Levenslange gevangenisstraf is de zwaarste straf die de Nederlandse strafrechter kan opleggen. De veroordeelde blijft in principe de rest van zijn leven in de gevangenis. Artikel 10 van het Wetboek van Strafrecht (Sr) noemt deze straf naast de tijdelijke gevangenisstraf. Vervroegde vrijlating kan alleen via gratie, na een herbeoordeling die na 25 jaar begint.
Inhoudsopgave
Voor welke misdrijven kan de rechter levenslang opleggen?
Levenslang is alleen mogelijk bij de zwaarste misdrijven waarvoor de wet die straf uitdrukkelijk noemt. Voorbeelden zijn moord (art. 289 Sr), doodslag in verband met een ander strafbaar feit (art. 288 Sr) en doodslag met een terroristisch oogmerk (art. 288a Sr).
De rechter is nooit verplicht levenslang op te leggen. Hij kan ook kiezen voor een tijdelijke gevangenisstraf. Die bedraagt volgens artikel 10 Sr ten hoogste 30 jaar. Daarnaast kan de rechter tbs opleggen, eventueel in combinatie met een gevangenisstraf.
Komt een levenslanggestrafte ooit vrij?
Dat kan, maar alleen via gratie. Voorwaardelijke invrijheidstelling geldt niet voor levenslang. Sinds 1 maart 2017 bestaat het Besluit Adviescollege levenslanggestraften. Dit onafhankelijke college adviseert de minister uiterlijk 25 jaar na het begin van de detentie over de vraag of de veroordeelde mag deelnemen aan activiteiten die gericht zijn op terugkeer in de samenleving.
Daarna volgt een ambtshalve beoordeling van gratie op grond van artikel 19 van de Gratiewet. Sinds 1 juli 2023 gebeurt dat na 28 jaar detentie, zodat de voorbereiding op terugkeer 3 jaar kan duren. De veroordeelde kan daarnaast op elk moment zelf een gratieverzoek indienen.
Waar let het Adviescollege op?
Het college weegt het risico op herhaling, de ernst van het misdrijf en het gedrag en de ontwikkeling van de veroordeelde tijdens de detentie. Ook de gevolgen voor slachtoffers en nabestaanden spelen een rol. Wijkt de minister af van een positief advies, dan moet hij dat motiveren. Een gratiebeslissing kan door de civiele rechter worden getoetst.
Is levenslang in strijd met mensenrechten?
Volgens het Europees Hof voor de Rechten van de Mens moet een levenslange straf een reëel perspectief op vrijlating bieden. Dat volgt uit artikel 3 EVRM en de uitspraak Murray tegen Nederland uit 2016. Na de invoering van het Adviescollege oordeelde de Hoge Raad op 19 december 2017 (ECLI:NL:HR:2017:3185) dat het Nederlandse stelsel aan die eis voldoet. Het Europees Hof kwam in april 2026 tot dezelfde conclusie.
Veelgestelde vragen
Wat is het verschil tussen levenslang en 30 jaar?
Bij 30 jaar gevangenisstraf staat de einddatum vast en geldt in beginsel voorwaardelijke invrijheidstelling. Bij levenslang is er geen einddatum. Vrijlating is dan alleen mogelijk via gratie.
Kan ik in hoger beroep tegen een levenslange straf?
Ja. Tegen een vonnis van de rechtbank staat binnen 14 dagen hoger beroep open bij het gerechtshof. Daarna is cassatie bij de Hoge Raad mogelijk. Ons kantoor treedt zelf op in strafrechtelijke cassatiezaken.
Verwante begrippen
Onze strafrechtadvocaten staan verdachten bij in zaken waarin een zeer zware straf dreigt. Wilt u weten wat dit voor uw situatie betekent? Plan een gratis kennismakingsgesprek.