Vormverzuim in het strafrecht: welke gevolgen de rechter aan een fout verbindt

Gepubliceerd op 6 september 2026 · Laatst bijgewerkt op 31 oktober 2026

Bij een vormverzuim kan de strafrechter de straf verminderen, onrechtmatig verkregen bewijs uitsluiten of het Openbaar Ministerie niet-ontvankelijk verklaren (artikel 359a Wetboek van Strafvordering). Hij mag ook volstaan met de enkele vaststelling dat er een fout is gemaakt, en dat gebeurt het vaakst: een fout van de politie leidt dus zelden vanzelf tot vrijspraak.

Een vormverzuim is bijvoorbeeld een doorzoeking zonder de vereiste machtiging, een verhoor zonder cautie of het uitlezen van een telefoon zonder voldoende bevoegdheid. Hieronder leest u welke gevolgen mogelijk zijn, hoe de rechter kiest en wat de verdediging moet aanvoeren.

Wat is een vormverzuim in het strafrecht?

Een vormverzuim is een schending van een strafvorderlijk voorschrift in het voorbereidend onderzoek, zoals bij opsporing, aanhouding, verhoor of inbeslagneming. Artikel 359a Sv gaat alleen over verzuimen die niet meer kunnen worden hersteld.

Kan het gebrek nog worden hersteld, bijvoorbeeld door een getuige alsnog correct te horen of een proces-verbaal alsnog op te maken, dan is herstel de aangewezen weg. De rechter komt dan niet toe aan een rechtsgevolg.

In het bestuursrecht betekent de term iets anders. Wie een bezwaarschrift zonder handtekening of zonder gronden indient, krijgt een hersteltermijn (artikel 6:6 Awb). Dit artikel gaat over het strafrecht.

Welke gevolgen kan de rechter aan een vormverzuim verbinden?

De Hoge Raad zette het kader opnieuw uiteen in zijn overzichtsarrest van 1 december 2020. Het ging om politiegeweld tijdens de insluiting van een verdachte van gekwalificeerde diefstal. De Hoge Raad vernietigde alleen de strafoplegging en wees de zaak terug naar het hof. De tabel vat de gevolgen samen.

Hoe kiest de rechter een gevolg?

De rechter weegt het belang van het geschonden voorschrift, de ernst van het verzuim en het nadeel dat erdoor is veroorzaakt (artikel 359a lid 2 Sv). Artikel 359a Sv geeft de rechter een bevoegdheid, geen plicht. Volstaat een lichter gevolg, dan kiest de rechter geen zwaarder.

Wanneer volgt strafvermindering?

Strafvermindering vereist dat u daadwerkelijk nadeel heeft ondervonden, dat dit nadeel door het verzuim is veroorzaakt en dat het zich leent voor compensatie via de straf. Het verzuim moet daarbij uw belangen concreet hebben aangetast. Een voorbeeld van zulk nadeel is een ingrijpende inbreuk op de lichamelijke integriteit of de persoonlijke levenssfeer, zoals het politiegeweld in de zaak van 2020.

Wanneer wordt bewijs uitgesloten?

In twee situaties. Ten eerste als uitsluiting nodig is om het recht op een eerlijk proces van artikel 6 EVRM te waarborgen, bijvoorbeeld bij een verklaring die is afgelegd zonder de verplichte rechtsbijstand.

Ten tweede kan uitsluiting nodig zijn bij een ernstige schending van een ander belangrijk voorschrift, als waarborg tegen herhaling. In het arrest van 19 februari 2013 onderscheidde de Hoge Raad nog aparte categorieën: een zeer ingrijpende inbreuk op een grondrecht en een structureel verzuim. Sinds 2020 vallen die onder één gemeenschappelijk kader. Of een verzuim vaker voorkomt en of de autoriteiten genoeg doen om herhaling te voorkomen, weegt mee bij de ernst, maar is geen aparte categorie meer. Bewijs dat onbetrouwbaar is, valt via een aparte route af.

Wanneer is het OM niet-ontvankelijk?

Alleen in zeer uitzonderlijke gevallen: als door het verzuim een onherstelbare inbreuk is gemaakt op het recht op een eerlijk proces, zodat de procedure als geheel niet eerlijk is verlopen.

Sinds het arrest van 2020 hoeft niet meer apart vast te staan dat het verzuim doelbewust of met grove veronachtzaming van uw belangen is begaan. Een verzuim dat later is hersteld, leidt in beginsel niet tot niet-ontvankelijkheid.

Gelden deze regels ook buiten het voorbereidend onderzoek?

Artikel 359a Sv geldt alleen voor het voorbereidend onderzoek naar het feit waarvoor u terechtstaat. Toch kan de rechter volgens het arrest van 2020 ook gevolgen verbinden aan fouten daarbuiten, als die van bepalende invloed zijn geweest op het verloop van het opsporingsonderzoek of de vervolging.

Dat is van belang als bewijs afkomstig is uit een onderzoek tegen een ander of uit het buitenland. Ook dan moet de verdediging concreet maken hoe de fout uw zaak heeft beïnvloed.

Wat moet de verdediging aanvoeren?

Een duidelijk en gemotiveerd verweer op de zitting, aan de hand van de drie factoren van artikel 359a lid 2 Sv. Zonder zo’n verweer verbindt de rechter geen gevolg aan het verzuim, hoe terecht het bezwaar op zichzelf ook is. Beantwoord in het verweer deze vragen.

1. Welk voorschrift is geschonden, en met welk doel bestaat het?
2. Hoe ernstig is de schending, en komt zij vaker voor?
3. Welk concreet nadeel heeft u daardoor ondervonden?
4. Welk rechtsgevolg is passend, en waarom volstaat een lichter gevolg niet?

Op een uitdrukkelijk onderbouwd standpunt moet de rechter een gemotiveerde beslissing geven (artikel 359 lid 2 Sv). Dat oordeel kan in hoger beroep en in cassatie worden getoetst. Reconstrueer daarom uit het dossier welke bevoegdheid wanneer en op welke grondslag is gebruikt.

Hoe helpen wij bij een vormverzuim?

• Wij controleren het dossier op gebruikte bevoegdheden en hun wettelijke grondslag.
• Wij beoordelen welk rechtsgevolg haalbaar is bij het gevonden verzuim.
• Wij dienen onderzoekswensen in om het verzuim aannemelijk te maken.
• Wij voeren een gemotiveerd 359a-verweer op de zitting en bewaken de termijnen voor hoger beroep en cassatie; zie ook onze dienst strafrecht advocaat.

Veelgestelde vragen

Kan ik een vormverzuim pas in hoger beroep aanvoeren?

Ja, in hoger beroep kunt u een 359a-verweer alsnog voeren, ook als u dat bij de rechtbank niet deed. In cassatie kan dat niet meer: de Hoge Raad toetst alleen de beslissing op een verweer dat eerder is gevoerd.

Lees ook: bewijs verzamelen in strafzaken, onrechtmatig verkregen bewijs en strafvermindering bij overschrijding van de redelijke termijn