gedrag in een echtscheidingsprocedure?
Narcisme is een medische diagnose en heeft op zich geen juridische betekenis. Manipulatief gedrag daarentegen verwijst naar concrete gedragingen die de rechtsverhouding tussen partijen aantasten, zoals het verbergen van vermogen, psychische druk of het verstrekken van onjuiste informatie. De rechter kijkt naar de gedragingen, niet naar psychiatrische labels.
2. Kan ik meer alimentatie of een groter deel van het vermogen krijgen als mijn ex manipulatief gedrag heeft vertoond?
Dat hangt af van de ernst en de aantoonbaarheid van het gedrag. De hoofdregel is gelijke verdeling en redelijke alimentatie. Alleen bij structureel en ernstig manipulatief gedrag, goed onderbouwd met bewijs, kan de rechter hiervan afwijken op grond van misbruik van recht of onrechtmatige daad.
3. Wat is misbruik van omstandigheden en wanneer is het van toepassing?
Misbruik van omstandigheden (Artikel 3:44 BW) doet zich voor wanneer iemand een rechtshandeling aangaat onder invloed van bijzondere omstandigheden zoals afhankelijkheid, onervarenheid of geestelijke overmacht, en de wederpartij daarvan profiteert. Dit kan leiden tot vernietiging van bijvoorbeeld huwelijkse voorwaarden die onder druk zijn getekend.
4. Hoe bewijs ik dat mijn ex vermogen heeft verborgen of weggesluisd?
Verzamel bankafschriften, contracten, belastingaangiften en andere financiële documenten. Schakel zo nodig een forensisch accountant in. Getuigenverklaringen van personen die op de hoogte zijn van de financiële situatie kunnen ook helpen. De rechter kan ambtshalve aanvullend bewijsonderzoek gelasten.
5. Wat is gaslighting en heeft de rechter hier iets mee in een civiele procedure?
Gaslighting is een vorm van psychologische manipulatie waarbij het slachtoffer systematisch wordt aangezet te twijfelen aan de eigen waarneming. In civiele procedures kan gaslighting worden aangemerkt als manipulatief gedrag, vooral als het deel uitmaakt van een patroon van psychische druk. Bewijs hiervan kan bijdragen aan een oordeel van misbruik van omstandigheden of onrechtmatige daad.
6. Kan coercive control worden gebruikt als bewijs in een civiele zaak over vermogensverdeling?
Ja. Coercive control—een patroon van dwingend en controlerend gedrag—kan in civiele procedures worden aangemerkt als structureel manipulatief gedrag. Strafrechtelijke rapportages, processen-verbaal en getuigenverklaringen over coercive control worden door de civiele rechter serieus genomen, zeker als ze een consistent patroon aantonen.
7. Mijn ex maakt valse beschuldigingen. Wat zijn de juridische gevolgen voor hem/haar?
Valse beschuldigingen kunnen leiden tot afwijzing van vorderingen, proceskostenveroordeling, schadevergoeding wegens onrechtmatige daad en in ernstige gevallen zelfs herroeping van het vonnis (Artikel 383 Rv). De rechter kan ook overwegen aangifte te doen van meineed of valsheid in geschrifte.
8. Kan ik huwelijkse voorwaarden laten vernietigen als ik onder druk ben gezet om ze te tekenen?
Ja, als sprake is van misbruik van omstandigheden (Artikel 3:44 BW). U moet aantonen dat u onder druk stond, financieel afhankelijk was of onvoldoende tijd had om de consequenties te overzien, en dat uw ex daarvan profiteerde. De rechter beoordeelt alle omstandigheden in samenhang.
9. Hoe lang duurt een procedure waarbij manipulatief gedrag een rol speelt?
Deze procedures duren vaak langer dan gemiddeld, omdat grondig bewijs moet worden verzameld en getuigen of deskundigen moeten worden gehoord. Reken op anderhalf tot drie jaar, afhankelijk van de complexiteit en het aantal instanties.
10. Wat kan een advocaat voor mij doen als mijn ex weigert mee te werken aan de vermogensverdeling?
Een advocaat kan een vordering instellen tot ontbinding van de gemeenschap, een verzoek indienen tot het opleggen van dwangsommen of het gelasten van bewijsverrichtingen. Ook kan de rechter ambtshalve maatregelen nemen om de procedure voort te zetten, zoals het horen van getuigen of het inschakelen van een deskundige.
11. Is een narcistische persoonlijkheidsstoornis relevant voor de rechter, of moet ik een diagnose kunnen aantonen?
De rechter kijkt niet naar diagnoses, maar naar concrete gedragingen. U hoeft geen medische diagnose te overleggen. Het gaat erom of er structureel en ernstig manipulatief gedrag is geweest dat juridische gevolgen rechtvaardigt.
12. Wat gebeurt er als mijn ex onjuiste informatie verstrekt aan de rechter?
Het verstrekken van onjuiste informatie is een schending van de waarheidsplicht (Artikel 21 Rv) en kan leiden tot afwijzing van vorderingen, proceskostenveroordeling, schadevergoeding of zelfs strafrechtelijke aangifte. De rechter kan hieruit de gevolgen trekken die hij geraden acht.
Conclusie: een zorgvuldige balans tussen bescherming en rechtszekerheid
Rechters hanteren een terughoudende en genuanceerde benadering bij beschuldigingen van narcistisch of manipulatief gedrag in procedures over vermogensverdeling. De wettelijke kaders—Artikel 1:99 BW, Artikel 3:13 BW, Artikel 1:135 BW, Artikel 3:44 BW—bieden ruimte voor correctie, maar de bewijslast is zwaar en de rechter weegt alle omstandigheden in samenhang.
Alleen bij structureel en ernstig manipulatief gedrag, goed onderbouwd met bewijs uit verschillende bronnen, kan worden afgeweken van de hoofdregels van het vermogensrecht. Gaslighting, coercive control en andere vormen van psychische manipulatie vinden steeds vaker hun weg naar de rechtszaal, en rechters erkennen de ernst hiervan, mits voldoende aangetoond.
Voor cliënten die te maken hebben met manipulatief gedrag tijdens een echtscheiding is het van belang om vroegtijdig juridische bijstand in te schakelen, grondig bewijs te verzamelen en geduld te hebben. Het proces kan lang en emotioneel zwaar zijn, maar met de juiste begeleiding en een stevige onderbouwing kan recht worden gedaan.
Wilt u weten hoe Law & More u kan ondersteunen bij een complexe echtscheiding of vermogensverdeling?
Neem vandaag nog contact met ons op voor een vertrouwelijk en vrijblijvend gesprek. Onze advocaten hebben jarenlange ervaring in familierecht en staan klaar om u te begeleiden.
