Het Nederlandse elektriciteitsnet staat onder flinke druk. De vraag naar elektriciteit groeit snel en de omschakeling naar duurzame energie versnelt dat alleen maar.
Voor industriële bedrijven die grote aansluitingen willen, wordt het steeds lastiger. Netbeheerders zeggen steeds vaker nee tegen uitbreidingen of nieuwe aansluitingen.
Bedrijven die deze juridische valkuilen niet op tijd zien, lopen risico op dure vertragingen, claims en vastgelopen investeringen. Waar je als industriële onderneming vroeger kon rekenen op beschikbare netcapaciteit, moet je nu door een doolhof van juridische regels rond aansluit- en transportplicht.
De juridische gevolgen van netcongestie raken veel meer dan alleen het verkrijgen van een aansluiting. Contractuele verplichtingen, toezicht en strategische keuzes: bedrijven moeten hun juridische zaken echt goed op orde hebben om problemen te voorkomen en hun stroomvoorziening veilig te stellen.
Netcongestie op het elektriciteitsnet: oorzaken en gevolgen
Het elektriciteitsnet raakt overbelast. De vraag naar stroom stijgt, en duurzame opwekking groeit ook hard.
Dat zorgt voor allerlei vormen van netcongestie op alle spanningsniveaus.
Overbelasting van hoog-, midden- en laagspanningsnet
Het elektriciteitsnet werkt eigenlijk als een wegennet met drie lagen. Als één laag dichtslibt, heeft dat gevolgen voor de rest.
Hoogspanningsnet vervoert stroom over lange afstanden. Hier ontstaan de grootste problemen door grote windparken en zware industriële gebruikers.
Middenspanningsnet is er voor grote bedrijven en zonneparken. Door de groeiende vraag ontstaan hier lange wachtrijen voor aansluitingen.
Laagspanningsnet bedient vooral huishoudens en kleine bedrijven. Problemen op hogere niveaus drukken ook hier door.
Overbelasting leidt tot storingen. Netbeheerders plaatsen aanvragen op wachtlijsten om schade te voorkomen.
Rol van energietransitie en elektrificatie
De energietransitie versnelt de overstap van gas naar stroom. Steeds meer bedrijven stappen over op elektrische processen of warmtepompen.
Elektrische auto’s veroorzaken pieken, vooral ‘s avonds als iedereen thuiskomt en de stekker erin gaat.
Zonneparken en windmolens leveren meer stroom dan het net aankan. De groei van duurzame opwek loopt voor op de uitbreiding van het netwerk.
Het verbruik stijgt elk jaar. Het huidige net kan dat tempo niet bijhouden zonder forse investeringen.
Verschillende vormen van netcongestie
Er zijn grofweg twee soorten netcongestie, elk met hun eigen problemen.
Afnamecongestie betekent dat er te weinig ruimte is om stroom af te nemen. Tijdens piekuren, als alles tegelijk aanstaat, ontstaan wachtlijsten voor nieuwe of zwaardere aansluitingen.
Opwekcongestie ontstaat als er meer stroom wordt opgewekt dan het net kan verwerken. Vooral op zonnige of winderige dagen in gebieden met veel zonnepanelen en windmolens.
Beide vormen zorgen voor vertragingen bij nieuwe projecten. Soms worden bestaande gebruikers ook beperkt in hun gebruik of levering.
Juridische kaders voor aansluiting en transportcapaciteit
De juridische relatie tussen netbeheerders en industriële afnemers draait om twee verplichtingen: de aansluitplicht en de transportplicht. Die kennen elk hun eigen voorwaarden en uitzonderingen.
Aansluitplicht versus transportplicht
De Elektriciteitswet 1998 geeft netbeheerders een aansluitplicht. Ze moeten nieuwe aansluitingen realiseren als iemand erom vraagt.
Een tekort aan capaciteit mag in principe geen reden zijn om een aansluiting te weigeren. De netbeheerder moet zoeken naar technische oplossingen om het mogelijk te maken.
De transportplicht werkt anders. Die gaat over het daadwerkelijk vervoeren van stroom na de aansluiting.
Bij gebrek aan capaciteit mag de netbeheerder het transport beperken of weigeren. Door netcongestie gebeurt dat steeds vaker.
Belangrijkste verschillen:
- Aansluitplicht: het fysiek aansluiten
- Transportplicht: het transporteren van elektriciteit
- Aansluiting weigeren: mag alleen in uitzonderlijke gevallen
- Transport beperken: meer ruimte bij capaciteitsproblemen
De rol van de Elektriciteitswet en ACM
De Elektriciteitswet is de basis voor alle netaansluitingen. Hierin staan de rechten en plichten van netbeheerders en afnemers.
De Autoriteit Consument & Markt (ACM) houdt toezicht. Zij kijkt of netbeheerders hun aansluit- en transportplicht goed uitvoeren.
Wat doet de ACM?
- Toezicht op aansluitprocedures
- Beoordelen van weigeringsgronden
- Sancties bij overtredingen
- Bepalen van tarieven en voorwaarden
De ACM maakt nieuwe regels om transportcapaciteit slimmer te gebruiken. Door de toenemende netcongestie worden die regels steeds belangrijker.
Netbeheerders moeten hun besluiten over aansluitingen en transport goed motiveren. De ACM kijkt of ze zich aan de wet houden.
Redelijke termijn en aansluittermijnen
De wet zegt dat netbeheerders aansluitingen binnen een redelijke termijn moeten regelen. Hoe lang dat is, hangt af van het project en de beschikbare capaciteit.
Voor standaard aansluitingen gelden vaste termijnen. Grote industriële aansluitingen duren langer door de technische uitdagingen.
Bij netcongestie mogen netbeheerders er langer over doen. Ze moeten wel aantonen dat het niet anders kan en dat ze alternatieven hebben bekeken.
Factoren die de termijn bepalen:
- Beschikbare capaciteit
- Nodige netuitbreidingen
- Stroomverbruik van het project
- Technische moeilijkheid van de aansluiting
De overeenkomst moet heldere termijnen bevatten. Wie te lang moet wachten, kan schadevergoeding eisen bij de netbeheerder.
Specifieke juridische valkuilen bij grootschalige industriële aansluiting
Grootverbruikers lopen bij industriële aansluitingen tegen heel eigen juridische problemen aan. Vooral capaciteitsbeperkingen, onduidelijke motivering en lastige contractuele risico’s spelen hier een rol.
Capaciteitsbeperkingen en weigering van transport
Netbeheerders zoals Liander en TenneT mogen transport weigeren als er te weinig capaciteit is. Sinds 2025 gelden er voor grootverbruik nieuwe termijnen in de Netcode Elektriciteit.
Die termijnen lopen nogal uiteen:
- Laag complex: 26 weken
- Redelijk complex: 52 weken
- Hoog complex: geen vaste termijn
Voor hoog complexe projecten bestaat dus het risico dat je jarenlang moet wachten zonder duidelijkheid.
Netbeheerders moeten eerst congestiemanagement proberen. Ze kopen flexibiliteit in bij andere partijen voordat ze transport weigeren.
Het blijft vaak onduidelijk wat ‘voldoende inspanning’ nou precies inhoudt. Bedrijven moeten zelf aantonen dat de netbeheerder niet genoeg heeft gedaan.
Uitzonderingen en motiveringsplicht van netbeheerders
Netbeheer Nederland werkt met prioriteringsregels, maar die zijn vaak niet heel duidelijk. Alleen bepaalde groepen, zoals ziekenhuizen, vallen onder ‘algemeen belang’.
Industriële projecten krijgen bijna nooit voorrang. Zelfs projecten die netcongestie zouden kunnen verminderen, vallen meestal buiten de boot.
Netbeheerders moeten hun weigering goed uitleggen. Ze moeten laten zien dat:
- Ze alle beschikbare capaciteit hebben benut
- Ze congestiemanagement hebben toegepast
- Er echt geen alternatieven meer zijn
Toch schiet die motivering in de praktijk vaak tekort. Bedrijven kunnen dan bezwaar maken bij de ACM.
De rechter kan netbeheerders alsnog verplichten om aan te sluiten. Dat gebeurde bijvoorbeeld in de Enexis-zaak over laadstations.
Vertragingen en contractuele risico’s
Transportovereenkomsten bevatten tegenwoordig steeds meer flexibele bepalingen. Dat brengt nogal wat onduidelijkheid over wat je nou echt kunt afdwingen.
Belangrijke contractuele risico’s:
- Capaciteitsbeperkingscontracten met vage voorwaarden
- Non-firm verbindingen zonder echte garanties
- Tijdsblokgebonden transportrechten met beperkte toegang
De nieuwe Energiewet van 2026 introduceert ‘use it or lose it’-regels. Ongebruikte capaciteit kan dan zomaar worden ingetrokken, zonder waarschuwing vooraf.
Bedrijven moeten hun contracten regelmatig herzien. Juridische hulp is eigenlijk onmisbaar bij onderhandelingen over transportovereenkomsten.
Vertragingen kunnen flink wat schade opleveren. Het is lastig om die schade aan te tonen en te verhalen op netbeheerders.
Juridische instrumenten en contractvormen bij capaciteitstekort
Netbeheerders bieden verschillende contractvormen aan om capaciteitstekorten te tackelen. Met deze instrumenten kun je het net flexibeler gebruiken, meestal tegen aangepaste tarieven.
Capaciteitsbeperkingscontract (CBC)
Een capaciteitsbeperkingscontract geeft netbeheerders de mogelijkheid om transportcapaciteit tijdelijk te verlagen tijdens piekuren. De gebruiker krijgt daar een financiële vergoeding voor.
Bij een CBC kan de netbeheerder de aangesloten capaciteit verminderen bij overbelasting van het netwerk. Zo voorkomen ze netuitval en benutten ze de capaciteit slimmer.
Belangrijke kenmerken van CBC:
- Vergoeding voor verminderde capaciteit
- Tijdelijke beperking tijdens piekuren
- Mogelijkheid tot groepscontracten
- Eigen verantwoordelijkheid voor uitvoering bij groepen
De ACM maakte deze contractvorm in mei 2022 mogelijk. Sinds januari 2024 zijn groeps-CBC’s een optie, waarbij meerdere bedrijven samen verantwoordelijk zijn voor capaciteitsvermindering.
Liander sloot het eerste groeps-CBC af met Energie Coöperatie Amsterdamse Haven. Dat laat zien dat het in de praktijk werkt.
Non-Firm Aansluit- en Transportovereenkomst (NFA)
Met een NFA krijg je variabele transportcapaciteit voor een lager tarief. Je accepteert dan wel dat je capaciteit wordt beperkt als het net overbelast raakt.
Deze aansluit- en transportovereenkomst is flexibeler dan standaardcontracten. Bedrijven krijgen geen garantie op volledige capaciteit, maar betalen minder voor hun aansluiting.
Voordelen van NFA:
- Lagere netwerktarieven
- Snellere toegang tot netcapaciteit
- Flexibele transportrechten
Nadelen van NFA:
- Onzekere beschikbaarheid
- Mogelijke productieonderbrekingen
- Complexere energieplanning
De ACM publiceerde begin 2024 het definitieve besluit over NFA-contracten. Met deze contractvorm kunnen bedrijven sneller op overbelaste netdelen aangesloten worden.
Industriële gebruikers moeten hun energiebehoefte goed onder de loep nemen voordat ze een NFA afsluiten. De variabele capaciteit vraagt om flexibele bedrijfsprocessen.
Alternatieve transportrechten
Alternatieve transportrechten bestaan uit verschillende tijdsgebonden contracten naast de standaard aansluit- en transportovereenkomst (ATO). Hiermee krijg je gedeeltelijke toegang tot netcapaciteit.
Tijdsduurgebonden transportrecht geeft je 85% van de tijd volledige capaciteit. TenneT gebruikt dit voor grote industriële aansluitingen op het hoogspanningsnet.
Tijdsblokgebonden transportrecht beperkt toegang tot bepaalde uren. Handig voor bedrijven met voorspelbare productie of flexibele energiebehoefte.
De ACM wil tijdsblokgebonden rechten vanaf april 2025 beschikbaar maken op het middenspanningsnet. Daarmee krijgen regionale bedrijven meer opties.
Deze contractvormen helpen netbeheerders om de capaciteit beter te verdelen. Bedrijven krijgen toegang tegen lagere kosten, maar moeten hun energiegebruik afstemmen op de tijdslots.
TenneT gebruikt deze instrumenten al op het landelijke hoogspanningsnet. Regionale netbeheerders komen nu ook met vergelijkbare oplossingen voor middenspanningsaansluitingen.
Oplossingen en strategieën voor bedrijven bij netcongestie
Bedrijven kunnen netcongestie aanpakken door flexibele energiemanagementstrategieën en alternatieve aansluitconstructies te gebruiken. Technologieën als batterijopslag en slimme laadsystemen bieden echte kansen om piekvraag te verminderen.
Congestiemanagement en flexibiliteit
Grootverbruikers kunnen congestiemanagement toepassen door hun energieverbruik te verschuiven naar momenten met minder netbelasting. Dat betekent simpelweg: stroom gebruiken als het kan, niet als iedereen het wil.
Flexibiliteitscontracten met netbeheerders bieden financiële voordelen. Bedrijven verlagen hun verbruik tijdens piekperiodes en krijgen daar een vergoeding voor.
Kleinverbruikers kunnen meedoen aan flexibiliteitsregelingen door hun warmtepompen en elektrische auto’s slim aan te sturen. Deze apparaten verbruiken dan minder tijdens drukke momenten.
Automatische systemen schakelen het energieverbruik in of uit op basis van netsignalen. Zo voorkom je overbelasting zonder dat je er steeds zelf op hoeft te letten.
Groepstransportovereenkomst en gesloten distributiesystemen
Met een groepstransportovereenkomst kunnen meerdere bedrijven samen een aansluiting delen. Dat scheelt in de transportkosten en ontlast het openbare net.
Gesloten distributiesystemen geven bedrijventerreinen de kans om hun eigen elektriciteitsnet te beheren. Deelnemende bedrijven kunnen onderling stroom uitwisselen, zonder het openbare net te belasten.
Deze systemen werken vooral goed voor industrieterreinen met veel zonnepanelen en eigen opwekking. Het overschot van het ene bedrijf kan dan direct naar een ander bedrijf binnen het systeem.
Goede juridische voorbereiding is echt noodzakelijk bij deze constructies. Contracten moeten duidelijk zijn over capaciteitsverdeling en kosten.
Slimme technologieën: batterijen, warmtepompen en laadpalen
Batterijopslagsystemen helpen bedrijven om piekvraag te beperken door energie op te slaan tijdens rustige uren. Daardoor heb je een minder zware netaansluiting nodig.
Slimme laadpalen voor elektrische auto’s kunnen laden uitstellen tot er genoeg netcapaciteit is. Bidirectionele laadpalen gebruiken autobatterijen tijdelijk als opslag.
Warmtepompen met buffertanks produceren warmte als elektriciteit goedkoop en ruim voorhanden is. Dat geeft het net tijdens piekuren wat lucht.
Combineer je zonnepanelen met batterijen, dan gebruik je meer van je eigen opgewekte stroom. Zo verklein je je afhankelijkheid van het openbare net en help je mee om netcongestie te beperken.
Toezicht, handhaving en vooruitblik
ACM houdt toezicht op netbeheerders en hun capaciteitsbeheer. Netbeheer Nederland coördineert tussen de verschillende netwerkgebieden. De capaciteitskaart is het voornaamste instrument om inzicht te geven in beschikbare netcapaciteit.
Rol van ACM en Netbeheer Nederland
ACM checkt of netbeheerders hun wettelijke verplichtingen nakomen bij het verstrekken van netcapaciteit. De toezichthouder kan boetes uitdelen als netbeheerders ten onrechte aansluitingen weigeren.
Netbeheer Nederland zorgt voor samenwerking tussen de verschillende netwerkoperators. Ze stellen gezamenlijke standaarden op voor capaciteitstoewijzing.
Bij geschillen over geweigerde aansluitingen kunnen bedrijven klagen bij ACM. De autoriteit kijkt dan of de netbeheerder terecht een beroep deed op netcongestie.
Handhaving gebeurt via:
- Regelmatige controles van capaciteitsbeheer
- Onderzoek naar klachten over geweigerde aansluitingen
- Boetes bij overtreding van aansluitverplichtingen
Capaciteitskaart en monitoring
De capaciteitskaart laat per regio zien waar netcapaciteit beschikbaar of juist vol is. Netbeheerders moeten die gegevens vaak bijwerken om transparant te blijven.
Deze kaart helpt bedrijven bij het kiezen van een vestigingslocatie. Groene gebieden hebben genoeg capaciteit, rode zones kampen met netcongestie.
Monitoring bestaat uit:
- Realtime capaciteitsmetingen
- Voorspellen van toekomstige vraag
- Inzicht in knelpunten
Veiligheid is bij monitoring absoluut belangrijk. Netbeheerders moeten voorkomen dat overbelasting leidt tot stroomstoringen.
Toekomstige ontwikkelingen en juridische trends
Nieuwe wetgeving gaat waarschijnlijk strengere eisen stellen aan capaciteitsplanning voor netbeheerders. Dat zou meer rechtzekerheid moeten geven aan industriële gebruikers.
Dynamische capaciteitstoewijzing krijgt steeds meer aandacht als mogelijke oplossing. Bedrijven kunnen dan tijdelijk extra stroom afnemen als het net minder druk is.
Verwachte veranderingen:
- Verplichte reservering van industriële capaciteit
- Financiële prikkels voor flexibel stroomverbruik
- Strengere rapportageverplichtingen voor netbeheerders
De rechtspraak beweegt richting meer bescherming van bedrijven tegen willekeurige capaciteitsweigering. Dat dwingt netbeheerders om duidelijkere criteria te hanteren.
Sectordeals, bijvoorbeeld met waterschappen, laten zien hoe toekomstige samenwerking rond netcapaciteit eruit kan zien.
Veelgestelde Vragen
Netcongestie zorgt voor lastige juridische vraagstukken bij grote industriële projecten. Nieuwe regels en prioriteringsystemen maken strategische planning en juridische kennis eigenlijk onmisbaar.
Wat zijn de juridische gevolgen van netcongestie voor nieuwe grootschalige industriële projecten?
Bedrijven lopen het risico dat hun aansluitingsaanvraag wordt geweigerd als er niet genoeg transportcapaciteit is. Dit geldt ook als ze hun bestaande aansluiting willen uitbreiden.
De netbeheerder moet aantonen dat er echt geen capaciteit beschikbaar is. Zonder goede onderbouwing kunnen bedrijven zo’n weigering juridisch aanvechten.
Vertragingen bij de aansluiting kunnen flinke projectvertraging veroorzaken. Dat leidt vaak tot financiële schade door uitstel van productie of gemiste deadlines.
Hoe kunnen industrieën zich voorbereiden op capaciteitsuitdagingen in het elektriciteitsnet?
Neem vroeg in het planningsproces contact op met de netbeheerder. Een vooraankondiging geeft al snel inzicht in capaciteit en wachttijden.
Kijk ook eens naar alternatieve transportrechten. Non-firm aansluit- en transportovereenkomsten (NFA) bieden tegen lagere tarieven variabele toegang tot het net.
Met een capaciteitsbeperkingscontract (CBC) kun je soms toch aansluiten. Je spreekt dan af om tijdens piekperiodes minder te verbruiken, meestal tegen een vergoeding.
Welke stappen moeten ondernomen worden bij een geschil over netcapaciteit?
Zet de eerste stap door binnen zes weken bezwaar te maken bij de netbeheerder. Doe dit schriftelijk en onderbouw je argumenten goed.
Wordt het bezwaar afgewezen? Dan kun je in beroep bij de rechtbank. De rechter kijkt of de netbeheerder zich aan de Elektriciteitswet heeft gehouden.
Juridische hulp is aan te raden. Energievraagstukken zijn technisch en specialistische kennis van energierecht maakt echt het verschil.
Op welke compensaties kan een bedrijf aanspraak maken bij vertragingen door capaciteitsproblemen in het net?
De Elektriciteitswet kent geen algemene compensatieverplichting bij vertragingen door netcongestie. Alleen als de netbeheerder onrechtmatig handelt, is schadevergoeding mogelijk.
Maak daarom vooraf contractuele afspraken over compensatie bij vertraging. Leg dit vast in de aansluitingsovereenkomst.
Bij een CBC krijgen bedrijven wel een vergoeding voor het beperken van hun capaciteit. De ACM stelt de hoogte vast volgens vaste tariefstructuren.
Hoe wordt de prioriteit bepaald voor aansluitingen op het elektriciteitsnet bij schaarste?
Sinds april 2024 geldt maatschappelijke prioritering. Netbeheerders moeten voorrang geven aan partijen die bijdragen aan belangrijke maatschappelijke doelen.
Ziekenhuizen, scholen en andere vitale voorzieningen krijgen voorrang. Ook projecten die congestie helpen verminderen, zoals batterijopslag, komen hoger op de lijst.
Het oude ‘first come first served’ principe geldt niet meer helemaal. Gewone bedrijfsaansluitingen moeten soms langer wachten door deze nieuwe prioritering.
Wat zijn de recente wetswijzigingen met betrekking tot de netcapaciteit voor industriële aansluitingen?
In april 2024 kwam de ACM met nieuwe maatregelen tegen netcongestie. De belangrijkste wijziging draait om maatschappelijke prioritering bij het toekennen van capaciteit.
Alternatieve transportrechten krijgen een uitbreiding met tijdsgebonden contracten. Vanaf april 2025 kun je tijdsblokgebonden transportrechten aanvragen op het middenspanningsnet.
Het gebruik-of-raak-kwijt principe (GOTORK) gaat gelden om ongebruikte capaciteit vrij te maken. Bedrijven moeten hun gecontracteerde capaciteit echt benutten, anders raken ze die gewoon kwijt.
