Verjaringstermijn strafrecht: uitleg regels & uitzonderingen

Verjaring in het strafrecht betekent dat het Openbaar Ministerie een verdachte na verloop van een wettelijke termijn niet langer voor de rechter kan brengen. Voor alle overtredingen verloopt dat recht na 3 jaar; misdrijven verjaren gewoonlijk na 6, 12 of 20 jaar, afhankelijk van de maximale gevangenisstraf. Voor de zwaarste delicten – zoals moord, genocide en enkele terrorisme-misdrijven – geldt helemaal geen verjaring en kan vervolging dus altijd plaatsvinden.

Deze grenzen zijn geen willekeurige cijfers. Ze beschermen verdachten tegen eindeloze onzekerheid, dwingen justitie om voortvarend te werken en voorkomen dat oude zaken stranden op verdwenen bewijs of vergeten herinneringen. Tegelijk roept het onderwerp vragen op: vanaf wanneer begint de klok precies te tikken, hoe kan de termijn worden gestuit of opgeschort en welke uitzonderingen gelden voor minderjarigen? In dit artikel zetten we de wettelijke regels, de nuances en de praktische gevolgen overzichtelijk op een rij.

Kernbegrip verjaring in het strafrecht

Wie over verjaring spreekt, moet eerst weten wát precies verjaart. Artikel 70 Wetboek van Strafrecht (Sr) regelt het verval van het recht tot strafvordering: het Openbaar Ministerie mag na het verstrijken van de termijn niet meer vervolgen. Dat staat los van de verjaring van de tenuitvoerlegging uit artikel 76 Sr, die pas speelt als er al een onherroepelijk vonnis is. De twee regimes hebben elk hun eigen klok.

Het idee achter verjaring is driedelig:

1. Rechtszekerheid voor de (mogelijk) verdachte; niemand hoort levenslang in onzekerheid te verkeren.
2. Efficiëntie voor het strafproces; het stimuleert justitie om voortvarend te werken.
3. Bescherming tegen bewijsverval; na jaren vervagen herinneringen en verdwijnen sporen.

Begrippenkader

• Verjaringstermijn: wettelijk bepaalde periode waarna vervolging vervalt.
• Aanvangstijdstip: normaal de dag van het plegen van het feit (art. 71 Sr).
• Opschorting: pauzeert de termijn tijdelijk.
• Stuiting: reset de klok door een daad van vervolging (art. 72 Sr).
• Verschil met civiele verjaring: civiel recht ziet op vorderingen tussen partijen; strafverjaring op het vervolgingsrecht van de Staat.

Waarom niet alle strafbare feiten verjaren

Bij uitzonderlijk ernstige delicten weegt het algemene belang zwaarder dan de rechtszekerheid van de dader. Moord, genocide en oorlogsmisdrijven zijn daarom imprescriptible: ze verjaren nooit. Dit sluit aan bij internationale verplichtingen, zoals art. 7 EVRM, die staten toestaan zulke zwaarwegende misdrijven permanent vervolgbaar te houden.

Wettelijke verankering in het Wetboek van Strafrecht

De regels over de verjaringstermijn strafrecht zijn niet uit de lucht gegrepen; ze staan zwart-op-wit in de artikelen 70 tot en met 73 (en 71a) van het Wetboek van Strafrecht. Samen bepalen deze bepalingen hoe lang het Openbaar Ministerie mag wachten, wanneer het aftellen begint en op welke momenten de klok kan worden stilgezet of opnieuw gestart. Hieronder de hoofdlijnen.

Artikel 70 Sr – hoofdregels verval van vervolging

Artikel 70 Sr geeft het basismenu aan termijnen:

• 3 jaar voor alle overtredingen
• 6 jaar voor misdrijven met een maximumstraf tot en met 3 jaar
• 12 jaar voor misdrijven met een maximumstraf boven 3 en tot 8 jaar
• 20 jaar voor misdrijven met een maximumstraf boven 8 jaar
• Geen verjaring voor delicten genoemd in lid 2 (o.a. moord, genocide).
  Met de Wet 32.890 (2012) is de 12-jaarscategorie voor zware misdrijven verlengd naar 20 jaar.

Artikel 71 Sr – aanvang van de termijn

In principe begint de termijn te lopen op de dag waarop het strafbare feit is gepleegd. Voor continue en permanente delicten telt het moment waarop het feit ophoudt. Bij seksuele misdrijven tegen minderjarigen start de klok pas op de 18e verjaardag van het slachtoffer (lid 3). Zo krijgt het slachtoffer meer tijd om aangifte te doen.

Overgangswetgeving en wijzigingswetten

Als de wetgever de termijnen wijzigt, rijst de vraag welke termijn geldt voor reeds gepleegde feiten. Het overgangsrecht volgt het “lex mitior-beginsel”: de voor de verdachte gunstigste regeling heeft voorrang. Daardoor kan een verdachte zich in lopende zaken blijven beroepen op de kortere oude termijn, tenzij de wet uitdrukkelijk anders bepaalt (zoals bij afschaffing van verjaring voor moord in 2013). Artikel 73 Sr regelt bovendien dat latere daden van vervolging de verjaring stuiten, zodat ook na wetswijzigingen duidelijk blijft of de zaak nog ontvankelijk is.

Standaard verjaringstermijnen per delictcategorie

De lengte van de verjaringstermijn strafrecht hangt niet af van de werkelijke straf die een rechter oplegt, maar van de maximaal mogelijke gevangenisstraf die de wetgever aan het feit heeft gekoppeld. Dat maakt het vooraf zichtbaar hoe lang het Openbaar Ministerie tijd heeft om een dossier voor de rechter te brengen. Het onderstaande schema biedt een snel overzicht.

Overtredingen – 3 jaar

Bij lichte vergrijpen (overtredingen) verstrijkt het vervolgingsrecht al na drie jaar. Denk aan een burenruzie waarbij het verbod op geluidsoverlast uit de APV wordt overtreden. Slachtoffers doen er goed aan snel aangifte te doen en getuigen vast te leggen, want de klok tikt hard.

Misdrijven met max. gevangenisstraf ≤ 3 jaar – 6 jaar

Voor misdrijven uit deze groep, zoals eenvoudige diefstal uit een winkel of vernieling van een bushokje, geldt een zesjarige termijn. Dat lijkt lang, maar opschorting of stuiting kan de klok opnieuw laten lopen; check dus altijd het proces-verbaal op recente onderzoeksdaden.

Misdrijven met max. gevangenisstraf > 3 en ≤ 8 jaar – 12 jaar

Bij woninginbraak, zware mishandeling of het witwassen van beperkte bedragen heeft het OM twaalf jaar. In de praktijk ziet men toch regelmatig dat dossiers verjaren door personele krapte of bewijsproblemen, wat voor verdachten strategische kansen biedt.

Misdrijven met max. gevangenisstraf > 8 jaar – 20 jaar

Zware feiten als een gewapende overval of grootschalige drugshandel kennen een twintigjarige verjaringstermijn. De wetgever verlengde deze periode in 2012 juist om complexe onderzoeken – denk aan DNA-hits of internationale constructies – voldoende tijd te geven.

Termijn bij uitsluitend geldboete of bijkomende straffen

Staat op een misdrijf alleen een geldboete of een bijkomende straf (bijv. ontzetting uit een beroep), dan volgt de rechter doorgaans de zesjarige termijn van art. 70 lid 1 onder 2° Sr. Let wel: zodra er ook maar één dag hechtenis als alternatief is opgenomen, schuift de zaak naar de twaalfjaren-categorie.

Delicten zonder verjaring: bijzondere uitzonderingen

Voor enkele uitzonderlijk zware delicten is verjaring afgeschaft. Artikel 70 lid 2 Sr en speciale wetten maken deze feiten imprescriptible, omdat waarheidsvinding en vergelding altijd zwaarder wegen dan de rechtszekerheid van de dader. Hieronder de categorieën én één situatie met een uitgestelde start van de termijn.

Moord, gekwalificeerde doodslag en doodslag in terreinsituaties

Moord en gekwalificeerde doodslag verjaren sinds 2013 niet meer. Ook decennia later kan het OM nog vervolgen zodra nieuw bewijs – bijvoorbeeld een DNA-match – boven water komt.

Misdrijven tegen de veiligheid van de staat en terrorisme met levenslange straf

Misdrijven die de staatsveiligheid ernstig bedreigen, zoals kaping of terrorisme waarop levenslang staat, verjaren evenmin. De wetgever acht blijvende vervolgbaarheid essentieel voor publieke veiligheid.

Internationale kernmisdrijven (genocide, misdrijven tegen de menselijkheid, oorlogsmisdrijven)

Volgens de Wet Internationale Misdrijven verjaren genocide, misdrijven tegen de menselijkheid en oorlogsmisdrijven nooit. Dit sluit aan bij art. 29 Statuut van Rome en internationale verdragsverplichtingen.

Seksuele misdrijven tegen minderjarigen – verlengde aanvangstermijn

Bij seksueel misbruik van minderjarigen loopt de termijn pas vanaf de 18e verjaardag van het slachtoffer. Daardoor kan het OM vaak nog twintig tot dertig jaar na het feit vervolging instellen.

Opschorting, stuiting en verlenging: hoe de klok kan worden stopgezet

De verjaringstermijn strafrecht tikt niet altijd gestaag door; het Wetboek kent momenten waarop de stopwatch pauzeert (opschorting) of zelfs weer op nul springt (stuiting). Opschorting werkt dus als een pauze-knop en stuiting als een reset-knop. Dankzij deze mechanismen kan het Openbaar Ministerie extra tijd krijgen om een dossier rond te krijgen, terwijl de verdachte precies moet weten of zijn zaak al verjaard is.

Daden van vervolging die stuitend werken (art. 72 Sr)

Een daad van vervolging \— denk aan de uitreiking van de dagvaarding, een bevel tot inverzekeringstelling of de start van het gerechtelijk vooronderzoek \— stuit de termijn. Na zo’n handeling begint er direct een nieuwe, volledige verjaringstermijn te lopen van gelijke lengte. Is de maximumstraf dus acht jaar, dan start er na de dagvaarding opnieuw een periode van twaalf jaar.

Opschortingsgronden bij minderjarigen & voortvluchtigheid

Artikel 72 lid 2 Sr bepaalt dat de klok pauzeert zolang de verdachte zich opzettelijk aan justitie onttrekt. Ook de speciale regel van artikel 71a Sr schort de termijn op als het feit is begaan door een minderjarige die nog niet de leeftijd van achttien jaar heeft bereikt. Het OM krijgt zo de kans om te wachten tot vervolging zinvol is.

Internationale rechtshulp & verjaring

Wanneer Nederland om uitlevering of overlevering verzoekt, schuift de verjaring niet zomaar opzij. Maar tijdens de periode dat een verdachte in het buitenland vastzit in afwachting van uitlevering, kan de termijn wel worden opgeschort op grond van artikel 72 lid 3 Sr. Internationale rechtshulp is dus geen vrijbrief om de klok uit te laten lopen.

Verjaring en hoger beroep

Stelt het OM of de verdachte vóór het verstrijken van de termijn hoger beroep in, dan blijft de zaak ‘levend’. De behandeling door het gerechtshof geldt als daad van vervolging en stuit in feite opnieuw, zodat een eventuele niet-ontvankelijkheid wegens verjaring tijdens de beroepsfase wordt voorkomen.

Praktische implicaties voor slachtoffer, verdachte en samenleving

Wanneer de verjaringstermijn strafrecht verstrijkt, is het Openbaar Ministerie niet-ontvankelijk: de strafzaak eindigt nog vóórdat zij begint. De verdachte behoudt daarmee een blanco strafblad en hoeft een opgelegde straf niet meer uit te zitten. Voor slachtoffers kan dat rauw op het dak vallen; zij zien hun kans op gerechtigheid vervliegen. Anderzijds voorkomt verjaring dat oude, bewijsarm geworden dossiers het strafrechtsysteem blijven verstoppen en biedt het samenleving en rechtspraak duidelijkheid over langlopende kwesties.

Civielrechtelijk kan een dader ondanks strafverjaring nog wél aansprakelijk worden gesteld. De civiele verjaringstermijnen zijn anders en vaak langer, zeker bij letsel- of zedenzaken. Een advocaat checkt daarom altijd óók de burgerlijke mogelijkheden.

Wat te doen als je (mogelijk) slachtoffer bent

• Doe zo snel mogelijk aangifte en vermeld alle beschikbare getuigen.
• Bewaar bewijsmateriaal (foto’s, medische rapporten, app-gesprekken) veilig.
• Laat een gespecialiseerd advocaat of Slachtofferhulp controleren of stuiting heeft plaatsgevonden; zo niet, dring bij het OM aan op snelle vervolgingsstappen.

Strategieën voor verdachten en hun raadsman

1. Controleer het dossier op exacte aanvangsdatum, opschorting en stuiting.
2. Dien – desnoods pro forma – een niet-ontvankelijkheidsverweer in zodra termijnoverschrijding dreigt.
3. Monitor onderzoeksdaden: een kleine formaliteit kan de klok resetten.

Rol van de media en publieke opinie bij niet-verjaren delicten

Bij delicten die nooit verjaren – zoals moord of genocide – kan mediadruk decennia later alsnog tot opsporing leiden. Documentaires en cold-case-teams gebruiken nieuwe technieken (DNA, crowdsourcing) waardoor ‘onoplosbare’ zaken weer op de agenda komen.

Veelgestelde vragen kort beantwoord

• Welke strafzaken verjaren het snelst? Lichte overtredingen na 3 jaar.
• Geldt verjaring ook voor verkeersboetes? Ja, maar bestuurlijke verjaring kent eigen termijnen.
• Kan een reeds verjaarde zaak heropend worden? Niet strafrechtelijk; het OM blijft niet-ontvankelijk. Civielrechtelijk ligt dat anders.
• Wordt de termijn korter als de verdachte bekent? Nee, de wet koppelt uitsluitend aan de maximale wettelijke straf.

Kort samengevat

De verjaringstermijn strafrecht bepaalt hoelang het Openbaar Ministerie nog naar de rechter kan stappen.

• Overtredingen verjaren na 3 jaar; misdrijven in principe na 6, 12 of 20 jaar, afhankelijk van de maximale wettelijke straf.
• Moord, genocide, bepaalde terrorisme- en staatsveiligheidsdelicten verjaren nooit.
• De klok start op de dag van het feit, tenzij de wet een later moment aanwijst (bijvoorbeeld bij zedenzaken met minderjarigen).
• Handelingen zoals dagvaarding of arrestatie stuiten de termijn; voortvluchtigheid kan haar opschorten.
• Verstrijkt de termijn, dan is het OM niet-ontvankelijk, maar civiele vorderingen kunnen soms nog wél.

Vragen over uw concrete situatie of een mogelijke verjaring? Neem gerust vrijblijvend contact op met de advocaten van Law & More voor persoonlijk advies.