Vormverzuim

Een vormverzuim is een verzuim van vormen in het voorbereidend onderzoek dat niet meer kan worden hersteld. Denk aan een verhoor zonder cautie, een doorzoeking zonder bevoegdheid of een onrechtmatige aanhouding. De rechter kan daaraan gevolgen verbinden.

Wettelijke basis

Artikel 359a van het Wetboek van Strafvordering geeft de rechter drie mogelijkheden: strafvermindering, bewijsuitsluiting en niet-ontvankelijkverklaring van het openbaar ministerie. Bij de keuze weegt hij het belang van het geschonden voorschrift, de ernst van het verzuim en het nadeel dat daardoor is veroorzaakt. De Hoge Raad heeft het beoordelingskader herzien in het overzichtsarrest van 1 december 2020: bewijsuitsluiting blijft mogelijk bij schending van een belangrijk strafvorderlijk voorschrift, en niet-ontvankelijkheid is voorbehouden aan uitzonderlijke gevallen waarin doelbewust of met grove veronachtzaming tekort is gedaan aan het recht op een eerlijk proces. Sinds dat arrest kan de rechter ook een verzuim buiten het eigenlijke vooronderzoek meewegen, en kan hij volstaan met de constatering dat een verzuim heeft plaatsgevonden.

Hoe het in de praktijk werkt

Het verweer moet op de zitting uitdrukkelijk worden gevoerd en onderbouwd: welk voorschrift is geschonden, waarom is dat een belangrijk voorschrift, en welk concreet nadeel heeft de verdachte daardoor geleden. Zonder dat laatste element strandt het verweer vrijwel altijd. Bewijsuitsluiting wordt zelden toegepast; strafvermindering is de meest voorkomende uitkomst.

Waar het misgaat

Verweren blijven steken bij de constatering dat er iets mis is gegaan, zonder het nadeel te benoemen. Een tweede fout is het pas in hoger beroep aanvoeren van het verzuim, terwijl het dossier daarvoor in eerste aanleg had moeten worden bevraagd. Ten derde wordt niet doorgevraagd naar de onderliggende processen-verbaal, waarin de bevoegdheidsgrondslag staat.