Een softwarebedrijf uit Utrecht krijgt een aangetekende brief van een concurrent: “U schendt ons auteursrecht op de gebruikersinterface. Stop onmiddellijk of wij starten juridische procedures.” De CTO denkt: “Onzin, wij hebben alles zelf ontwikkeld.” Twee maanden later ontvangt het bedrijf een oproep van de politie. Het Openbaar Ministerie (OM) heeft een strafrechtelijk onderzoek geopend naar mogelijke opzettelijke inbreuk op intellectueel eigendom.
Dit scenario klinkt misschien extreem, maar het illustreert een realiteit waar veel tech-ondernemers zich onvoldoende van bewust zijn: een geschil over intellectueel eigendom (IE) hoeft niet altijd civielrechtelijk te blijven. Onder bepaalde omstandigheden kan het OM strafrechtelijk optreden, met alle consequenties van dien—van boetes tot gevangenisstraf.
Wanneer precies overschrijdt een civiel IE-geschil de grens naar een strafzaak? Welke factoren bepalen of het OM in actie komt? En wat kunt u als tech-ondernemer doen om strafrechtelijke risico’s te minimaliseren? In deze uitgebreide gids beantwoorden we deze vragen vanuit de praktijk van het Nederlandse IE-recht en het strafrecht.
Civielrechtelijke versus strafrechtelijke handhaving van IE-rechten
De bescherming van intellectueel eigendom in Nederland kent twee hoofdroutes: de civielrechtelijke en de strafrechtelijke. In de overgrote meerderheid van gevallen blijft een IE-geschil civielrechtelijk. De rechthebbende start een procedure bij de rechtbank en vordert bijvoorbeeld een verbod op de inbreuk, schadevergoeding, of rectificatie op basis van het Burgerlijk Wetboek. Dit geldt voor auteursrecht (artikel 29a Auteurswet), merkenrecht, octrooirecht en andere IE-rechten.
Toch kent de Nederlandse wet ook strafrechtelijke bepalingen ter bescherming van intellectueel eigendom. De belangrijkste zijn:
- Artikel 31 e.v. Auteurswet: Opzettelijke inbreuk op auteursrecht of naburige rechten kan worden bestraft met maximaal zes maanden gevangenisstraf of een geldboete van de vierde categorie.
- Artikel 337 Sr: Het zogenoemde “namaakartikel” stelt merkinbreuk en het in de handel brengen van vervalste goederen strafbaar.
- Artikel 79 Rijksoctrooiwet 1995: Opzettelijke inbreuk op een octrooi kan strafrechtelijk worden vervolgd.
Het is cruciaal om te begrijpen dat het strafrecht hier als ultimum remedium functioneert. Het OM grijpt alleen in bij ernstige, opzettelijke of georganiseerde IE-inbreuk. Civiele geschillen waarin twijfel bestaat over de geldigheid van het IE-recht of de intentie van de vermeende inbreukmaker leiden zelden tot strafvervolging. De strafrechtelijke route wordt vooral gekozen bij grootschalige piraterij, structurele namaakpraktijken, of bewuste schendingen met aanzienlijk commercieel voordeel.
Wanneer wordt een civiel IP-geschil strafrechtelijk?
De overgang van civiel naar straf hangt af van drie kernfactoren: opzet, omvang, en maatschappelijke impact. Laten we deze één voor één bekijken.
Opzet: de beslissende factor
Strafrechtelijke aansprakelijkheid voor IE-inbreuk vereist dat de dader opzettelijk handelt. Opzet betekent dat iemand willens en wetens de verboden handeling verricht. Maar opzet hoeft niet direct te blijken uit een bekentenis—het kan ook worden afgeleid uit objectieve omstandigheden.
De Nederlandse rechtspraak hanteert een ruime opvatting van opzet, waarbij ook voorwaardelijk opzet volstaat. Van voorwaardelijk opzet is sprake als de verdachte de aanmerkelijke kans op inbreuk bewust heeft aanvaard. Denk aan situaties waarin:
- Een bedrijf meerdere waarschuwingsbrieven heeft ontvangen maar bewust blijft doorhandelen
- Een ondernemer actief onderzoek naar IE-rechten vermijdt terwijl daar wel aanleiding toe was
- Een platform structureel inbreuksignalen negeert zonder maatregelen te nemen
De Hoge Raad heeft dit bevestigd in verschillende arresten (ECLI:NL:HR:2023:97). Het OM en de rechter beoordelen opzet aan de hand van het totaalbeeld: professionele kennis, handelswijze, eerdere procedures, en de mate waarin onderzoeksplichten zijn nageleefd.
Omvang en structureel karakter
Niet elke IE-inbreuk is even zwaar. Het OM zal eerder strafrechtelijk optreden bij grootschalige of structurele schendingen. Voorbeelden in de tech-sector:
- Een SaaS-bedrijf dat systematisch code kopieert van een concurrent en dit als eigen product verkoopt aan honderden klanten
- Een hardware-fabrikant die massaal namaakproducten van een gepatenteerd apparaat produceert
- Een app-ontwikkelaar die opzettelijk een populaire app cloned inclusief design en functionaliteit
Bij incidentele of kleinschalige inbreuken, zeker als er geen commercieel voordeel is, zal het OM doorgaans niet ingrijpen. De rechter kan het OM zelfs niet-ontvankelijk verklaren als het algemeen belang onvoldoende is geraakt (ECLI:NL:HR:2017:700).
Maatschappelijke impact
De maatschappelijke schade speelt ook een rol. Bij IE-inbreuk die consumenten schaadt, innovatie belemmert, of de markt verstoort, is de kans op strafrechtelijk optreden groter. Denk aan malafide praktijken waarbij de naam van een gerespecteerd merk wordt misbruikt, of waarbij gebruikers worden misleid door illegale software.
Strafrechtelijke risico’s voor platformexploitanten
Platformexploitanten bevinden zich in een bijzondere positie. Enerzijds bieden zij infrastructuur waarop gebruikers content delen; anderzijds kunnen zij onder omstandigheden aansprakelijk zijn voor IE-inbreuk door die gebruikers.
Notice-and-takedown-verplichtingen
Sinds de implementatie van artikel 29c Auteurswet en de Digital Services Act (DSA) gelden striktere verplichtingen voor online platforms. Een platform dat een melding ontvangt van mogelijke IE-inbreuk moet daar adequaat op reageren. Het platform moet:
- Een duidelijke notice-and-takedown-procedure hebben
- Meldingen serieus nemen en binnen redelijke termijn behandelen
- Inbreukmakende content verwijderen of de toegang ertoe blokkeren
Passieve hosting—waarbij een platform louter technische diensten levert zonder actieve betrokkenheid bij de content—kan onder bepaalde voorwaarden leiden tot aansprakelijkheidsvrijstelling (artikel 6:196c BW). Deze vrijstelling vervalt echter zodra het platform daadwerkelijke kennis heeft van illegale content en niet adequaat handelt.
Van passief naar actief: wanneer ontstaat strafrechtelijk risico?
Het strafrechtelijk risico ontstaat wanneer een platform niet langer als passieve tussenpersoon kan worden gezien. Dit gebeurt bijvoorbeeld als:
- Het platform structureel IE-inbreukmeldingen negeert zonder actie te ondernemen
- De exploitant actief participeert in de distributie van inbreukmakende content (bijvoorbeeld door deze aan te bevelen of te promoten)
- Het verdienmodel van het platform in belangrijke mate afhankelijk is van IE-inbreuk
In de rechtspraak is meerdere malen bevestigd dat het structureel negeren van inbreukmeldingen kan worden gezien als bewijs van (voorwaardelijk) opzet. Het platform aanvaardt dan bewust de aanmerkelijke kans op voortdurende IE-inbreuk.
Praktijkvoorbeeld
Een Nederlands platform voor het delen van software-tools ontvangt maandelijks tientallen DMCA-meldingen van softwarebedrijven. De exploitant beschikt over een notice-and-takedown-formulier, maar behandelt meldingen slechts sporadisch en laat veel illegale uploads staan omdat deze verkeer genereren. Na herhaalde waarschuwingen start het OM een strafrechtelijk onderzoek. De rechter oordeelt dat sprake is van opzettelijk faciliteren van IE-inbreuk, mede omdat het platform geen serieuze inspanningen heeft gedaan om inbreuk te voorkomen.
Juridische verdedigingsmogelijkheden
Als u als tech-ondernemer wordt geconfronteerd met een beschuldiging van opzettelijke IE-inbreuk met strafrechtelijke gevolgen, zijn er verschillende verdedigingsstrategieën mogelijk.
Ontbreken van opzet aantonen
De meest voor de hand liggende verdediging is aantonen dat u niet opzettelijk heeft gehandeld. U kunt bijvoorbeeld betogen dat:
- U te goeder trouw handelde en geen reden had om aan te nemen dat sprake was van IE-inbreuk
- U mocht vertrouwen op toestemming of een licentie
- U onvoldoende professionele kennis had om de inbreuk te herkennen
- U direct na ontdekking van de inbreuk maatregelen heeft genomen
Het is essentieel om uw goede trouw te kunnen onderbouwen met concrete feiten: correspondentie, interne documenten, adviesrapporten, of andere bewijsstukken die aantonen dat u niet bewust de kans op inbreuk heeft aanvaard.
Licentie of toestemming als verweer
Een klassiek verweer is dat u beschikte over een geldige licentie of toestemming van de rechthebbende. Dit verweer slaagt alleen als u kunt aantonen dat de licentie rechtsgeldig was en de betreffende handelingen dekte. Controleer uw licentieovereenkomsten nauwkeurig: wat is precies toegestaan, voor welke duur, en onder welke voorwaarden?
Wettelijke uitzonderingen
De Auteurswet kent diverse uitzonderingen waarin gebruik van auteursrechtelijk beschermd materiaal is toegestaan zonder toestemming. Relevante uitzonderingen voor tech-ondernemers zijn onder meer:
- Citaatrecht (artikel 15a Auteurswet): Korte citaten ten behoeve van aankondiging, commentaar of kritiek
- Parodie en pastiche (artikel 18b Auteurswet): Gebruik voor humoristische of satirische doeleinden
- Nieuwsverslaggeving (artikel 15 Auteurswet): Gebruik in het kader van actuele berichtgeving
- Tijdelijke reproductie (artikel 13a Auteurswet): Technische kopieën die noodzakelijk zijn voor het functioneren van software
Deze uitzonderingen zijn echter strikt geformuleerd. Het is zaak om precies aan te tonen dat uw handelen binnen de reikwijdte van de uitzondering valt.
Niet-ontvankelijkheid OM bij kleinschalige inbreuk
In gevallen waarin de IE-inbreuk kleinschalig en incidenteel is, kunt u betogen dat het algemeen belang onvoldoende is gediend bij strafrechtelijke vervolging. Het OM kan in dergelijke gevallen niet-ontvankelijk worden verklaard. Dit verweer heeft de beste kans van slagen als geen sprake is van commercieel voordeel, herhaaldelijk handelen, of schade aan derden.
Praktische tips voor tech-ondernemers
Voorkomen is beter dan genezen. Met de volgende maatregelen minimaliseert u het risico op strafrechtelijke IE-problemen aanzienlijk.
Voer een IE-audit uit
Laat uw producten, diensten en bedrijfsprocessen periodiek toetsen door een gespecialiseerde IE-advocaat. Een grondige audit omvat:
- Controle van alle gebruikte software, code, afbeeldingen, teksten en ontwerpen op mogelijke IE-inbreuk
- Verificatie van licenties en toestemmingen
- Beoordeling of uw eigen IE-rechten voldoende zijn beschermd (merken, auteursrechten, octrooien)
Een IE-audit biedt niet alleen juridische zekerheid, maar toont ook uw goede trouw aan mocht zich later toch een geschil voordoen.
Documenteer licenties en toestemmingen zorgvuldig
Zorg ervoor dat alle licentieovereenkomsten, toestemmingen en contracten met betrekking tot IE-rechten schriftelijk zijn vastgelegd en goed geadministreerd. Vermeld expliciet:
- Wat precies is toegestaan (gebruik, wijziging, distributie, etc.)
- Voor welke duur en onder welke voorwaarden
- Of sublicentiëring is toegestaan
Bij gebruik van open source software: controleer de licentievoorwaarden (GPL, MIT, Apache, etc.) en zorg dat u deze strikt naleeft. Veel IE-geschillen ontstaan doordat bedrijven de voorwaarden van open source-licenties verkeerd interpreteren.
Implementeer een helder notice-and-takedown-beleid
Als u een platform exploiteert waarop gebruikers content uploaden, is een duidelijk notice-and-takedown-beleid essentieel. Dit beleid moet:
- Gemakkelijk vindbaar zijn op uw website
- Een helder proces bevatten voor het indienen van meldingen
- Duidelijke termijnen voor behandeling vermelden
- Transparant zijn over hoe u omgaat met herhaalde overtreders (repeat infringers)
Zorg dat uw moderatieteam is getraind in het herkennen en behandelen van IE-inbreukmeldingen. Documenteer elke melding en de follow-up: dit toont aan dat u serieus werk maakt van naleving.
Leg uw good faith-gedrag vast
In het geval van een strafrechtelijk onderzoek is het van groot belang dat u kunt aantonen dat u te goeder trouw heeft gehandeld. Documenteer daarom:
- Juridisch advies dat u heeft ingewonnen
- Interne compliance-procedures
- Trainingen en bewustwordingsprogramma’s voor medewerkers
- Acties die u heeft ondernomen na het ontvangen van een waarschuwing of melding
Deze documentatie kan het verschil maken tussen het aantonen van opzet of juist het weerleggen daarvan.
Schakel tijdig een IP-advocaat in
Wacht niet tot een geschil escaleert. Zodra u een waarschuwingsbrief ontvangt, een melding van mogelijke IE-inbreuk, of signalen dat een concurrent juridische stappen overweegt, schakel dan direct een gespecialiseerde IE-advocaat in. Vroegtijdige juridische begeleiding kan voorkomen dat een civiel geschil strafrechtelijk wordt.
Veelgestelde vragen
Wanneer is IE-inbreuk strafbaar in Nederland?
IE-inbreuk is alleen strafbaar als sprake is van opzettelijke, ernstige of georganiseerde inbreuk. Civiele geschillen waarin twijfel bestaat over de geldigheid van het IE-recht of de intentie van de vermeende inbreukmaker leiden zelden tot strafvervolging. Het strafrecht functioneert als ultimum remedium en wordt pas ingezet bij grootschalige piraterij, structurele namaakpraktijken, of bewuste schendingen met aanzienlijk commercieel voordeel.
Wat is voorwaardelijk opzet bij IE-inbreuk?
Van voorwaardelijk opzet is sprake als u bewust de aanmerkelijke kans aanvaardt dat u IE-inbreuk maakt, ook zonder dat u dit zeker wist. Dit kan bijvoorbeeld blijken uit het negeren van waarschuwingsbrieven, het vermijden van onderzoek naar IE-rechten terwijl daar wel aanleiding toe was, of het structureel negeren van inbreuksignalen op uw platform. De rechter beoordeelt voorwaardelijk opzet aan de hand van objectieve omstandigheden zoals uw professionele kennis en handelswijze.
Kan mijn platform strafrechtelijk aansprakelijk zijn voor content van gebruikers?
In beginsel niet, als u als platform functioneert als passieve host en beschikt over een werkende notice-and-takedown-procedure. De aansprakelijkheidsvrijstelling van artikel 6:196c BW kan echter vervallen zodra u daadwerkelijke kennis heeft van illegale content en niet adequaat handelt. Structureel negeren van IE-inbreukmeldingen kan als (voorwaardelijk) opzet worden gezien, waardoor strafrechtelijke aansprakelijkheid ontstaat.
Wat is het verschil tussen civiele en strafrechtelijke handhaving van auteursrecht?
Bij civiele handhaving start de rechthebbende een procedure bij de rechtbank en vordert bijvoorbeeld een verbod op de inbreuk, schadevergoeding, of rectificatie. Het doel is herstel van de schade en beëindiging van de inbreuk. Bij strafrechtelijke handhaving treedt het Openbaar Ministerie op namens de samenleving. Strafrechtelijke vervolging kan leiden tot een boete of gevangenisstraf. Straf vereist opzet en is ultimum remedium—het wordt alleen ingezet bij ernstige, opzettelijke inbreuk.
Welke stappen kan ik nemen om strafrechtelijke risico’s als tech-ondernemer te minimaliseren?
Laat uw IE-rechten periodiek toetsen door een gespecialiseerde advocaat, documenteer alle licenties en toestemmingen zorgvuldig, en implementeer een helder notice-and-takedown-beleid als u een platform exploiteert. Zorg dat u te goeder trouw kunt aantonen door juridisch advies in te winnen, compliance-procedures op te zetten, en medewerkers te trainen. Schakel bij de eerste signalen van een geschil direct een IE-advocaat in om te voorkomen dat een civiel geschil strafrechtelijk escaleert.
Zorg voor juridische zekerheid en bescherm uw onderneming
Strafrechtelijke risico’s bij IE-inbreuk zijn reëel, maar vermijdbaar. Door tijdig juridisch advies in te winnen, uw IE-rechten te laten toetsen, en transparante procedures te implementeren, minimaliseert u de kans dat een civiel geschil escaleert tot een strafzaak. Het verschil tussen een beheersbaar civiel geschil en een strafrechtelijke procedure kan uw reputatie, uw financiën en uw onderneming ingrijpend beïnvloeden.
Bij Law & More begrijpen wij de juridische complexiteit waar tech-ondernemers mee te maken hebben. Onze gespecialiseerde IE-advocaten helpen u met het uitvoeren van IE-audits, het opstellen van solide licentieovereenkomsten, en het verdedigen van uw belangen bij zowel civiele als strafrechtelijke procedures. Heeft u vragen over uw IE-positie of maakt u zich zorgen over mogelijke inbreuk? Neem contact met ons op voor een kosteloos oriëntatiegesprek. Samen zorgen we voor juridische zekerheid, zodat u zich kunt richten op waar u goed in bent: innoveren en ondernemen.
