Gepubliceerd op 6 september 2026 · Laatst bijgewerkt op 15 oktober 2026
Bij een vormverzuim kan de strafrechter de straf verminderen, onrechtmatig verkregen bewijs uitsluiten of het Openbaar Ministerie niet-ontvankelijk verklaren (artikel 359a Sv). Hij mag ook volstaan met de enkele vaststelling dat er een fout is gemaakt, en dat gebeurt het vaakst: een fout van de politie leidt dus zelden vanzelf tot vrijspraak.
Een vormverzuim is bijvoorbeeld een doorzoeking zonder de vereiste machtiging, een verhoor zonder cautie of het uitlezen van een telefoon zonder voldoende bevoegdheid. Hieronder leest u welke gevolgen mogelijk zijn, hoe de rechter kiest en wat de verdediging moet aanvoeren.
Inhoudsopgave
Wat is een vormverzuim?
Een vormverzuim is een schending van een strafvorderlijk voorschrift in het voorbereidend onderzoek, zoals bij opsporing, aanhouding, verhoor of inbeslagneming. Artikel 359a Sv gaat alleen over verzuimen die niet meer kunnen worden hersteld.
Kan het gebrek nog worden hersteld, bijvoorbeeld door een getuige alsnog correct te horen of een proces-verbaal alsnog op te maken, dan is herstel de aangewezen weg. De rechter komt dan niet toe aan een rechtsgevolg.
In het bestuursrecht betekent de term iets anders. Wie een bezwaarschrift zonder handtekening of zonder gronden indient, krijgt een hersteltermijn (artikel 6:6 Awb). Dit artikel gaat over het strafrecht.
Hoe kiest de rechter een gevolg?
De rechter weegt het belang van het geschonden voorschrift, de ernst van het verzuim en het nadeel dat erdoor is veroorzaakt (artikel 359a lid 2 Sv). Het verzuim moet concreet uw eigen belangen in de strafzaak hebben geraakt.
De Hoge Raad zette dit kader opnieuw uiteen in zijn overzichtsarrest van 1 december 2020 (ECLI:NL:HR:2020:1889). Artikel 359a Sv geeft de rechter een bevoegdheid, geen plicht. Als het verzuim hooguit tot een vaststelling kan leiden, mag de rechter een verweer zonder nader onderzoek verwerpen.
Wanneer volgt strafvermindering?
Als u daadwerkelijk nadeel heeft ondervonden, dat nadeel door het verzuim is veroorzaakt, het zich leent voor compensatie via de straf en strafvermindering gerechtvaardigd is gelet op belang en ernst. Dit is het meest toegepaste gevolg.
Een voorbeeld van zulk nadeel is een ingrijpende inbreuk op de lichamelijke integriteit of de persoonlijke levenssfeer. Volstaat strafvermindering, dan kiest de rechter geen zwaarder gevolg.
Wanneer wordt bewijs uitgesloten?
In twee situaties. Ten eerste als uitsluiting nodig is om het recht op een eerlijk proces van artikel 6 EVRM te waarborgen, bijvoorbeeld bij een verklaring die is afgelegd zonder de verplichte rechtsbijstand.
Ten tweede kan uitsluiting nodig zijn bij een ernstige schending van een belangrijk voorschrift of rechtsbeginsel, als waarborg tegen herhaling. Sinds 2020 valt die toets onder één globaal kader, waarin ook meeweegt of het verzuim vaker voorkomt en of de autoriteiten genoeg doen om herhaling te voorkomen. Daarmee zijn de afzonderlijke categorieën uit het arrest van 2013 (ECLI:NL:HR:2013:BY5321) samengevoegd, met uitzondering van de categorie artikel 6 EVRM. Bewijs dat onbetrouwbaar is, valt al af op grond van de gewone bewijsregels.
Wanneer is het OM niet-ontvankelijk?
Alleen in uitzonderlijke gevallen: als door het verzuim een onherstelbare inbreuk is gemaakt op het recht op een eerlijk proces, zodat de procedure als geheel niet eerlijk is verlopen.
Sinds het arrest van 2020 hoeft niet meer vast te staan dat het verzuim doelbewust of met grove veronachtzaming van uw belangen is begaan. Een verzuim dat later is hersteld, leidt in beginsel niet tot niet-ontvankelijkheid.
Gelden deze regels ook buiten het voorbereidend onderzoek?
Artikel 359a Sv geldt alleen voor het voorbereidend onderzoek naar het feit waarvoor u terechtstaat. Toch kan de rechter ook gevolgen verbinden aan fouten daarbuiten, als die van bepalende invloed zijn geweest op het verloop van het opsporingsonderzoek (ECLI:NL:HR:2020:1889).
Dat is van belang als bewijs afkomstig is uit een onderzoek tegen een ander of uit het buitenland. Ook dan moet de verdediging concreet maken hoe de fout uw zaak heeft beïnvloed.
Wat moet de verdediging aanvoeren?
Een duidelijk en gemotiveerd verweer op de zitting, aan de hand van de drie factoren van artikel 359a lid 2 Sv. Zonder zo’n verweer verbindt de rechter geen gevolg aan het verzuim, hoe terecht het bezwaar op zichzelf ook is.
- Welk voorschrift is geschonden, en met welk doel bestaat het?
- Hoe ernstig is de schending, en komt zij vaker voor?
- Welk concreet nadeel heeft u daardoor ondervonden?
- Welk rechtsgevolg is passend, en waarom volstaat een lichter gevolg niet?
Op een gemotiveerd verweer moet de rechter een gemotiveerde beslissing geven (artikel 359 lid 2 Sv). Dat oordeel kan in hoger beroep en in cassatie worden getoetst. Reconstrueer daarom uit het dossier welke bevoegdheid wanneer en op welke grondslag is gebruikt.
Wat kunnen wij voor u doen bij een vormverzuim?
- Het dossier controleren op gebruikte bevoegdheden en hun wettelijke grondslag.
- Beoordelen welk rechtsgevolg haalbaar is bij het gevonden verzuim.
- Onderzoekswensen indienen om het verzuim aannemelijk te maken.
- Een gemotiveerd 359a-verweer voeren op de zitting.
- Hoger beroep of cassatie instellen en de termijnen bewaken; zie ook onze dienst strafrecht advocaat.
Samengevat
- Artikel 359a Sv kent strafvermindering, bewijsuitsluiting en niet-ontvankelijkheid van het OM; de rechter kan ook volstaan met een vaststelling.
- De rechter weegt het belang van het voorschrift, de ernst van het verzuim en uw nadeel.
- Herhaling van een verzuim weegt mee bij de ernst en kan bewijsuitsluiting rechtvaardigen.
- Zonder concreet en gemotiveerd verweer volgt geen rechtsgevolg.
Veelgestelde vragen
Leidt elke fout van de politie tot bewijsuitsluiting?
Nee. De rechter kiest op basis van artikel 359a lid 2 Sv vaak voor strafvermindering of alleen een vaststelling.
Kan ik me beroepen op een fout tegenover iemand anders?
In beginsel niet. Het verzuim moet concreet uw eigen belangen in de strafzaak hebben geraakt (ECLI:NL:HR:2020:1889).
Moet de politie opzettelijk fout hebben gehandeld voor niet-ontvankelijkheid?
Sinds 2020 niet meer. Beslissend is of de procedure als geheel niet meer eerlijk is verlopen.
Lees ook: bewijs verzamelen in strafzaken, onrechtmatig verkregen bewijs en strafvermindering bij overschrijding van de redelijke termijn
