In Nederlandse rechtsprocedures speelt de mondelinge behandeling een belangrijke rol bij het waarborgen van een eerlijk proces.
Partijen hebben meestal het recht om hun standpunten mondeling toe te lichten, terwijl de rechter vragen kan stellen.
Dit procesrecht kent specifieke regels en beperkingen. Voor advocaten en procespartijen zijn die bepalend.
De Spoedwet KEI, ingevoerd in 2019, heeft het traditionele pleidooi vervangen door een modernere mondelinge behandeling.
Het recht op mondelinge behandeling is niet absoluut. In bepaalde gevallen gelden er uitzonderingen.
Wat is een mondelinge behandeling?
Een mondelinge behandeling is een zitting waarbij partijen hun standpunten direct aan de rechter presenteren. Deze procedure heeft het oude pleidooi vervangen en is nu standaard in civiele procedures.
Definitie en doel
Tijdens de mondelinge behandeling krijgen partijen de kans hun stellingen mondeling uiteen te zetten. Het belangrijkste doel is dat partijen hun visie toelichten en onderbouwen.
De rechter kan tijdens zo’n zitting vragen stellen om onduidelijkheden te verhelderen. In hoger beroep draait het vaak om het beproeven van een schikking en het maken van regieafspraken.
Artikel 87 Rv vormt de wettelijke basis. De rechter mag in elke fase van het proces een mondelinge behandeling gelasten, op verzoek of uit eigen beweging.
Verschil met pleidooi en comparitie
Per 1 oktober 2019 heeft de Spoedwet KEI het traditionele pleidooi vervangen. Pleidooi was vroeger vooral een formele presentatie van argumenten.
De moderne mondelinge behandeling is veel interactiever. Partijen lichten hun standpunten toe en onderbouwen ze meteen.
Een comparitie is een specifieke vorm, meestal gericht op informatie-uitwisseling of het zoeken naar een schikking. Denk aan de comparitie na aanbrengen in hoger beroep, die snel na het opstarten van de zaak plaatsvindt.
Plaats in civiele procedure
In een civiele dagvaardingsprocedure volgt de mondelinge behandeling meestal na de schriftelijke rondes. Artikel 87 lid 8 Rv biedt een vangnet: als er nog geen mondelinge behandeling geweest is, kunnen partijen die alsnog aanvragen.
De timing verschilt per zaak. Soms vindt de behandeling vroeg plaats voor regieafspraken, soms pas na alle schriftelijke stukken.
Ook in hoger beroep geldt artikel 87 Rv via artikel 353 lid 1 Rv. Zo blijft het recht op mondelinge behandeling in stand, ook in appelprocedures.
Relevantie voor dagvaardingszaken
In dagvaardingszaken hebben partijen in principe recht op mondelinge behandeling. Dit vloeit voort uit artikel 6 EVRM en het fundamentele idee dat partijen hun standpunten mondeling aan de rechter moeten kunnen uitleggen.
Alleen in heel uitzonderlijke situaties mag de rechter zo’n verzoek weigeren. Dan moeten er echt zwaarwegende redenen zijn of moet het in strijd zijn met een goede procesorde.
De rechter moet een weigering altijd goed motiveren. Alleen het feit dat partijen al schriftelijk hebben gereageerd, is geen reden om een mondelinge behandeling te weigeren.
Het recht op mondelinge behandeling
In het Nederlandse burgerlijk procesrecht hebben partijen een stevig recht op mondelinge behandeling. Dit geldt in elke fase van de procedure, ook in hoger beroep en cassatie.
Wettelijke basis en jurisprudentie
Artikel 87 lid 1 Rv geeft de rechter de mogelijkheid om op verzoek of uit eigen beweging een mondelinge behandeling te gelasten. Artikel 87 lid 8 Rv regelt dat partijen recht hebben op een zitting als die nog niet heeft plaatsgevonden.
De Hoge Raad heeft bepaald dat een verzoek om mondelinge behandeling alleen in heel bijzondere gevallen mag worden afgewezen. De wederpartij moet dan echt zwaarwegende redenen hebben, of het moet botsen met een goede procesorde.
Een rechter die het verzoek afwijst, moet dat duidelijk uitleggen. Zo blijft het fundamentele karakter van dit recht beschermd.
Fundamentele procesrechtelijke beginselen
Het recht op mondelinge behandeling komt voort uit artikel 6 EVRM. Iedereen moet zijn standpunten mondeling aan de rechter kunnen uitleggen.
De Hoge Raad vindt mondelinge interactie tussen partijen en rechter belangrijk voor een goede beslissing. Die uitwisseling kan doorslaggevend zijn.
Het onmiddellijkheidsbeginsel uit artikel 155 lid 1 Rv ondersteunt dit. De rechter die het bewijs hoort, moet zoveel mogelijk ook de einduitspraak doen.
Recht op pleidooi versus mondelinge behandeling
Het recht op pleidooi valt onder het bredere recht op mondelinge behandeling. Tijdens de mondelinge behandeling kunnen partijen hun standpunten toelichten en vragen van de rechter beantwoorden.
Een mondelinge behandeling biedt meer dan alleen schriftelijke stukken. Partijen kunnen direct reageren op vragen en hun standpunten verduidelijken.
Pleidooi is meestal eenzijdig, maar de mondelinge behandeling maakt echte dialoog mogelijk. Dat maakt het verschil.
Reikwijdte in hoger beroep en cassatie
In hoger beroep bekijkt een raadsheer alle dagvaardingszaken op geschiktheid voor mondelinge behandeling. Ook zaken met memorie van grieven vallen hieronder.
De Hoge Raad bevestigde in september 2024 dat het recht op mondelinge behandeling ook geldt na cassatie en verwijzing. Dus ook na cassatie kunnen partijen nog steeds een zitting krijgen, zelfs als er al eerder een zitting was.
Dit recht blijft bestaan, ongeacht eerdere procedurele stappen. In elke fase van het proces hebben partijen recht op mondelinge behandeling.
De procedure van de mondelinge behandeling
De mondelinge behandeling verloopt volgens een vaste procedure. Voorbereiding, het verloop van de zitting en de rol van alle betrokkenen zijn belangrijk.
Voorbereiding op de zitting
Partijen bereiden zich goed voor op de mondelinge behandeling. Advocaten lezen het dossier door en bepalen hun strategie.
De rechtbank of het hof stuurt een oproep naar de betrokkenen met de datum, tijd en locatie van de zitting.
Advocaten bespreken met hun cliënten welke punten mondeling moeten worden toegelicht. Ze kiezen hun aanpak voor de comparitie van partijen.
Procesorde vraagt dat partijen op tijd aanwezig zijn. Wie te laat komt, loopt het risico op uitstel of zelfs doorhaling van de zaak.
De rechter leest het dossier vooraf en zet op een rij welke onderwerpen aan bod moeten komen. Zo zorgt hij voor een volledige behandeling tijdens de zitting.
Verloop van de zitting
De zitting start als de griffier de zaak oproept. Partijen en hun advocaten zoeken hun plek in de rechtszaal.
De rechter opent de zitting en vertelt welke punten op tafel komen. Hij kijkt meteen of iedereen er is.
Partijen krijgen de gelegenheid om hun standpunten mondeling toe te lichten, zoals artikel 87 lid 2 Rv voorschrijft. Meestal trapt de eisende partij af, daarna mag de verwerende partij reageren.
De rechter stelt soms vragen om dingen duidelijker te krijgen. Hij houdt het gesprek in goede banen.
Na de toelichtingen volgt vaak een dupliek. Dan reageren partijen nog kort op elkaars standpunten.
De rechter sluit de zitting af en zegt wanneer hij uitspraak doet. Soms maakt hij regieafspraken voor de volgende stappen.
Rol van de rechter en partijen
De rechter leidt de zitting. Hij grijpt in als iemand zich niet aan de regels houdt of afwijkt van het onderwerp.
Procesrecht geeft hem het recht om vragen te stellen. Soms vraagt hij partijen om hun standpunten beter uit te leggen.
Partijen mogen hun visie mondeling geven. Dat is geregeld in artikel 87 lid 8 Rv en de rechter mag dat alleen in zeldzame gevallen weigeren.
Advocaten staan hun cliënten bij tijdens de mondelinge behandeling. Zij leggen de juridische argumenten uit en reageren op vragen van de rechter.
De comparitie van partijen biedt ruimte voor direct contact. Zo kan de rechter de zaak beter inschatten.
Procesorde eist dat iedereen zich netjes gedraagt. De rechter grijpt in als iemand de orde verstoort.
Uitzonderlijke omstandigheden en beperking van het recht
Het recht op een mondelinge behandeling is niet absoluut. De rechter mag het beperken als er specifieke omstandigheden zijn.
Bij afwijzing moet hij duidelijk maken waarom, bijvoorbeeld als het niet past binnen de goede procesorde.
Beoordelingsmaatstaf door de rechter
Een verzoek om mondelinge behandeling mag de rechter alleen in hele uitzonderlijke gevallen weigeren. Hij moet daar echt goede redenen voor hebben.
Voor een afwijzing gelden twee voorwaarden:
- Klemmende redenen van de wederpartij tegen toewijzing
- Strijdigheid met de eisen van goede procesorde
De rechter mag niet zomaar een verzoek afwijzen. Alleen het feit dat er al stukken zijn uitgewisseld, is niet genoeg.
Iedere partij hoort minstens één keer de kans te krijgen om mondeling gehoord te worden door alle rechters die inhoudelijk oordelen.
Goede procesorde en haar betekenis
Goede procesorde is een belangrijke reden om het recht op mondelinge behandeling te beperken. Dit begrip draait om een eerlijk en ordelijk proces.
Strijdigheid met goede procesorde kan bijvoorbeeld spelen als:
- Er al een eerdere mondelinge behandeling is geweest
- De samenstelling van de rechterlijke zetel hetzelfde is gebleven
- Het verzoek zorgt voor onnodige vertraging
De wederpartij moet goed uitleggen waarom een mondelinge behandeling niet nodig is. De rechter kijkt dan naar hoe ver de procedure is, het soort geschil en hoeveel tijd het kost.
Afwijzing van het verzoek en motivering
Als de rechter een verzoek om mondelinge behandeling afwijst, moet hij dat streng motiveren. Hij moet precies aangeven waarom.
Vereisten voor motivering:
- De afwijzingsredenen moeten duidelijk vermeld worden
- De beslissing moet goed onderbouwd zijn
- De rechter toetst aan uitzonderlijke omstandigheden
Hij moet laten zien waarom juist in dit geval het recht wordt beperkt. Een vage motivering is niet genoeg.
Als de motivering niet deugt, kan de uitspraak in hoger beroep of cassatie sneuvelen.
Het onmiddellijkheidsbeginsel en de rechterlijke beslissing
Volgens het onmiddellijkheidsbeginsel moet de rechter die de mondelinge behandeling heeft geleid ook de einduitspraak doen. Dit principe beschermt het belang van direct contact en voorkomt dat belangrijke informatie verloren gaat als er van rechter gewisseld wordt.
Het belang van mondelinge interactie bij de beslissing
De mondelinge interactie tussen partijen en de rechter weegt zwaar mee bij de oordeelsvorming. De Hoge Raad benadrukt hoe belangrijk directe communicatie is voor een zorgvuldige beslissing.
Tijdens de zitting stelt de rechter vragen om zaken te verduidelijken. Partijen kunnen hun standpunt toelichten en direct reageren.
Deze uitwisseling levert informatie op die je in de stukken niet altijd terugziet. De rechter krijgt zo een beter beeld van de geloofwaardigheid van getuigen.
De kracht van de argumenten komt ook beter over als je ze live hoort. Die indrukken maken echt verschil bij de rechterlijke beslissing.
Het onmiddellijkheidsbeginsel erkent dat mondelinge informatie uniek is. Wissel je van rechter, dan kun je belangrijke nuances kwijtraken.
Rechterswisseling na mondelinge behandeling
Als er na een mondelinge behandeling van rechter wordt gewisseld, raakt het onmiddellijkheidsbeginsel in het gedrang. De Hoge Raad zegt dat partijen hiervan op tijd op de hoogte moeten zijn.
Verplichte mededeling:
- De rechtbank moet partijen informeren over de rechterswisseling
- Dit moet vóórdat de einduitspraak volgt
- Partijen mogen dan om een nieuwe mondelinge behandeling vragen
De nieuwe rechter heeft de behandeling niet zelf meegemaakt. Hij mist dus de directe indrukken van verklaringen en interactie.
Het onmiddellijkheidsbeginsel beschermt tegen dat verlies van informatie. Partijen mogen bij een rechterswisseling om een nieuwe behandeling vragen.
Dit recht geldt ook na cassatie en verwijzing. Zo blijft het proces eerlijk.
Einduitspraak en invloed van de behandeling
De rechter die de mondelinge behandeling heeft geleid, hoort de einduitspraak te doen. Zo voorkom je dat belangrijke informatie uit de zitting verloren gaat.
Artikel 155 lid 1 Rv legt het onmiddellijkheidsbeginsel vast. De rechter die het bewijs heeft gehoord, moet zoveel mogelijk de uitspraak doen.
Gevolgen voor de einduitspraak:
- Directe waarneming beïnvloedt hoe feiten worden beoordeeld
- Mondelinge toelichting geeft kleur aan de interpretatie van argumenten
- Getuigenverklaringen tellen zwaarder als de rechter ze zelf heeft gehoord
Door het onmiddellijkheidsbeginsel wordt de rechterlijke beslissing sterker onderbouwd. De rechter kan alles wat hij heeft gehoord meenemen in zijn oordeel.
Praktische aandachtspunten en recente ontwikkelingen
De Hoge Raad heeft in 2025 nieuwe regels opgesteld over het recht op mondelinge behandeling. Het burgerlijk procesrecht stelt strengere termijnregels vast, maar in hoger beroep wordt mondelinge behandeling steeds belangrijker.
Recente uitspraken van de Hoge Raad
Op 18 juli 2025 deed de Hoge Raad een opvallende uitspraak over het recht op mondelinge behandeling. Het arrest draaide om situaties waarin partijen geen instructie geven tijdens het ‘beraad partijen’.
Kernpunten van de uitspraak:
- Partijen verliezen het recht op mondelinge behandeling als ze geen instructie geven.
- Na het verlopen van de termijn mag de rechter een verzoek daarop afwijzen.
- De strenge regel over “zeer uitzonderlijke omstandigheden” geldt dan niet meer.
Het Landelijk procesreglement schrijft voor dat termijnen automatisch gelden. Artikel 2.25 geeft partijen twee weken na de memorie van antwoord om een verzoek in te dienen.
Dit maakt de procesregels strenger. Partijen zullen nu actiever moeten zijn om hun rechten te behouden.
Ontwikkelingen in het burgerlijk procesrecht
Binnen het burgerlijk procesrecht zie je steeds strakkere procedures ontstaan. Het Landelijk procesreglement voor civiele dagvaardingszaken stelt duidelijke termijnen en eisen.
Belangrijke termijnregels:
- Twee weken voor verzoeken na memorie van antwoord.
- Vier dagen van tevoren voor uitstelverzoeken.
- Verzoek vervalt automatisch bij overschrijding zonder geldige reden.
Rechters mogen mondeling uitgesproken overwegingen achteraf taalkundig verbeteren. Ze kunnen ook later vindplaatsen toevoegen aan hun uitspraken.
Efficiëntie en duidelijkheid krijgen de nadruk. Partijen moeten zich beter voorbereiden en tijdig handelen.
Toenemend belang in hoger beroep
In hoger beroep gelden aparte regels voor mondelinge behandeling. Na aanbrengen vindt de behandeling zo snel mogelijk plaats bij het hof.
Selectieproces voor mondelinge behandeling:
- Zaken komen op de rol voor ‘selectie mondelinge behandeling’.
- Niet-geselecteerde zaken gaan naar ‘beraad partijen’.
- Partijen moeten zelf actief een verzoek indienen.
Ook na cassatie en verwijzing blijft het recht op mondelinge behandeling bestaan. Dit hoort bij de tweede cassatieprocedure.
Advocaten en partijen moeten bij zittingen aanwezig zijn. Het hof kijkt streng of iedereen aan de procedurele eisen voldoet.
Veelgestelde Vragen
Een mondelinge behandeling geeft partijen de kans hun standpunten persoonlijk toe te lichten voor de rechter. De procedure kent specifieke regels voor aanwezigheid, voorbereiding en mogelijke uitkomsten.
Wat wordt verstaan onder een mondelinge behandeling binnen het juridisch proces?
Een mondelinge behandeling is een zitting in de rechtszaal waar partijen hun standpunten mondeling toelichten aan de rechter. Sinds 1 oktober 2019 vervangt dit het traditionele pleidooi.
De rechter stelt tijdens deze behandeling vaak vragen aan partijen. Je krijgt de ruimte om je stellingen verder te onderbouwen.
Het is een moment waarop beide zijden hun argumenten direct kunnen presenteren. De behandeling vindt plaats met alle betrokkenen erbij.
Welke partijen zijn aanwezig bij een mondelinge behandeling van een zaak?
Beide procespartijen zijn aanwezig, samen met hun advocaten. De rechter of rechters die over de zaak beslissen leiden de zitting.
In echtscheidingszaken verschijnen beide partners met hun advocaten. Ze krijgen de kans hun verzoeken en verweren mondeling toe te lichten.
Getuigen verschijnen als dat nodig is voor de zaak. De griffier is altijd aanwezig om het proces-verbaal op te maken.
Hoe bereid ik me voor op een mondelinge behandeling bij de rechtbank?
Neem alle relevante stukken goed door. Overleg met je advocaat over de hoofdpunten is echt essentieel.
Maak heldere argumenten die je schriftelijke stellingen ondersteunen. Bedenk alvast welke vragen je wilt beantwoorden.
Kom op tijd naar de rechtbank. Even weten waar je moet zijn en hoe je er komt, scheelt stress op de dag zelf.
Wat zijn de mogelijke uitkomsten van een mondelinge behandeling?
De rechter kan na de behandeling besluiten de zaak aan te houden voor verder onderzoek of extra stukken. Soms volgt een vonnis direct na de behandeling.
Vaak neemt de rechter een paar weken de tijd voor een oordeel. In sommige gevallen komt er een tweede mondelinge behandeling als er nieuwe feiten opduiken.
Hoe lang duurt een typische mondelinge behandeling in de rechtbank?
De duur wisselt nogal per zaak. Een eenvoudige zaak kan soms in 30 minuten klaar zijn.
Bij complexe procedures kan het uren duren. De rechter bepaalt hoeveel tijd iedere partij krijgt om haar standpunten toe te lichten.
Familierechtzaken duren gemiddeld tussen de 1 en 2 uur. Commerciële geschillen nemen vaak langer in beslag, afhankelijk van de complexiteit.
Kan de uitkomst van een mondelinge behandeling worden aangevochten?
Je kunt in hoger beroep gaan tegen het vonnis na een mondelinge behandeling. Zorg wel dat je dat binnen vier weken na de uitspraak doet.
In hoger beroep mogen partijen opnieuw een mondelinge behandeling verwachten. Zelfs als er in eerste aanleg al een zitting was, blijft dat recht bestaan.
Je kunt ook naar de Hoge Raad in cassatie tegen uitspraken in hoger beroep. Soms krijg je dan opnieuw de kans op een mondelinge behandeling, afhankelijk van de situatie.
