Wat Is Een Structuurvennootschap? – Law & More

De structuurvennootschap is een bijzondere vorm van vennootschap die van toepassing kan zijn op de NV en BV (evenals de coöperatie). Voor deze vennootschappen geldt het zogeheten structuurregime: een wettelijk kader dat aanvullende regels stelt voor grote ondernemingen, waaronder de verplichting tot het instellen van een Raad van Commissarissen. Vaak wordt gedacht dat dit alleen geldt voor internationaal opererende concerns met een deel van hun activiteiten in Nederland, maar dat is niet altijd het geval; het structuurregime kan eerder van toepassing zijn dan je zou verwachten. Is dit iets wat je wilt vermijden of biedt het juist voordelen? Dit artikel bespreekt de ins en outs van de structuurvennootschap, zodat je een weloverwogen keuze kunt maken.

Inleiding

Het structuurregime vormt een wettelijke verplichting voor grote ondernemingen in Nederland, zoals naamloze vennootschappen (NV’s) en besloten vennootschappen (BV’s). Zodra een onderneming aan bepaalde criteria voldoet, is zij verplicht een Raad van Commissarissen (RvC) in te stellen. Deze raad houdt toezicht op het bestuur en waarborgt dat de onderneming niet alleen de belangen van aandeelhouders, maar ook die van werknemers en andere stakeholders behartigt. Het structuurregime is bedoeld om het evenwicht binnen grote vennootschappen te bewaren en te zorgen voor professioneel toezicht. In dit artikel bespreken we de bestuurlijke en juridische aspecten van het structuurregime, de gevolgen voor ondernemingen die onder deze verplichting vallen, en de rol van de RvC bij het waarborgen van goed bestuur en toezicht.

Het doel van de structuurvennootschap

De structuurvennootschap werd in ons wettelijk systeem geïntroduceerd vanwege veranderingen in het aandeelhouderschap halverwege de vorige eeuw. Waar vroeger sprake was van langdurig (groot) aandeelhouderschap, werd het steeds gebruikelijker om kortdurend te investeren, zelfs door pensioenfondsen. Door deze kortere betrokkenheid kon de algemene vergadering van aandeelhouders (AVA) minder effectief toezicht houden op het bestuur.

Het belangrijkste verschil tussen een structuur-NV en een structuur-BV is de aanwezigheid van een verplichte Raad van Commissarissen, die een centrale rol speelt in de controle en governance van de vennootschap.

Dit leidde ertoe dat de wetgever in de jaren ‘70 de structuurvennootschap invoerde: een bijzondere ondernemingsvorm die gericht is op verscherpt toezicht en het bewaken van een balans tussen arbeid en kapitaal. Deze balans wordt nagestreefd door het aanscherpen van de taken en bevoegdheden van de Raad van Commissarissen (RvC) en door de invoering van een Ondernemingsraad (OR), ten koste van de macht van de AVA. De structuurvennootschap herstelt hiermee het evenwicht tussen kapitaal en arbeid door werknemersvertegenwoordigers meer invloed te geven.

Ook vandaag de dag speelt deze ontwikkeling nog steeds. Bij grote ondernemingen is de rol van veel aandeelhouders passief, waardoor een kleine groep aandeelhouders het voortouw kan nemen in de AVA en veel invloed op het bestuur kan uitoefenen. De korte duur van het aandeelhouderschap stimuleert een korte termijnvisie waarbij aandelen zo snel mogelijk in waarde moeten stijgen.

Deze korte termijnvisie is beperkt, omdat stakeholders zoals werknemers juist baat hebben bij een lange termijnvisie. De Corporate Governance Code spreekt in dit verband van ‘lange termijn waardecreatie’. Bij groeiende familiebedrijven kan de grotere structuur leiden tot meer inspraak van werknemers via de ondernemingsraad (OR). De versterkte rol van de Raad van Commissarissen draagt bij aan een langere termijnvisie en een evenwichtige ontwikkeling van de onderneming. Daarom blijft de structuurvennootschap een belangrijke vennootschapsvorm die het evenwicht tussen belangen van verschillende stakeholders nastreeft.

Om dit doel te bereiken, krijgt de Raad van Commissarissen bij een structuurvennootschap uitgebreide bevoegdheden die verder gaan dan bij een gewone vennootschap. Zo houdt de RvC toezicht op het bestuur en heeft zij het recht om bestuurders te benoemen en te ontslaan. Elk lid van de RvC heeft een specifieke toezichthoudende taak binnen het orgaan. Dit zorgt ervoor dat er een professioneel en onafhankelijk toezicht is, wat de continuïteit en het beleid van de onderneming ten goede komt. Daarnaast heeft de ondernemingsraad een versterkt aanbevelingsrecht bij de benoeming van een derde van de commissaris, wat de invloed van werknemers op het bestuur versterkt.

Welke vennootschappen komen in aanmerking voor het structuurregime?

Het structuurregime geldt niet onmiddellijk verplicht. De wet stelt voorwaarden waaraan een vennootschap moet voldoen voordat de toepassing na een bepaalde periode verplicht wordt (tenzij er sprake is van een vrijstelling, die hieronder wordt besproken). Deze voorwaarden staan in artikel 2:263 van het Burgerlijk Wetboek (BW):

• Het geplaatst kapitaal van de vennootschap inclusief reserves op de balans en toelichting bedraagt minimaal een bij koninklijk besluit vastgesteld bedrag (momenteel €16 miljoen). Hierbij worden ook ingekochte (maar niet ingetrokken) aandelen en stille reserves uit de toelichting meegeteld.
• De vennootschap of een van haar afhankelijke maatschappijen heeft een Ondernemingsraad (OR) ingesteld op grond van een wettelijke verplichting.
• Er zijn minimaal 100 werknemers in Nederland werkzaam bij de vennootschap en haar afhankelijke maatschappijen, ongeacht of dit fulltime of parttime is.

Een grote NV is verplicht om onder het structuurregime een Raad van Commissarissen (RvC) in te stellen en specifieke governance-structuren te volgen.

Bij familievennootschappen kan het verzwakte structuurregime van toepassing zijn in de situatie waarin één persoon of meerdere personen samen het gehele kapitaal van de vennootschap bezitten en daardoor invloed uitoefenen op het beleid.

Een voorbeeld van een situatie waarin een vennootschap niet meer aan deze voorwaarden voldoet, is wanneer het aantal werknemers onder de 100 zakt; in dat geval is de vennootschap geen structuurvennootschap meer.

Wat is een afhankelijke maatschappij?

Een belangrijk begrip in deze voorwaarden is de afhankelijke maatschappij. Er bestaat vaak de misvatting dat het structuurregime niet van toepassing is op de moedermaatschappij als bijvoorbeeld niet de moeder maar de dochter een OR heeft ingesteld. Daarom is het belangrijk te controleren of aan bepaalde voorwaarden is voldaan voor andere vennootschappen binnen het concern, die volgens artikel 2:152/262 BW als afhankelijke vennootschappen worden aangemerkt indien:

1. Een rechtspersoon waaraan de vennootschap of een of meer afhankelijke maatschappijen alleen of samen voor eigen rekening ten minste de helft van het geplaatste kapitaal verstrekt.
2. Een vennootschap waarvan een onderneming in het handelsregister is ingeschreven en waarvoor de vennootschap of een afhankelijke maatschappij als vennote jegens derden volledig aansprakelijk is voor alle schulden.

Als een vennootschap na drie jaar niet meer aan de voorwaarden voldoet, moet de inschrijving als structuurvennootschap worden doorgehaald.

Bestuur en toezicht

Binnen het structuurregime neemt de Raad van Commissarissen (RvC) een centrale positie in. De RvC bestaat uit ten minste drie leden, die worden benoemd door de algemene vergadering van aandeelhouders (AVA). De RvC houdt toezicht op het bestuur van de onderneming en beschikt over belangrijke bevoegdheden, zoals het benoemen en ontslaan van bestuurders. Daarnaast moet de RvC goedkeuring verlenen aan belangrijke bestuursbesluiten, bijvoorbeeld bij de uitgifte van aandelen of een wijziging van de statuten. De ondernemingsraad (OR) speelt hierbij een actieve rol: zij heeft een versterkt aanbevelingsrecht bij de benoeming van commissarissen, waardoor werknemers invloed kunnen uitoefenen op de samenstelling van de RvC. Door deze opzet wordt het toezicht op het bestuur versterkt en wordt de besluitvorming binnen de onderneming evenwichtiger en transparanter.

Vrijwillige toepassing

Het is ook mogelijk om het (volledige of gemitigeerde) structuurregime vrijwillig toe te passen. In dat geval geldt alleen het vereiste betreffende de OR. Het structuurregime is dan van toepassing zodra het is opgenomen in de statuten van de vennootschap.

De totstandkoming van de structuurvennootschap

Als een vennootschap aan bovenstaande vereisten voldoet, wordt deze wettelijk beschouwd als een ‘grote vennootschap’. Een structuurvennootschap dient te voldoen aan de wettelijke verplichtingen, zoals het instellen van een Raad van Commissarissen en het aanpassen van de statuten. Dit moet binnen twee maanden na vaststelling van de jaarrekening door de AVA worden gemeld bij het handelsregister. Bij het nalaten van deze melding is sprake van een economisch delict. Belanghebbenden kunnen de rechter verzoeken om de inschrijving te laten verrichten. Als de opgave drie jaar onafgebroken in het handelsregister staat, wordt het structuurregime van toepassing.

Op dat moment moeten de statuten worden aangepast om het regime mogelijk te maken. De termijn voor toepassing van het structuurregime begint pas te lopen nadat de melding is gedaan, ook als de melding is verzuimd. Tussentijds kan de melding worden ingetrokken als de vennootschap niet meer aan de voorwaarden voldoet. Als later weer wordt gemeld dat de vennootschap aan de voorwaarden voldoet, begint de termijn opnieuw te lopen (tenzij de eerdere stopzetting onterecht was).

(Gedeeltelijke) vrijstelling

De meldingsplicht geldt niet bij volledige vrijstelling. Als het structuurregime van toepassing is, blijft dit gelden zonder uitloopperiode. De wet kent de volgende vrijstellingen:

1. De vennootschap is een afhankelijke maatschappij van een rechtspersoon waarop het volledige of gemitigeerde structuurregime van toepassing is. Met andere woorden: de dochter krijgt vrijstelling als het (gemitigeerd) structuurregime geldt voor de moeder, maar andersom geldt dit niet. Dit kan bijvoorbeeld ook een coöperatie of een onderlinge waarborgmaatschappij zijn waarop het structuurregime van toepassing is.
2. De vennootschap fungeert als beheer- en financieringsmaatschappij in een internationaal concern, waarbij de meerderheid van de werknemers van de groep buiten Nederland werkt.
3. Een vennootschap waarin minimaal de helft van het geplaatste kapitaal volgens een joint venture wordt gehouden door minimaal twee aan het structuurregime onderworpen rechtspersonen.
4. De dienstverlenende vennootschap is onderdeel van een internationaal concern.

Daarnaast bestaat er een gemitigeerd of verzwakt structuurregime voor internationale concerns, waarbij de RvC niet bevoegd is bestuurders te benoemen of ontslaan. Het volledige structuurregime geldt als het standaardkader voor governance binnen vennootschappen, waarbij de Raad van Commissarissen (RvC) de benoeming en het ontslag van bestuurders volledig controleert. Het verzwakte structuurregime geldt voor vennootschappen waarbij de aandeelhouders de bevoegdheid tot benoeming en ontslag van bestuurders behouden. Dit is het geval bij:

1. Structuurvennootschappen waarvan minimaal de helft van het geplaatste kapitaal wordt gehouden door een (Nederlandse of buitenlandse) moedermaatschappij of afhankelijke maatschappij en de meerderheid van de werknemers buiten Nederland werkt.
2. Structuurvennootschappen waarvan minimaal de helft van het geplaatste kapitaal wordt gehouden door twee of meer maatschappijen volgens een onderlinge regeling (joint venture), waarbij de werknemers binnen hun groep in meerderheid buiten Nederland werken.
3. Structuurvennootschappen waarvan minimaal de helft van het geplaatste kapitaal wordt gehouden door een moedermaatschappij of afhankelijke maatschappij die zelf een structuurvennootschap is volgens een onderlinge regeling.

De gevolgen van het structuurregime

Na het verstrijken van de termijn moet de vennootschap haar statuten aanpassen in overeenstemming met de wettelijke bepalingen van het structuurregime (voor NV’s artikel 2:158-164 BW en voor BV’s artikel 2:268-274 BW). De structuurvennootschap wijkt dan af van de gewone vennootschap op de volgende punten:

• Het instellen van een Raad van Commissarissen (RvC) is verplicht (of een one-tier boardstructuur ex art. 2:164a/274a BW). Het aantal commissarissen in de RvC bedraagt minimaal drie, maar dit aantal kan afhankelijk van de situatie variëren.
• De RvC krijgt uitgebreidere bevoegdheden ten koste van de AVA, zoals goedkeuringsrechten bij belangrijke bestuursbesluiten en (bij het volledige regime) het benoemen en ontslaan van bestuurders. De zittende RvC heeft hierbij invloed op benoemingen en besluiten, wat de macht van de aandeelhouders beperkt zodra de RvC actief is.
• De commissarissen worden benoemd door de AVA op voordracht van de RvC, waarbij een derde van de leden wordt voorgedragen door de OR. De procedure voor het aanstellen van nieuwe commissarissen houdt in dat zowel de aandeelhouders als de ondernemingsraad invloed uitoefenen op de samenstelling van de RvC. Afwijzing is alleen mogelijk met een volstrekte meerderheid die minimaal een derde van het geplaatste kapitaal vertegenwoordigt.
• Indien het vertrouwen in de volledige RvC wordt opgezegd, kan de Ondernemingskamer een nieuwe volledige RvC aanstellen, waarbij de aandeelhouders deze nieuwe volledige RvC niet kunnen wegsturen.

Structuurregime bezwaarlijk?

Het structuurregime kan de macht van kleine, activistische en uitsluitend op winst gerichte aandeelhouders beperken. De RvC kan zich richten op een breder scala aan belangen binnen de onderneming, wat de stakeholders en de continuïteit van de onderneming ten goede komt. De aandeelhouders verliezen veel invloed op de benoeming van bestuurders zodra de RvC is ingesteld. De structuurvennootschap beschermt zo de belangen van alle stakeholders, niet alleen die van de aandeelhouders. Ook werknemers krijgen meer invloed, omdat de OR een derde van de RvC benoemt.

Beperking zeggenschap aandeelhouders

De structuurvennootschap kan nadelig zijn in situaties die afwijken van de korte termijn aandeelhouderspraktijk. Grote betrokken aandeelhouders, zoals in familiebedrijven, kunnen door het structuurregime in hun zeggenschap worden beperkt. Familiebedrijven kunnen overwegen een RvC in te stellen om toezicht te houden, vooral als het management uit externe specialisten bestaat. Dit kan de onderneming minder aantrekkelijk maken voor buitenlandse investeerders.

Het is niet langer mogelijk voor aandeelhouders om de benoeming en het ontslag van bestuurders uit te oefenen, en zelfs in het gemitigeerde regime is het vetorecht op belangrijke bestuursbesluiten beperkt. Aandeelhouders kunnen commissarissen ontslaan, maar dit is moeilijk en vereist toestemming van de rechter. De overige aanbevelings- of bezwaarrechten en de mogelijkheid van tussentijds ontslag zijn beperkt. De wenselijkheid van het structuurregime hangt daarom af van de aandeelhouderscultuur.

Voordelen en nadelen

Het structuurregime biedt verschillende voordelen voor grote ondernemingen. Zo zorgt het voor een betere bescherming van de belangen van alle stakeholders, waaronder aandeelhouders, werknemers en andere betrokkenen. De aanwezigheid van een onafhankelijke RvC draagt bij aan meer stabiliteit en continuïteit binnen de onderneming, doordat belangrijke besluiten zorgvuldig worden afgewogen. Tegelijkertijd kent het structuurregime ook nadelen. De invloed van aandeelhouders op het bestuur wordt beperkt, omdat de RvC een centrale rol speelt in de benoeming en het ontslag van bestuurders. Dit kan leiden tot minder directe zeggenschap voor aandeelhouders. Daarnaast brengt het structuurregime extra administratieve lasten en kosten met zich mee, doordat de onderneming moet voldoen aan strengere eisen op het gebied van toezicht en governance.

Implementatie en beheer

Het invoeren van het structuurregime vraagt om een zorgvuldige voorbereiding en een gestructureerde aanpak. De onderneming moet haar statuten aanpassen om het structuurregime mogelijk te maken en de RvC officieel instellen. Vervolgens is het van belang dat de RvC een effectief toezichtsysteem ontwikkelt, zodat het bestuur van de onderneming op een professionele manier wordt gecontroleerd. Goede communicatie met alle stakeholders, zoals aandeelhouders, werknemers en crediteuren, is essentieel om draagvlak te creëren en het vertrouwen in het bestuur en de RvC te waarborgen. Door duidelijke afspraken te maken en transparant te handelen, kan de onderneming het structuurregime succesvol implementeren en beheren.

Een structuurregime op maat

Toch is het mogelijk om binnen de wettelijke grenzen aanpassingen te maken om aandeelhouders tegemoet te komen. Hoewel het niet mogelijk is om de goedkeuring van belangrijke bestuursbesluiten door de RvC statutair te beperken, kan de goedkeuring van een ander vennootschapsorgaan, zoals de AVA, worden vereist. Het is raadzaam voor familiebedrijven tijdig na te denken over de samenstelling van de Raad van Commissarissen.

Naast statutaire wijzigingen zijn contractuele afspraken mogelijk, maar deze zijn minder afdwingbaar in het vennootschapsrecht. De RvC in een familiebedrijf kan waardevolle inbreng leveren in gevoelige kwesties. Door wettelijk toegestane statutaire aanpassingen is het mogelijk een passend structuurregime te creëren dat aansluit bij de vennootschap.

Conclusie

Het structuurregime is een essentieel onderdeel van de corporate governance voor grote ondernemingen in Nederland. Het biedt een juridisch en bestuurlijk kader dat de belangen van alle stakeholders beschermt en bijdraagt aan de stabiliteit en continuïteit van de onderneming. De implementatie van het structuurregime vraagt om een zorgvuldige voorbereiding, een goed functionerend toezichtsysteem en heldere communicatie met alle betrokkenen. Voor ondernemingen die onder het structuurregime vallen, is het van groot belang om deze aspecten serieus te nemen en te zorgen voor een evenwichtige en transparante bedrijfsvoering.

Heeft u na het lezen van dit artikel nog vragen over het structuurregime of wilt u advies over een maatwerk structuurregime? Neem dan contact op met Law & More. Onze advocaten zijn gespecialiseerd in ondernemingsrecht en helpen u graag verder!