Internationale geschillen en procesrecht: Wat zijn uw rechten? Overzicht en Uitleg

Internationale geschillen brengen bedrijven en individuen vaak in lastige juridische situaties.

Bij internationale geschillen mogen partijen via contracten een bevoegde rechter kiezen, en ze kunnen zich beroepen op regels die bepalen welk recht van toepassing is. Nationale wetgeving, Europese regels en internationale verdragen beschermen deze rechten.

Het kiezen van de juiste rechter en het toepasselijke recht is meestal de eerste – en misschien wel de spannendste – stap in zo’n internationale procedure.

Partijen moeten zich door verschillende rechtsstelsels heen worstelen, waarbij dingen als woonplaats, vestigingsplaats en de plek waar schade ontstaat ineens erg belangrijk worden.

Nederlandse rechters zijn soms bevoegd als er een redelijke link met Nederland bestaat.

Internationaal procesrecht is behoorlijk ingewikkeld.

Het vraagt om slimme keuzes en een goede voorbereiding.

Forumkeuzebedingen opstellen en procedurele verschillen tussen landen begrijpen: het is allemaal niet iets wat je even snel doet.

Wat zijn internationale geschillen en procesrecht?

Internationale geschillen ontstaan zodra partijen uit verschillende landen ruzie krijgen over juridische zaken.

Het internationaal procesrecht bepaalt welke regels en procedures dan gelden.

Definitie van internationale geschillen

Internationale geschillen zijn conflicten waarbij partijen uit verschillende landen betrokken zijn.

Denk aan bedrijven die grensoverschrijdend handelen, of particulieren die schade oplopen in het buitenland.

Deze geschillen kunnen allerlei vormen aannemen:

• Contractuele geschillen: Onenigheid over internationale koopovereenkomsten of dienstverleningscontracten
• Onrechtmatige daad: Schade die in het ene land wordt veroorzaakt door iemand uit een ander land
• Familierechtelijke kwesties: Echtscheidingen of voogdijzaken met partijen in verschillende landen

Het belangrijkste kenmerk? Er zit altijd een grensoverschrijdend element in.

Daardoor wordt het meteen een stuk ingewikkelder dan een gewone nationale rechtszaak.

Meerdere rechtsstelsels kunnen van toepassing zijn.

En dan moet je ook nog uitzoeken welke rechter er eigenlijk over de zaak mag oordelen.

Belang van internationaal procesrecht

Internationaal procesrecht regelt welke rechter bevoegd is bij grensoverschrijdende conflicten.

Zonder deze regels zouden partijen vaak geen idee hebben waar ze hun zaak kunnen beginnen.

Het voorkomt dat verschillende rechters tegelijkertijd over dezelfde zaak gaan oordelen.

Ook is meteen duidelijk welke procedures gevolgd moeten worden.

Belangrijkste functies van internationaal procesrecht:

• Bepalen van rechtsbevoegdheid van rechters
• Regelen van internationale betekening van stukken
• Erkenning en tenuitvoerlegging van buitenlandse vonnissen
• Vaststellen van toepasselijk recht

Voor internationale bedrijven is dit essentieel.

Ze willen vooraf weten welke rechter hun geschillen behandelt en welke regels gelden.

In Europa geldt bijvoorbeeld de Brussel I bis-verordening voor rechtsbevoegdheid.

Verschil tussen nationaal en internationaal privaatrecht

Nationaal recht geldt alleen binnen de grenzen van één land.

Het internationaal privaatrecht regelt juist situaties met meer dan één land.

Het Nederlandse rechtsstelsel heeft eigen regels voor binnenlandse zaken.

Die zijn meestal niet geschikt voor internationale situaties, want er is geen rekening gehouden met grensoverschrijdende elementen.

Belangrijkste verschillen:

Het internationaal privaatrecht bepaalt welk nationaal recht geldt.

Dit gebeurt via speciale verwijzingsregels uit internationale verdragen.

Een Nederlands bedrijf dat een contract sluit met een Duitse partner valt onder internationaal privaatrecht.

De rechter moet dan kiezen: geldt Nederlands of Duits recht voor het contract?

Dat kan enorm veel uitmaken voor de uitkomst van de zaak.

Landen hebben immers hun eigen regels over contracten, aansprakelijkheid en schadevergoeding.

Bepaling van de bevoegde rechter bij internationale geschillen

Nationale wetgeving, Europese verordeningen en internationale verdragen bepalen wie de bevoegde rechter is.

Partijen mogen vaak zelf kiezen via een forumkeuze in hun contract.

Hoofdregels voor internationale bevoegdheid

De Nederlandse rechter kijkt naar een redelijke aanknoping met het geschil.

Denk aan een partij die in Nederland woont of gevestigd is.

Belangrijkste aanknopingspunten:

• De gedaagde woont in Nederland
• Het contract wordt in Nederland uitgevoerd
• De schade ontstaat in Nederland
• Er is een geldige forumkeuzeclausule

Binnen de EU bepaalt de Brussel I bis-verordening de internationale bevoegdheid.

Deze verordening gaat altijd voor nationale regels.

Artikel 4 van de verordening zegt dat in principe de rechter van de woonplaats van de gedaagde bevoegd is.

Dat maakt het allemaal net iets voorspelbaarder.

Forum necessitatis komt soms om de hoek kijken als er nergens anders een rechter beschikbaar is.

Forumkeuze en het belang ervan

Partijen mogen samen bepalen welke rechter bevoegd is.

Dat doen ze met een forumkeuzebeding in het contract.

Vereisten voor geldige forumkeuze:

• Alles moet schriftelijk vastliggen
• Formulering moet duidelijk zijn
• Beide partijen moeten instemmen
• Voldoen aan artikel 25 Brussel I bis

Met een geldige forumkeuzeclausule krijgt de gekozen rechter exclusieve bevoegdheid.

Geen gedoe achteraf over welke rechter mag oordelen.

Het Haags Forumkeuzeverdrag regelt de erkenning van forumkeuze tussen verdragslanden.

Nederland doet hier ook aan mee.

Let op: een foutief forumkeuzebeding kan ongeldig zijn.

Dan weet niemand zeker wie bevoegd is, en dat kost tijd en geld.

Rechtsmacht: nationale, Europese en internationale regels

Het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering geeft de nationale regels over internationale bevoegdheid.

Artikelen 1-10 Rv vormen de basis.

De Brussel I bis-verordening geldt dwingend binnen de EU.

Die gaat altijd voor nationale wetgeving.

Hiërarchie van rechtsbronnen:

1. Brussel I bis-verordening (binnen EU)
2. Internationale verdragen (Haags Forumkeuzeverdrag)
3. Nationale wetgeving (Wetboek Rv)

Rechters kijken bij hun beslissingen vaak naar eerdere uitspraken en rechtsontwikkelingen.

Bij contractuele geschillen is meestal de rechter van de plaats van uitvoering bevoegd.

Gaat het om een onrechtmatige daad? Dan kijkt men meestal naar de plek waar de schade ontstond.

Nederlandse rechters mogen soms voorlopige maatregelen nemen, zelfs als een andere rechter over de hoofdzaak beslist.

Toepasselijk recht bij internationale conflicten

Bij internationale geschillen bepaalt het toepasselijk recht welke landen wetten gelden voor het conflict.

Het internationaal privaatrecht (IPR) geeft regels om dat vast te stellen als partijen zelf geen keuze maakten.

Regels voor het toepasselijk recht

Het toepasselijk recht is een kernonderdeel van het internationaal privaatrecht. Het bepaalt welk recht geldt bij internationale rechtsverhoudingen.

Belangrijke beginselen:

• Rechtszekerheid voor private partijen
• Gelijke behandeling, ongeacht de rechtbank
• Flexibiliteit voor bijzondere situaties

Nederlandse rechters zoeken naar aanknopingspunten die redelijk verbonden zijn met het geschil. Ze hanteren verschillende criteria om het toepasselijk recht te kiezen.

De EU wil ‘Entscheidungsharmonie’ bereiken. Elk wetsconflict moet dus op dezelfde manier worden opgelost, los van de gekozen rechtbank.

Rechtsbronnen in internationale zaken

Meerdere rechtsbronnen spelen een rol bij internationale conflicten. Welke bron je gebruikt, kan veel uitmaken.

EU-verordeningen (Rome-verordeningen):

• Rome I: Contractuele verbintenissen
• Rome II: Buitencontractuele verbintenissen
• Rome III: Echtscheiding en scheiding van tafel en bed

Nationale wetgeving:

• Nederlandse regels voor niet-EU situaties
• Bilaterale verdragen tussen landen

Het is verstandig om juridisch advies in te winnen. De juiste rechtsbron kiezen blijft soms een puzzel.

Keuze van het rechtsstelsel in contracten

Partijen mogen zelf bepalen welk recht op hun internationale contract van toepassing is. Zo’n rechtskeuze biedt veel voordelen.

Voordelen van rechtskeuze:

• Minder onzekerheid over het toepasselijk recht
• Partijen weten waar ze aan toe zijn
• Je voorkomt ingewikkelde IPR-discussies

Als je geen rechtskeuze maakt, bepalen internationale verdragen welk recht geldt. Dat kan soms een verrassing opleveren.

Het gekozen recht bepaalt hoe je het contract moet uitleggen, welke verplichtingen er zijn en hoe je geschillen oplost.

Praktische tip: Zet altijd een rechtskeuze-clausule in internationale contracten. Dat voorkomt eindeloze discussies achteraf.

De procedure bij internationale geschillen

Internationale geschillen verlopen niet zoals binnenlandse zaken. Je moet rekening houden met andere regels voor het starten van de procedure, bewijs en de uitvoering van vonnissen.

Starten van een internationale procedure

Een internationale procedure start met het kiezen van de juiste jurisdictie. De eiser moet bewijzen dat de rechter bevoegd is volgens verdragen en verordeningen.

Vereiste documenten:

• Dagvaarding of conclusie van eis
• Bewijs van bevoegdheid van de rechter
• Vertalingen indien nodig
• Bewijs van betekening aan de verweerder

De betekening van stukken aan buitenlandse partijen verloopt via specifieke regels. Vaak gaat dat via diplomatieke kanalen of het Haags Betekenverdrag.

Veel rechtbanken eisen een procesvertegenwoordiger ter plaatse. Die advocaat moet het lokale procesrecht goed kennen.

Termijnen voor het starten van een zaak verschillen per land. Let op: verjaringstermijnen kunnen flink afwijken van wat je gewend bent.

Bewijs, termijnen en procesrechtelijke bijzonderheden

Internationaal bewijsrecht kan behoorlijk ingewikkeld zijn. Sommige landen onderzoeken actief, andere laten het meer aan partijen over.

Belangrijke bewijsaspecten:

• Documentenbewijs: Vaak moet je legalisatie of apostille regelen
• Getuigenverklaringen: Soms mag dat via video
• Deskundigenrapporten: Die moeten aan lokale eisen voldoen

Termijnen voor het indienen van stukken zijn meestal streng. Vooral voor buitenlandse partijen is er weinig coulance.

De taal van de procedure speelt een grote rol. Je moet documenten vaak laten vertalen door beëdigde vertalers, wat tijd en geld kost.

Proceskosten kunnen flink oplopen. Naast advocaatkosten krijg je te maken met vertaalkosten, reizen en soms griffierechten in meerdere landen.

Erkenning en tenuitvoerlegging van vonnissen

Een vonnis uit het ene land geldt niet automatisch in een ander land. Je moet aparte procedures volgen voor erkenning en tenuitvoerlegging.

EU-landen: De Brussel I bis-verordening maakt erkenning en tenuitvoerlegging binnen de EU een stuk eenvoudiger.

Niet-EU landen: Je bent afhankelijk van bilaterale verdragen of het Haags Verdrag.

Tenuitvoerlegging kan geweigerd worden als het vonnis botst met de openbare orde. Ook procedurele fouten kunnen roet in het eten gooien.

Sommige landen eisen zelfs een nieuw proces voor erkenning van een buitenlands vonnis. Dat kan flink wat tijd en geld kosten.

Praktische tip: Schakel een gespecialiseerd bureau in voor internationale tenuitvoerlegging. Dat scheelt een hoop gedoe.

Specifieke geschilpunten: onrechtmatige daad en tegenstrijdige beslissingen

Internationale geschillen over onrechtmatige daad zijn vaak complex. Tegenstrijdige beslissingen tussen landen vormen een reëel risico.

Internationale onrechtmatige daad

Een onrechtmatige daad krijgt een internationale dimensie als de handeling of schade zich in verschillende landen voordoet. De dader kan bijvoorbeeld in Nederland wonen, terwijl de schade in België ontstaat.

Bij internationale onrechtmatige daad gelden dezelfde vijf eisen:

• Onrechtmatige handeling (schending van recht, wet of norm)
• Toerekenbaarheid aan de dader
• Schade bij het slachtoffer
• Causaal verband tussen daad en schade
• Relativiteit (de norm moet het slachtoffer beschermen)

EU-verordeningen zoals Brussel I bis bepalen de bevoegde rechter. Het slachtoffer mag vaak kiezen tussen de rechter van het land van de dader of het land waar de schade is ontstaan.

Bij cybercrime of milieuschade zijn soms meerdere landen betrokken. Het is dan slim om te kijken welke rechter het gunstigst is.

Het voorkomen van tegenstrijdige beslissingen

Tegenstrijdige beslissingen ontstaan als rechters in verschillende landen anders oordelen over hetzelfde geschil. Dat is natuurlijk niet wenselijk.

Brussel I bis voorkomt dit met heldere regels:

• De rechter die als eerste wordt aangezocht, krijgt voorrang
• Andere rechters moeten hun procedure pauzeren
• Alleen de eerste rechter mag zijn bevoegdheid beoordelen

Deze regels gelden alleen tussen EU-landen. Buiten de EU heb je minder bescherming tegen tegenstrijdige uitspraken.

Lis pendens betekent dat een gelijke zaak al ergens anders loopt. Rechters leggen hun eigen zaak stil totdat de eerste rechter beslist over zijn bevoegdheid.

Samenhangende en gelijktijdige procedures

Soms zijn zaken zo met elkaar verbonden dat gezamenlijke behandeling logisch is. Dat voorkomt tegenstrijdige uitspraken en werkt een stuk efficiënter.

Voorwaarden voor samenhang:

• Dezelfde partijen en hetzelfde onderwerp
• Nauwe verbondenheid maakt gezamenlijke behandeling nuttig
• Kans op tegenstrijdige uitspraken

De rechter die als tweede wordt aangezocht, kan zijn zaak pauzeren. Hij mag ook zijn bevoegdheid afwijzen als de eerste rechter beter past.

Bij gelijktijdige procedures in verschillende landen geldt: de eerste rechter heeft voorrang. De rest wacht tot die rechter beslist over zijn bevoegdheid.

Binnen de EU gelden deze regels automatisch via Brussel I bis. Het zorgt ervoor dat internationale geschillen niet uit de hand lopen.

Het belang van juridische zekerheid en professioneel advies

Juridische zekerheid is goud waard bij internationale geschillen. Zonder goede afspraken kun je in een wirwar van regels belanden.

Voorkomen van onzekerheid door forumkeuze

Een forumkeuzebeding in je contract biedt veel duidelijkheid. Je weet dan wie bevoegd is bij een conflict.

Dit voorkomt:

• Onenigheid over welke rechter het geschil behandelt
• Onzekerheid over het toepasselijk recht
• Discussies over de locatie van de procedure

Leg het beding altijd schriftelijk vast. Beide partijen moeten er expliciet mee instemmen en het moet helder geformuleerd zijn.

Een slecht opgesteld forumkeuzebeding kan nietig zijn. Dan bepaalt de rechter zelf of hij bevoegd is, met alle gevolgen van dien.

Bedrijven die internationaal werken, doen er goed aan hun contracten scherp te formuleren. Een goede forumkeuze bespaart een hoop ellende.

Het inschakelen van juridisch advies bij internationale conflicten

Professioneel juridisch advies is echt onmisbaar bij grensoverschrijdende geschillen. Advocaten die internationale ervaring hebben, snappen de wirwar aan regels.

Deze dienstverlening bestaat uit:

• Beoordeling van rechtsmacht
• Analyse van toepasselijk recht

Ook geven ze advies over procedurekeuzes. Ze stellen legal opinions op waar nodig.

Internationale advocaten kennen verschillende rechtsstelsels. Daardoor kunnen ze inschatten welke strategie het beste werkt in jouw specifieke situatie.

Bij internationale handelsovereenkomsten is juridische begeleiding gewoon cruciaal. Je voorkomt zo dure fouten en krijgt duidelijkheid over je rechten en plichten.

Als je vroeg juridisch advies inschakelt, kun je veel ellende voorkomen. Een advocaat kan vaak al ingrijpen voordat een conflict echt uit de hand loopt.

Veelgestelde Vragen

Bij internationale geschillen vragen mensen zich vaak af welke procedures gelden. Ook willen ze weten welke rechten ze precies hebben.

De keuze voor een bepaalde vorm van geschillenbeslechting en de jurisdictie bepaalt vaak hoe de zaak verloopt. Niet altijd makkelijk, trouwens.

Wat zijn de voornaamste vormen van geschillenbeslechting in internationaal recht?

Er zijn grofweg drie manieren om internationale geschillen op te lossen. Dat zijn rechtspraak, arbitrage en bemiddeling.

Rechtspraak vindt plaats bij een nationale rechter of een internationaal tribunaal. De rechter past het relevante recht toe en doet een bindende uitspraak.

Bij arbitrage leggen partijen hun geschil voor aan een of meer arbiters. Die arbiters zijn geen rechters, maar wel echte juridische experts.

Bemiddeling gaat net wat anders. Een neutrale derde helpt de partijen om samen tot een oplossing te komen. De bemiddelaar velt geen oordeel, maar begeleidt het gesprek.

Hoe wordt jurisdictie bepaald bij internationale rechtszaken?

Verschillende factoren bepalen welke rechter bevoegd is. Denk aan woonplaats, afspraken in het contract, of waar het geschil is ontstaan.

In Europa bepaalt de Brussel I bis-verordening vaak welke rechter bevoegd is. Dat maakt het net wat overzichtelijker.

Meestal dagvaarden ze de gedaagde in zijn eigen land. Dat is de standaardregel in de meeste rechtsstelsels.

Soms leggen partijen in hun contract vast welke rechter bevoegd is. Zo’n forumkeuzebeding geeft duidelijkheid bij een conflict.

Bij contractgeschillen kijkt de rechter soms ook naar de plaats van uitvoering van het contract. Gaat het om een onrechtmatige daad? Dan telt vaak de plek waar de schade ontstond.

Wat is het verschil tussen arbitrage en rechtspraak in internationaal procesrecht?

Arbitrage is een private procedure waarbij partijen zelf hun arbiters kiezen. Rechtspraak gebeurt bij een nationale rechter die door de overheid is aangesteld.

Bij arbitrage bepalen partijen grotendeels zelf de regels en het toepasselijke recht. Rechtspraak volgt de vaste procesregels van het land.

Arbitrage verloopt meestal sneller en vertrouwelijker. Rechtszaken zijn vaak openbaar en duren door formele regels soms langer.

Arbitrage-uitspraken kun je in veel landen direct uitvoeren als ze het New York Verdrag ondertekenden. Voor vonnissen van rechters gelden per land weer andere regels.

Welke rechten heeft u als partij bij een internationaal geschil?

Je hebt recht op eerlijke behandeling van je zaak. Dat betekent dat je jouw standpunt mag toelichten en bewijs mag leveren.

Het recht op rechtsbijstand is belangrijk. Je mag je altijd laten vertegenwoordigen door een advocaat.

Ook heb je recht op een redelijke termijn voor de behandeling van je zaak. Procedures mogen niet eindeloos duren zonder goede reden.

De uitspraak moet goed gemotiveerd zijn. De rechter of arbiter moet uitleggen waarom hij tot zijn oordeel kwam.

Hoe wordt de erkenning en tenuitvoerlegging van buitenlandse vonnissen geregeld?

Binnen de EU geldt de Brussel I bis-verordening voor erkenning van vonnissen. Vonnissen uit EU-landen erkennen ze meestal automatisch.

Voor vonnissen van buiten de EU zijn er soms verdragen. Is er geen verdrag? Dan gelden de regels van het land waar je erkenning vraagt.

Arbitrage-uitspraken vallen onder het New York Verdrag van 1958. Daarmee kun je in meer dan 160 landen terecht voor erkenning.

Ze kunnen erkenning weigeren als het vonnis ingaat tegen de openbare orde. Ook als er procedureel iets goed misging, kan dat een reden zijn om het vonnis niet te erkennen.

Welke invloed hebben internationale verdragen op procesrecht en geschillenbeslechting?

Internationale verdragen gaan meestal boven nationaal recht. Ze bepalen welke procedures en regels gelden bij grensoverschrijdende geschillen.

Het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens legt minimumnormen vast voor een eerlijk proces. In elk EU-land moeten rechters zich hieraan houden.

Handelsverdragen hebben vaak aparte regels voor geschillenbeslechting tussen bedrijven. Soms wijken deze regels behoorlijk af van wat landen onderling gewend zijn.

Het Haags Forumkeuzeverdrag regelt wanneer forumkeuze-afspraken tussen partijen geldig zijn. Daardoor weten partijen beter welke rechter hun zaak mag behandelen.