DNA-afname door de politie: verplicht of niet? Uitleg en regels

DNA-afname door de politie roept bij veel mensen vragen op. Wanneer ben je nou echt verplicht om DNA af te staan? En in welke situaties mag de politie dat eisen?

De politie mag alleen verplicht DNA afnemen bij mensen die veroordeeld zijn voor bepaalde misdrijven, of als ze een onbekende dode moeten identificeren. Als verdachte tijdens een onderzoek hoef je niet zomaar je DNA af te staan, tenzij de wet dat echt voorschrijft.

We gaan hier dieper in op de voorwaarden, de procedure, bezwaar maken en wat er gebeurt met je DNA-gegevens. Zo krijg je wat meer grip op je rechten en plichten als het om DNA-onderzoek draait.

Wanneer is DNA-afname verplicht?

Na een veroordeling voor bepaalde strafbare feiten moet je verplicht DNA afstaan. Dit geldt alleen voor veroordeelden, niet voor mensen die alleen nog verdachte zijn.

Wetgeving rondom DNA-afname

De Wet DNA-onderzoek bij veroordeelden bepaalt wanneer DNA-afname verplicht is. Deze wet bestaat sinds 16 september 2004.

Je moet DNA afstaan als je veroordeeld bent tot bijvoorbeeld:

• Gevangenisstraf
• Taakstraf
• Jeugddetentie
• Militaire detentie
• Plaatsing in psychiatrisch ziekenhuis
• TBS met dwangverpleging
• TBS met voorwaarden
• PIJ-maatregel
• ISD-maatregel

Het moet wel gaan om een misdrijf waarvoor voorlopige hechtenis mogelijk is. De officier van justitie geeft namens het OM het bevel tot DNA-afname.

Ook bij een onherroepelijke strafbeschikking geldt deze verplichting. Dat werkt net even anders dan bij een rechterlijke veroordeling.

Verschil tussen veroordeling en verdenking

Pas na een rechterlijke veroordeling ben je verplicht om DNA af te staan. Bij alleen een verdenking mag de politie niet zomaar DNA afnemen zonder jouw toestemming.

Sommige verdachten werken vrijwillig mee aan DNA-afname, bijvoorbeeld om hun onschuld te bewijzen.

Na een veroordeling ben je het sowieso verplicht. Of je nou in hoger beroep gaat of niet, de DNA-afname moet doorgaan.

De officier van justitie stuurt na de veroordeling een officieel bevel. Daarin staat precies om welk misdrijf en welke veroordeling het gaat.

Uitzonderingen op de verplichting

Krijg je alleen een geldboete? Dan hoef je geen DNA af te staan. Dat is de belangrijkste uitzondering.

Ook bij hechtenis geldt geen verplichting. Alleen bij de eerder genoemde straffen en maatregelen moet je DNA afgeven.

Staat je DNA-profiel al in de databank? Dan hoef je het niet opnieuw te doen.

Ben je ontslagen van rechtsvervolging vanwege ontoerekeningsvatbaarheid? Dan moet je toch DNA afstaan. Dat is apart geregeld.

Voor minderjarigen gelden dezelfde regels als voor volwassenen. Er is geen aparte regeling voor jongeren onder de 18.

Voorwaarden en situaties voor DNA-afname

De wet zegt vrij helder wanneer DNA-afname verplicht is. Het hangt vooral af van het soort misdrijf en de straf die je krijgt.

Misdrijven die verplichting meebrengen

Je moet DNA afstaan als je veroordeeld bent voor een misdrijf waarvoor voorlopige hechtenis mogelijk is. Meestal zijn dit ernstige strafbare feiten.

De meeste van deze misdrijven hebben een maximale gevangenisstraf van vier jaar of meer. Denk aan:

• Diefstal met geweld
• Inbraak
• Mishandeling
• Drugshandel
• Fraude

Let op: Sommige minder zware misdrijven vallen er ook onder. Dus het is niet altijd zwart-wit.

Overtredingen leiden bijna nooit tot DNA-afname. Die worden meestal alleen met een boete bestraft.

Strafmaat en voorlopige hechtenis

De straf die je krijgt, bepaalt niet of je DNA moet afstaan. Het draait om het maximale strafkader van het misdrijf.

Je kunt bijvoorbeeld een taakstraf krijgen voor inbraak. Toch moet je dan DNA afstaan, omdat inbraak een misdrijf is waarvoor voorlopige hechtenis mogelijk is.

Of je nu gevangenisstraf, taakstraf, of TBS krijgt: als het misdrijf eronder valt, geldt de afnameplicht.

Ook voorwaardelijke straffen kunnen leiden tot DNA-afname, als het misdrijf daaronder valt.

DNA-afname na strafbeschikking

Bij strafbeschikkingen geldt hetzelfde. Het soort misdrijf bepaalt of je DNA moet afstaan.

Een strafbeschikking is een boete die de officier van justitie oplegt, zonder tussenkomst van de rechter. Als je die accepteert, telt dat als een veroordeling.

Voorbeeld: Je krijgt een strafbeschikking voor winkeldiefstal. Omdat dat een misdrijf is waarvoor voorlopige hechtenis mogelijk is, moet je DNA afstaan.

De hoogte van de boete maakt niet uit. Alleen het soort strafbaar feit telt.

Procedure van DNA-afname door de politie

De politie volgt een vaste procedure bij DNA-afname. Die begint met een officieel bevel en eindigt met het veiligstellen van celmateriaal.

Alleen bevoegde mensen mogen dit doen, en altijd op het politiebureau.

Oproep en het bevel tot DNA-afname

De officier van justitie geeft na de veroordeling het bevel tot DNA-afname. Dat gebeurt automatisch bij misdrijven waarvoor voorlopige hechtenis mogelijk is.

Of je in hoger beroep gaat, maakt niet uit. Je moet toch DNA afstaan.

Ook bij voorwaardelijke straffen geldt de verplichting. Een voorwaardelijke werkstraf betekent dus niet dat je eronderuit komt.

Na de uitspraak krijg je een brief thuis. Daarin staat waar en wanneer je je moet melden op het politiebureau.

Het afnemen van celmateriaal

Ze nemen het celmateriaal altijd af op een politiebureau. Het is meestal zo gepiept—paar minuten werk.

Meestal gebruiken ze een wangslijmvliestest. Dan strijkt iemand met een wattenstaafje langs de binnenkant van je wang.

Soms vraagt de politie je om in een buisje te spugen. Dat doen ze alleen als de wangtest niet lukt.

Het celmateriaal gaat direct naar het laboratorium. Daar maken experts een DNA-profiel en slaan dat op in de databank.

Wie mag DNA afnemen?

Alleen bevoegde opsporingsambtenaren mogen DNA afnemen. Die mensen hebben daar een speciale training voor gehad.

Een gewone agent mag het dus niet zomaar doen. Er zijn strikte regels wie het mag uitvoeren.

De opsporingsambtenaar checkt je identiteit en zorgt dat alles netjes en veilig gebeurt. Hij of zij labelt het celmateriaal op de juiste manier.

Je hoeft geen arts te zijn om DNA af te nemen. De procedure is simpel, dus medische kennis is niet nodig.

Omgang met DNA-profielen en opslag in databanken

Het Nederlands Forensisch Instituut (NFI) verwerkt het DNA-materiaal tot profielen. Die slaan ze op in een landelijke databank.

Die databank kent strenge regels voor beheer en toegang. Persoonsgegevens krijgen extra bescherming.

Hoe werkt het verwerken van het DNA-profiel?

Het NFI onderzoekt het celmateriaal en maakt er een DNA-profiel van. Dat profiel bestaat uit een unieke code van cijfers en letters.

Ze verwerken het celmateriaal pas na een veroordeling. Niet eerder.

Het proces gaat ongeveer zo:

• Afname van celmateriaal bij de politie
• Tijdelijke opslag tot de uitspraak
• Na veroordeling: maken van DNA-profiel
• Opname in de DNA-databank

Het DNA-profiel bevat geen medische informatie. Het is puur een unieke code voor identificatie.

Het Openbaar Ministerie beslist wanneer het profiel vernietigd moet worden. Tot die tijd blijft het profiel in de databank staan.

Beheren en gebruiken van de DNA-databank

De DNA-databank bevat verschillende soorten profielen. DNA-profielen van veroordeelden blijven het langst staan.

Voor elk profiel gelden vaste bewaartermijnen:

• Veroordeelden: tot het OM opdracht tot vernietiging geeft
• Overleden slachtoffers: volgens een vaste termijn
• Onopgeloste zaken: volgens een vaste termijn

Na het verstrijken van die termijn vernietigen ze alles. Dat geldt voor het DNA-profiel, de gegevens én het celmateriaal.

De politie gebruikt de databank om DNA-sporen te vergelijken. Zo vinden ze soms matches tussen verschillende zaken.

Het NFI regelt de technische kant van de databank. Het Openbaar Ministerie bepaalt wie erin komt en wanneer profielen eruit moeten.

Alleen bevoegde mensen mogen in de databank zoeken. Strenge regels bepalen wie op welk moment toegang krijgt.

Privacy, persoonsgegevens en gevoelige gegevens

DNA-profielen zijn volgens de wet bijzondere persoonsgegevens. Ze krijgen extra bescherming omdat je er iemand echt uniek mee kunt identificeren.

Ze verwerken DNA alleen voor strafrechtelijke doelen. Andere toepassingen mogen alleen met speciale toestemming.

Mensen mogen bezwaar maken tegen opname in de databank. Dit moet binnen twee weken na de DNA-afname bij de rechtbank.

Een advocaat helpt bij de bezwaarprocedure. Als de rechter het bezwaar goedkeurt, vernietigen ze het DNA-materiaal.

Privacyrisico’s ontstaan als data verkeerd gebruikt wordt. Daarom gelden strenge toegangsregels en controles.

Genealogische databanken zorgen voor nieuwe discussies. Er zijn nog geen duidelijke regels om die te gebruiken bij strafzaken.

Het wetsvoorstel over ziekenhuisweefsels laat zien dat regels kunnen veranderen. Privacy vraagt dus blijvende aandacht.

Bezwaar maken tegen DNA-afname of verwerking

Je kunt niet bezwaar maken tegen het afnemen van DNA-materiaal zelf, maar wel tegen het opslaan van je DNA-profiel in de database. Voor deze procedures gelden verschillende regels en deadlines.

Bezwaar tegen afname van DNA-materiaal

Bezwaar maken tegen de fysieke afname van DNA-materiaal is niet mogelijk. Dit geldt voor zowel vingerafdrukken als DNA-celmateriaal.

De afname gebeurt altijd als iemand daartoe verplicht is. Dat kan op verschillende plekken:

• Politiebureau
• Justitiële inrichting
• Andere aangewezen locaties

Het Openbaar Ministerie kan na een veroordeling een bevel geven tot DNA-afname. Veroordeelden kunnen tegen dat bevel geen bezwaar maken.

Ook na vrijspraak kan soms DNA-afname plaatsvinden, afhankelijk van de omstandigheden van de zaak.

Bezwaar tegen opname in de DNA-databank

Veroordeelden mogen bezwaar maken tegen het opslaan van hun DNA-profiel in de databank. Dit moet binnen 14 dagen na afname gebeuren.

Het bezwaarschrift stuur je naar de griffie van de rechtbank waar je bent veroordeeld. Een advocaat kan je hierbij helpen.

De rechtbank beslist:

• Bezwaar toegewezen: DNA-materiaal wordt vernietigd
• Bezwaar afgewezen: DNA-profiel wordt opgeslagen

Tegen deze beslissing kun je niet in hoger beroep. De uitspraak is definitief.

Bewaartermijn, verwijdering en vernietiging van DNA-gegevens

De wet regelt hoe lang DNA-profielen bewaard blijven en wanneer ze vernietigd worden. De bewaartermijn hangt af van het soort zaak en de ernst van het misdrijf.

Wettelijke bewaartermijn voor DNA-profielen

Het Nederlands Forensisch Instituut (NFI) bewaart DNA-profielen volgens de wet. De termijnen verschillen per situatie.

Voor veroordeelden gelden de volgende bewaartermijnen:

Sporen van misdaadplaatsen bewaren ze 12, 20 of 80 jaar, afhankelijk van de ernst van het misdrijf.

DNA-profielen van overleden slachtoffers en vermiste personen krijgen ook een bewaartermijn van 12, 20 of 80 jaar.

Wanneer worden DNA-gegevens vernietigd?

Het Openbaar Ministerie geeft opdracht tot vernietiging van DNA-materiaal en profielen. Dat gebeurt automatisch na het verstrijken van de wettelijke termijn.

Het NFI verwijdert het profiel uit de databank en vernietigt het fysieke DNA-materiaal. Deze stap is definitief.

Ex-gedetineerden die vrijwillig DNA hebben afgestaan, kunnen een verzoek doen. Hun profiel wordt dan eerder verwijderd dan na de standaard 20 jaar.

Gevolgen voor vrijspraak of seponering

Bij vrijspraak meldt het Openbaar Ministerie dit aan de DNA-databank. Ze verwijderen het DNA-profiel direct.

Het celmateriaal gaat dan ook weg. Maar als er al een match is met een andere zaak, blijft het soms toch bewaard.

Bij seponering of het vervallen van verdenking werkt het net zo. De verwijdering volgt zodra het OM de databank informeert.

Als DNA-gegevens niet zijn vernietigd terwijl dat wel moest, kun je het ministerie van Justitie en Veiligheid inschakelen. Zij kunnen alsnog opdracht geven tot vernietiging.

Veelgestelde Vragen

De politie heeft regels voor wanneer ze DNA mogen afnemen en hoe lang ze gegevens bewaren. Veroordeelden moeten verplicht DNA afstaan, maar verdachten hebben soms rechten om te weigeren.

Wanneer mag de politie DNA afnemen bij een verdachte?

De politie mag DNA afnemen bij een verdachte als er een ernstig misdrijf speelt. Dit geldt voor feiten waarvoor voorlopige hechtenis mogelijk is.

Bij verdenking van geweld, inbraak of andere zware criminaliteit kan DNA-afname plaatsvinden. Ze hebben daar een rechterlijke machtiging voor nodig.

Ze nemen ook standaard DNA af bij alle veroordeelden. Zelfs als iemand een voorwaardelijke straf krijgt.

Wat gebeurt er met mijn DNA-gegevens na een politieonderzoek?

Ze slaan DNA-gegevens op in een landelijke databank. De politie gebruikt deze om onopgeloste zaken te vergelijken met nieuwe sporen.

Het DNA-profiel blijft vaak jaren in het systeem. Dat helpt bij het oplossen van toekomstige misdrijven.

Ze gebruiken de gegevens ook om onbekende doden te identificeren. Sinds 2010 nemen ze verplicht DNA af van niet-geïdentificeerde personen.

Onder welke omstandigheden kan ik weigeren om DNA af te staan aan de politie?

Veroordeelden kunnen nooit weigeren. De Wet DNA-onderzoek bij veroordeelden verplicht dat.

Verdachten kunnen soms weigeren, maar dat heeft gevolgen. De politie mag dan andere dwangmiddelen gebruiken of een rechterlijke machtiging aanvragen.

Weigeren kan alleen als er geen geldige reden is voor DNA-afname. Maar dat gebeurt zelden bij zware misdrijven.

Hoe lang bewaart de politie mijn DNA-profiel in de databank?

Ze bewaren DNA-profielen jarenlang in de databank. Hoe lang precies hangt af van de ernst van het misdrijf en de veroordeling.

Bij ernstige misdrijven kan het profiel dertig jaar of langer blijven staan. Voor lichtere feiten is de termijn korter.

DNA van onbekende doden bewaren ze permanent. Dat helpt bij identificatie als er later familie opduikt.

Welke rechten heb ik bij een verzoek om DNA-afname door de politie?

Verdachten hebben recht op uitleg over waarom DNA wordt afgenomen. De politie moet duidelijk maken voor welk onderzoek het nodig is.

Je mag juridische bijstand inschakelen tijdens de procedure. Een advocaat kan adviseren over je rechten en plichten.

Veroordeelden krijgen een officieel bevel van de officier van justitie. Dat bevel moet je opvolgen, ook als je in hoger beroep gaat.

Is er een mogelijkheid om bezwaar te maken tegen het opslaan van mijn DNA door justitie?

Bezwaar maken tegen DNA-opslag? Dat heeft meestal weinig zin als je veroordeeld bent. De wet verplicht DNA-afname bij alle misdrijven waarbij voorlopige hechtenis mogelijk is.

Alleen in uitzonderlijke gevallen lukt bezwaar maken. Denk aan fouten in de procedure of als ze de regels verkeerd toepassen.

Soms kun je bezwaar maken als je veroordeeld bent voor een misdrijf dat eigenlijk niks met DNA te maken heeft. Voorbeelden? Uitkeringsfraude of belastingontduiking.