Het lijkt zo onschuldig: een jaartal aanpassen op je cv om een gat te dichten, of claimen dat je die ene opleiding nét hebt afgerond terwijl je eigenlijk twee vakken mist. In de huidige competitieve arbeidsmarkt is de verleiding groot om jezelf net iets beter te presenteren dan de werkelijkheid toelaat. Je denkt misschien: “Wie controleert dat nou?” Of: “Ik heb de kennis toch in huis, dat papiertje is slechts een formaliteit.”

Toch is de realiteit hardvochtiger. Liegen over je diploma — juridisch vaak aangeduid als cv-fraude — wordt door rechters en werkgevers zeer hoog opgenomen. Het raakt namelijk de kern van de arbeidsrelatie: het onderlinge vertrouwen. Komt de leugen uit, dan zijn de consequenties vaak niet te overzien. Je riskeert niet alleen je baan en je inkomen, maar ook je reputatie en zelfs een strafblad.

In dit artikel duiken we de diepte in. We analyseren de arbeidsrechtelijke en strafrechtelijke gevolgen van diplomafraude, we bespreken wat werkgevers precies controleren en we kijken naar recente rechtspraak om te zien hoe rechters oordelen in dit soort zaken.

Hoe vaak komt liegen over een diploma voor?

Cv-fraude is in Nederland geen incident meer, maar een groeiend fenomeen. Uit diverse onderzoeken van screeningsbureaus blijkt dat een aanzienlijk percentage van de sollicitanten de waarheid verdraait. Dit varieert van het oppoetsen van functietitels tot het volledig verzinnen van diploma’s.

Werkgevers zijn zich hier steeds meer van bewust. Waar vroeger vaak werd vertrouwd op de ‘blauwe ogen’ van een sollicitant, is het controleren van diploma’s (pre-employment screening) inmiddels standaardprocedure bij veel grote organisaties en overheidsinstellingen. Maar vergis je niet: ook het MKB en kleinere organisaties scherpen hun beleid aan. De risico’s van een onbekwame werknemer zijn simpelweg te groot, zeker in sectoren waar veiligheid en certificering een rol spelen.

Wat checken werkgevers precies?

De tijd dat je wegkwam met een zelfgemaakt PDF-bestandje is voorbij. Werkgevers hebben tegenwoordig diverse middelen tot hun beschikking om de authenticiteit van jouw papieren te verifiëren. Wanneer je solliciteert, of zelfs als je al in dienst bent, kan een werkgever de volgende stappen ondernemen:

1. Het opvragen van originele diploma’s

De meest basale stap is het vragen naar het originele, fysieke document. Een kopie of scan is fraudegevoelig en wordt vaak niet meer geaccepteerd als definitief bewijs. HR-afdelingen zijn getraind om echtheidskenmerken op originele documenten te herkennen.

2. Verificatie via DUO (Dienst Uitvoering Onderwijs)

Sinds de digitalisering van het onderwijsregister is het controleren van diploma’s eenvoudiger dan ooit. Via het diplomaregister van DUO kunnen diploma’s officieel worden geverifieerd. Werkgevers vragen sollicitanten vaak om een digitaal uittreksel uit dit register (dat voorzien is van een echtheidscertificaat) te overleggen.

3. Inschakelen van externe screeningsbureaus

Veel organisaties besteden de verificatie uit aan gespecialiseerde bureaus zoals Validata of CV-OK. Deze partijen voeren een grondige check uit. Zij nemen direct contact op met onderwijsinstellingen en controleren niet alleen of het diploma bestaat, maar ook of de data en de instelling kloppen.

4. Referentiecheck en verificatie van werkervaring

Hoewel dit artikel focust op diploma’s, gaat de controle vaak hand in hand met het verifiëren van werkervaring. Een referentiecheck kan aan het licht brengen dat je bepaalde vaardigheden, die je door je opleiding zou moeten hebben, in de praktijk mist.

Sectoren met extra strenge controle

In bepaalde branches is de controle wettelijk verankerd of extra streng. Denk aan de zorg (BIG-register), het onderwijs, de kinderopvang, de financiële sector (Wft-diploma’s) en de overheid. Hier is liegen over je diploma niet alleen een contractbreuk, maar vaak een direct gevaar voor de kwaliteit en veiligheid van de dienstverlening.

Gevolgen bij sollicitatie: wat kan er gebeuren?

Stel, je hebt gelogen, maar je bent nog niet aangenomen of je zit nog in je proeftijd. Wat zijn dan de juridische smaken?

Als de leugen uitkomt vóórdat de arbeidsovereenkomst is getekend, volgt vanzelfsprekend een afwijzing. Je wordt vaak ook opgenomen in een intern waarschuwingssysteem van de betreffende organisatie of het wervingsbureau (zwarte lijst), waardoor toekomstige sollicitaties daar kansloos zijn.

Is het contract al getekend, maar ben je nog maar net begonnen? Dan kan de werkgever de arbeidsovereenkomst vernietigen op grond van bedrog of dwaling (Artikel 3:44 BW). De redenering is simpel: als de werkgever had geweten dat jij dat diploma niet had, was de overeenkomst nooit onder deze voorwaarden tot stand gekomen. Bij vernietiging wordt de overeenkomst geacht nooit te hebben bestaan. Dit kan betekenen dat je zelfs reeds betaald loon moet terugbetalen, hoewel rechters hier in de praktijk terughoudend mee zijn als er wel arbeid is verricht. Wel kan de werkgever een schadevergoeding eisen voor de gemaakte wervingskosten en de kosten voor het vinden van een nieuwe kandidaat.

Gevolgen tijdens het dienstverband: arbeidsrechtelijk

De situatie wordt complexer en ernstiger als je al langere tijd in dienst bent. Veel werknemers denken onterecht dat na verloop van tijd verjaring optreedt: “Ik werk hier al tien jaar goed, dat diploma doet er niet meer toe.” De rechtspraak laat echter een ander beeld zien.

Ontslag op staande voet

Liegen over je diploma kwalificeert in veel gevallen als een ‘dringende reden’ voor ontslag op staande voet (Artikel 7:678 lid 2 sub a BW). Bij ontslag op staande voet stopt je loon direct en heb je geen recht op een WW-uitkering.

De wetgever en rechters vinden integriteit cruciaal. Het voorleggen van valse diploma’s of het liegen over kwalificaties schaadt het vertrouwen onherstelbaar. In de zaak ECLI:NL:GHARL:2019:3196 bevestigde het Gerechtshof Arnhem-Leeuwarden nogmaals dat het verstrekken van onjuiste gegevens over diploma’s een dringende reden voor ontslag op staande voet is. Dit geldt des te meer als het diploma een harde eis was in de vacaturetekst.

Ontbinding wegens verwijtbaar handelen

Soms kiest een werkgever (of de rechter) niet voor de route van ontslag op staande voet, maar voor ontbinding van de arbeidsovereenkomst via de kantonrechter. De grondslag is dan “verwijtbaar handelen of nalaten van de werknemer” (Artikel 7:669 lid 3 sub e BW). De rechter zal oordelen dat van de werkgever niet gevergd kan worden de arbeidsovereenkomst te laten voortduren.

Verlies van transitievergoeding

Normaal gesproken heb je bij ontslag recht op een transitievergoeding. Echter, artikel 7:673 lid 7 BW bepaalt dat deze vergoeding niet verschuldigd is als het ontslag het gevolg is van ernstig verwijtbaar handelen van de werknemer. Cv-fraude valt vrijwel altijd onder deze categorie. In de recente uitspraak ECLI:NL:RBLIM:2023:2753 oordeelde de kantonrechter in Limburg dat de werknemer, die fraudeerde met diploma’s, fluiten kon naar zijn transitievergoeding. De rechter was onverbiddelijk: wie de boel bedondert bij de start, verspeelt zijn rechten bij het einde.

Ambtenarenrecht

Ben je werkzaam als ambtenaar? Dan gelden er nog strengere integriteitsnormen. In het ambtenarenrecht wordt het verzwijgen of liegen over diploma’s gezien als ernstig plichtsverzuim. Zoals blijkt uit ECLI:NL:CRVB:2017:2289, leidt dit vrijwel standaard tot strafontslag. De overheid wordt geacht een voorbeeldfunctie te hebben, en integriteitsschendingen worden daar zwaar bestraft.

Strafrechtelijke risico’s: valsheid in geschrift

Naast het verliezen van je baan, loop je het risico op strafrechtelijke vervolging. Dit is een aspect dat vaak onderschat wordt.

Valsheid in geschrift (Art. 225 WvSr)

Als je een diploma zelf vervalst (bijvoorbeeld door in Photoshop een naam of datum aan te passen) of gebruikmaakt van een vals diploma, pleeg je valsheid in geschrift. Hierop staat een maximale gevangenisstraf van zes jaar of een geldboete van de vijfde categorie.

Oplichting (Art. 326 WvSr)

Daarnaast kan er sprake zijn van oplichting. Je beweegt de werkgever immers tot het afgeven van een goed (het loon) door het aannemen van een valse hoedanigheid (die van gediplomeerde).

De praktijk in de rechtszaal

Hoewel je niet direct zes jaar de cel in gaat voor een vervalst diploma, zijn de straffen niet mals. In de praktijk leggen rechters vaak forse taakstraffen op (bijvoorbeeld 100 tot 240 uur) en/of geldboetes. Bij herhaling of grootschalige fraude is een onvoorwaardelijke gevangenisstraf echter wel degelijk mogelijk. Bovendien krijg je een aantekening op je strafblad (justitiële documentatie). Dit maakt het verkrijgen van een Verklaring Omtrent het Gedrag (VOG) voor een toekomstige baan erg lastig, zo niet onmogelijk.

Wanneer leidt liegen niet altijd tot ontslag?

Is ontslag op staande voet altijd de uitkomst? Nee, het arbeidsrecht blijft maatwerk. Een rechter zal altijd alle omstandigheden van het geval wegen. Er zijn situaties denkbaar waarin de soep iets minder heet wordt gegeten, al zijn dit uitzonderingen.

De rechter kijkt onder andere naar:

1. De functie-eis: Was het diploma écht noodzakelijk voor de functie? Als je liegt over een zwemdiploma terwijl je solliciteert als accountant, is de leugen weliswaar verwijtbaar, maar wellicht geen dringende reden voor ontslag op staande voet.
2. Duur van het dienstverband: Als iemand al 20 jaar naar volle tevredenheid functioneert zonder diploma, kan een rechter oordelen dat ontslag op staande voet een te zwaar middel is (hoewel ontbinding vaak wel volgt).
3. Procedurele fouten: Heeft de werkgever wel ‘onverwijld’ gehandeld? Als een werkgever ontdekt dat je diploma nep is, maar vervolgens drie weken wacht met actie ondernemen, is ontslag op staande voet vaak niet meer mogelijk.
4. Hoor en wederhoor: De werkgever moet je de kans geven om je kant van het verhaal te vertellen voordat tot ontslag wordt overgegaan.

In de zaak ECLI:NL:RBALK:2009:BK7947 werd de arbeidsovereenkomst wel ontbonden, maar speelde mee dat de werknemer ondanks herhaalde verzoeken het diploma niet kon overleggen. De vertrouwensbreuk was hier de doorslaggevende factor.

Wat als de werkgever nalatig is geweest?

Een interessant juridisch verweer is de onderzoeksplicht van de werkgever. Een werkgever mag niet blind varen op wat er op papier staat als er reden is tot twijfel. Als een werkgever verzuimt om bij indiensttreding de diploma’s te controleren, en er pas na vijf jaar mee komt, kan een werknemer betogen dat de werkgever zijn rechten heeft verwerkt of dat de gevolgen voor de werknemer (na zo’n lange tijd) te groot zijn.

Let wel: nalatigheid van de werkgever praat de leugen van de werknemer niet goed. Het blijft bedrog. Echter, het kan een rol spelen in de vraag of een ontslag op staande voet standhoudt, of dat er gekozen moet worden voor een normale ontslagprocedure met inachtneming van de opzegtermijn. De eigen verantwoordelijkheid van de werknemer blijft echter het zwaarst wegen: jij bent degene die de onjuiste informatie heeft verstrekt.

Praktisch advies: wat te doen als je diploma niet klopt?

Zit je in een situatie waarin je cv niet strookt met de werkelijkheid? De angst dat dit uitkomt kan voor veel stress zorgen. Hier zijn enkele stappen die je kunt overwegen:

1. Wees eerlijk vóór de handtekening: Solliciteer je nu en heb je een leugen op je cv? Haal deze weg of corrigeer het in het gesprek. Eerlijkheid over een gat in je kennis wordt doorgaans meer gewaardeerd dan het ontdekken van een leugen achteraf.
2. Bespreek het proactief: Ben je al in dienst? Dit is een risicovolle stap, maar zelf met de billen bloot gaan is vaak beter dan betrapt worden bij een controle. Soms is er een regeling te treffen, bijvoorbeeld door alsnog de opleiding te volgen.
3. Overweeg een EVC-procedure: Heb je het diploma niet, maar wel de ervaring? Via een procedure voor Erkenning van Verworven Competenties (EVC) kun je jouw werkervaring officieel laten vastleggen in een ervaringscertificaat. Dit kan soms gelijkstaan aan een diploma.
4. Zoek juridische hulp: Is je werkgever erachter gekomen en dreigt ontslag? Teken niets direct en ga niet zomaar akkoord met een beëindigingsovereenkomst. Schakel direct een jurist of advocaat arbeidsrecht in om je positie te bepalen.

---

Veelgestelde Vragen (FAQ)

Kan ik ontslagen worden als ik lieg over mijn diploma?

Ja, liegen over je diploma is een zeer geldige reden voor ontslag. Vaak leidt dit zelfs tot ontslag op staande voet, omdat het vertrouwen onherstelbaar is beschadigd. Ook als je al jaren in dienst bent en goed functioneert, kan de leugen uit het verleden je positie onhoudbaar maken.

Wat zijn de strafrechtelijke gevolgen van diplomafraude?

Het vervalsen of gebruiken van een vals diploma is een misdrijf: valsheid in geschrift (art. 225 Wetboek van Strafrecht). Je riskeert een strafblad, een forse taakstraf of geldboete. In ernstige gevallen of bij herhaling kan de rechter een gevangenisstraf opleggen.

Hoe controleren werkgevers of mijn diploma echt is?

Werkgevers vragen steeds vaker om het originele diploma te zien. Daarnaast gebruiken ze het online diplomaregister van DUO of schakelen ze professionele screeningsbureaus in die direct contact opnemen met de onderwijsinstelling.

Verlies ik mijn transitievergoeding als ik word ontslagen wegens diplomafraude?

In de meeste gevallen wel. De wet bepaalt dat je geen recht hebt op een transitievergoeding als het ontslag het gevolg is van ernstig verwijtbaar handelen. Cv-fraude wordt door rechters vrijwel altijd als ernstig verwijtbaar gezien.

Kan ik mijn ontslag aanvechten als ik heb gelogen over mijn diploma?

Je kunt ontslag altijd aanvechten bij de kantonrechter, maar je positie is zwak. Je zult moeten aantonen dat het ontslag disproportioneel is, bijvoorbeeld omdat het diploma totaal niet relevant is voor de functie of omdat de werkgever procedurele fouten heeft gemaakt.

Wat als het diploma niet essentieel was voor mijn functie?

Als het diploma geen harde functie-eis was, kan een rechter oordelen dat ontslag op staande voet te zwaar is. Echter, de vertrouwensbreuk door het liegen blijft vaak een grond voor ontbinding van de arbeidsovereenkomst, maar dan met inachtneming van de opzegtermijn.

Mag een werkgever mijn diploma zomaar laten controleren door een extern bureau?

Ja, mits de werkgever dit vooraf meldt. Vaak staat in de sollicitatieprocedure vermeld dat een screening onderdeel is van het proces. De werkgever heeft een gerechtvaardigd belang om te weten of jij over de juiste kwalificaties beschikt.

Wat moet ik doen als ik nu in dienst ben en mijn diploma niet klopt?

Dit is een precaire situatie. Het advies is om juridisch advies in te winnen voordat je handelt. Soms is open kaart spelen en een opleidingstraject voorstellen een optie, maar dit hangt sterk af van je relatie met de werkgever en de cultuur binnen het bedrijf.

---

Conclusie: Eerlijkheid duurt het langst

Liegen over je diploma lijkt een snelle route naar succes, maar is in werkelijkheid een tijdbom onder je carrière. De juridische kaders zijn helder: zowel het arbeidsrecht als het strafrecht oordelen streng over diplomafraude. Werkgevers professionaliseren hun controles, waardoor de pakkans groter is dan ooit.

Twijfel je over de geldigheid van je diploma of zit je in een situatie waarin je cv niet overeenkomt met de werkelijkheid en dreigt er een arbeidsconflict? Neem dan geen risico’s. Win juridisch advies in bij een gespecialiseerde advocaat of jurist om te kijken wat in jouw specifieke situatie de beste schadebeperking is.

De transitievergoeding in 2026 bedraagt maximaal €102.000 bruto of één bruto jaarsalaris, indien dat hoger is. Dit is de hoofdregel, maar juridisch gezien is dit niet het absolute plafond dat een werknemer kan ontvangen bij ontslag.

Veel werkgevers en werknemers staren zich blind op dit bedrag. De wet biedt echter een cruciale uitzondering: de billijke vergoeding. Wanneer een werkgever “ernstig verwijtbaar” handelt, vervalt het plafond en kan de rechter een aanvullende schadevergoeding toekennen. In de praktijk zien wij bij Law & More situaties waarin de totale ontslagvergoeding hierdoor oploopt tot ver boven de wettelijke limiet.

In dit artikel leggen wij als arbeidsrechtspecialisten exact uit hoe de transitievergoeding in 2026 werkt, wanneer de grens van €102.000 wordt doorbroken en hoe rechters de hoogte van deze extra vergoeding bepalen.

1. De hoofdregel: Wat is de transitievergoeding in 2026?

De basis van het Nederlandse ontslagrecht is de wettelijke transitievergoeding. Dit is een forfaitaire vergoeding waarop vrijwel elke werknemer recht heeft bij ontslag op initiatief van de werkgever.

Wettelijke basis en maximum

De wettelijke grondslag vindt u in Artikel 7:673 lid 2 BW. Voor het jaar 2026 is het maximumbedrag vastgesteld op €102.000 bruto (een indexering ten opzichte van eerdere jaren).

Er is echter een belangrijke nuance: verdient u meer dan €102.000 bruto per jaar? Dan is uw bruto jaarsalaris het maximum.

De rekenformule

De berekening is sinds de invoering van de WAB (Wet arbeidsmarkt in balans) vereenvoudigd. U bouwt transitievergoeding op vanaf de eerste werkdag:

• 1/3 maandsalaris per gewerkt dienstjaar.
• Voor de overblijvende delen van een jaar wordt de vergoeding naar rato berekend.

Tabel: Voorbeeldberekeningen transitievergoeding 2026

Hieronder ziet u hoe de standaard transitievergoeding uitpakt in verschillende scenario’s.

Situatie	Dienstjaren	Bruto maandsalaris (incl. vakantiegeld)	Transitievergoeding 2026	Toelichting
Scenario 1	8 jaar	€ 4.000	€ 10.667	Standaard berekening (8 x 1/3 x €4.000).
Scenario 2	15 jaar	€ 6.000	€ 30.000	Standaard berekening.
Scenario 3	20 jaar	€ 16.000	€ 102.000	De berekende som (€106.666) is hoger dan het plafond, dus €102.000 is de limiet.
Scenario 4	10 jaar	€ 15.000	€ 180.000	Jaarsalaris (€180.000) is hoger dan €102.000, dus jaarsalaris is het maximum.

Let op: Deze vergoeding is verschuldigd bij vrijwel elk ontslag via het UWV of de kantonrechter, tenzij er sprake is van ernstig verwijtbaar handelen door de werknemer.

2. De uitzondering: De billijke vergoeding zonder maximum

Waar de transitievergoeding stopt, begint de billijke vergoeding. Dit is een extra compensatie die bovenop de transitievergoeding komt.

Geen wettelijk plafond

De wetgever heeft bepaald dat er voor de billijke vergoeding géén maximumbedrag geldt. De basis hiervoor ligt in Artikel 7:673 lid 9 BW en Artikel 7:681 BW. De ratio hierachter is helder: als een werkgever zich ernstig misdraagt, moet de rechter de vrijheid hebben om de werknemer volledig te compenseren voor de gevolgen van het ontslag. Het forfaitaire karakter van de transitievergoeding voldoet dan niet.

De Hoge Raad heeft in het toonaangevende New Hairstyle-arrest (ECLI:NL:HR:2017:1187) bevestigd dat de billijke vergoeding geen straf (boete) is voor de werkgever, maar een compensatie voor de werknemer. De hoogte wordt bepaald door de concrete schade en omstandigheden.

Praktijkvoorbeeld: Het doorbreken van de norm

Recent zagen wij in de rechtspraak (ECLI:NL:RBZWB:2025:5717) een situatie waarin dit principe werd toegepast:

• Werknemer: 12 jaar in dienst, salaris ca. €5.000.
• Transitievergoeding: €8.654 (volgens de formule).
• Billijke vergoeding: €75.000.
• Totaal: €83.654.

In dit geval kreeg de werknemer bijna tien keer de wettelijke transitievergoeding. De reden? Ernstig verwijtbaar handelen van de werkgever. Dit toont aan dat het wettelijk plafond van de transitievergoeding in de praktijk geen absolute eindgrens is.

3. Wat is ‘ernstig verwijtbaar handelen’ van de werkgever?

De drempel voor een billijke vergoeding is hoog. De wetgever spreekt van een “muizengaatje”: het is alleen voor uitzonderlijke gevallen. U krijgt deze vergoeding niet zomaar bij een “ongelukkige samenloop van omstandigheden”.

Erkende voorbeelden van ernstig verwijtbaar handelen

Uit jurisprudentie blijkt dat rechters in de volgende gevallen overgaan tot toekenning:

1. Pesten, intimidatie en discriminatie: Als een werkgever een werknemer stelselmatig kleineert of discrimineert (bijv. wegens zwangerschap of ziekte).
2. Valse ontslaggronden fabriceren: Het bewust opbouwen van een onterecht dossier om iemand te kunnen ontslaan (“dossierfabricage”).
3. Grove schending re-integratieverplichtingen: Het structureel negeren van adviezen van de bedrijfsarts, waardoor de werknemer niet kan terugkeren of zieker wordt.
4. Bewuste financiële benadeling: Het stelselmatig niet uitbetalen van loon of toeslagen om de werknemer onder druk te zetten.
5. Seksuele intimidatie: Het creëren of tolereren van een onveilige werkomgeving.

Géén ernstig verwijtbaar handelen (nuancering)

In deze situaties wordt een billijke vergoeding meestal afgewezen:

• Een zakelijk meningsverschil over het functioneren.
• Een verstoorde arbeidsrelatie waar beide partijen schuld aan hebben ( “two to tango”).
• Procedurele slordigheden van de werkgever die niet als “kwaadaardig” worden gezien.

Actietip: Documenteer alle incidenten direct. Een logboek met data, citaten van getuigen en opgeslagen e-mails is cruciaal bewijsmateriaal. Zonder dossier is ernstig verwijtbaar handelen in de rechtszaal vrijwel niet aan te tonen.

4. Hoe wordt de hoogte van de billijke vergoeding bepaald?

Omdat er geen formule is, moet de rechter maatwerk leveren. De Hoge Raad heeft in jurisprudentie (ECLI:NL:HR:2026:193) criteria vastgesteld die de hoogte bepalen.

De criteria van de Hoge Raad

1. De mate van verwijtbaarheid: Hoe grof heeft de werkgever gehandeld? Was er sprake van opzet?
2. Inkomensverlies (The ‘Waarde’ Factor): Hoe lang zou de werknemer nog in dienst zijn gebleven als de werkgever zich netjes had gedragen? Dit is vaak de grootste kostenpost.
3. Kansen op de arbeidsmarkt: Een 58-jarige werknemer met een specialistisch beroep heeft meer schade dan een 25-jarige IT-specialist.
4. Andere inkomsten: Een eventuele WW-uitkering of inkomsten uit een nieuwe baan worden (deels) verrekend.

Tabel: Voorbeeldberekening billijke vergoeding

De rechter motiveert het bedrag aan de hand van de verwachte inkomstenschade.

Scenario	Ernst van gedrag	Impact werknemer	Indicatie Billijke Vergoeding
Scenario 1	Matig verwijtbaar (bijv. vormfouten)	Snel weer werk gevonden	€ 5.000 – € 25.000
Scenario 2	Ernstig verwijtbaar (bijv. pesten)	Langdurige werkloosheid verwacht	€ 50.000 – € 100.000
Scenario 3	Zeer ernstig (bijv. discriminatie + burn-out)	Blijvende arbeidsongeschiktheid / reputatieschade	€ 100.000+

Let op: De rechter maakt hierin een autonome afweging; bovenstaande bedragen zijn indicaties gebaseerd op trends in de rechtspraak.

5. Transitievergoeding + billijke vergoeding: Praktijkvoorbeelden

Om te illustreren hoe de stapeling van vergoedingen werkt, schetsen wij drie cases uit de praktijk.

Case 1: De ‘gemiddelde’ werknemer met een hoge claim

• Situatie: Receptioniste, 15 jaar dienst, ontslagen na valse beschuldiging van diefstal (niet bewezen).
• Transitievergoeding: €22.000.
• Billijke vergoeding: €45.000 (vanwege inkomensschade en reputatieschade).
• Totaal: €67.000.

Case 2: De grootverdiener

• Situatie: CEO, jaarsalaris €250.000. Ontslagen wegens reorganisatie. Geen verwijtbaar gedrag werkgever.
• Transitievergoeding: €250.000 (want jaarsalaris > €102.000 plafond).
• Billijke vergoeding: €0.
• Totaal: €250.000.

Case 3: Combinatie maximale transitie + billijke vergoeding

• Situatie: Manager, 25 jaar dienst, salaris €9.000/maand. Weggepest door directie (bewezen intimidatie).
• Transitievergoeding: €102.000 (het wettelijk plafond van 2026 is bereikt).
• Billijke vergoeding: €130.000 (vanwege ernstig verwijtbaar handelen en leeftijd 61 jaar).
• Totaal: €232.000.
• Les: Hier zorgt de billijke vergoeding ervoor dat het totaalbedrag ruim twee keer het ‘wettelijke maximum’ is.

6. CAO-afwijkingen: Kan een cao dit veranderen?

Werkgevers verwijzen vaak naar de CAO om lagere vergoedingen te rechtvaardigen. Dit is juridisch complex.

Transitievergoeding in de CAO

Volgens Artikel 7:673b BW mag een CAO afwijken van de transitievergoeding, maar alleen als er sprake is van een “gelijkwaardige voorziening”. De rechter toetst streng of deze voorziening daadwerkelijk gelijkwaardig is in waarde voor de werknemer. Is de voorziening lager? Dan kunt u via de kantonrechter alsnog de volledige transitievergoeding claimen.

Billijke vergoeding is heilig

Een cruciaal punt voor werknemers: Een CAO kan de billijke vergoeding nooit uitsluiten. Volgens Artikel 7:681 lid 2 BW is elke afspraak die de bevoegdheid van de rechter inperkt om een billijke vergoeding toe te kennen, nietig. Zelfs als uw CAO zegt dat u geen extra vergoeding kunt krijgen, staat u bij ernstig verwijtbaar handelen in uw recht.

Actietip: Vraag uw werkgever altijd schriftelijk om een berekening die bewijst dat de CAO-voorziening gelijkwaardig is aan de wettelijke transitievergoeding.

7. Verweer werkgever: Kan dit worden betwist?

Voor werkgevers is een claim op billijke vergoeding een groot risico. Het verweer richt zich vaak op drie pijlers:

1. Betwisting verwijtbaarheid: De werkgever zal stellen dat er wellicht fouten zijn gemaakt, maar dat deze niet de kwalificatie “ernstig verwijtbaar” verdienen.
2. Redelijke grond: Aantonen dat het ontslag noodzakelijk was (bijvoorbeeld bedrijfseconomisch of disfunctioneren) volgens Artikel 7:669 BW.
3. Causaliteit en schade: De werkgever kan betogen dat de werknemer snel nieuw werk zal vinden, waardoor de inkomensschade (en dus de hoogte van de billijke vergoeding) beperkt moet blijven.

Een procedure duurt al snel 6 tot 12 maanden. Vanwege de proceskosten en onzekerheid kiezen veel partijen uiteindelijk voor een schikking (vaststellingsovereenkomst) waarbij de vergoeding ergens tussen de transitievergoeding en de geëiste billijke vergoeding in ligt.

VEELGESTELDE VRAGEN – TRANSITIEVERGOEDING 2026

1. Krijg ik naast de transitievergoeding automatisch een billijke vergoeding?

Nee, absoluut niet. De billijke vergoeding is een uitzondering. U krijgt deze alleen als u hard kunt maken dat uw werkgever “ernstig verwijtbaar” heeft gehandeld. Bij een reguliere reorganisatie of een correct uitgevoerd ontslagtraject heeft u alleen recht op de transitievergoeding.

2. Wat is het hoogste bedrag aan billijke vergoeding dat ooit is toegekend in Nederland?

Er is geen limiet, dus records worden regelmatig gebroken. Er zijn zaken bekend waarbij meer dan €600.000 is toegekend, meestal bij werknemers met zeer hoge salarissen die kort voor hun pensioen onterecht werden ontslagen. Voor modale inkomens liggen de hoogste uitschieters vaak tussen de €75.000 en €150.000.

3. Hoe lang na mijn ontslag kan ik nog een billijke vergoeding claimen?

U moet extreem snel handelen. De vervaltermijn is drie maanden na de dag waarop de arbeidsovereenkomst is geëindigd (Artikel 7:686a lid 4 BW). Als u niet binnen deze termijn een verzoekschrift indient bij de kantonrechter, vervalt uw recht definitief.

4. Moet ik belasting betalen over de billijke vergoeding?

Ja. Zowel de transitievergoeding als de billijke vergoeding worden gezien als loon uit vroegere dienstbetrekking (Box 1). Ze worden belast tegen het progressieve tarief (tot 49,50%). Soms kunt u via middeling over drie jaren de belastingdruk iets verlagen.

5. Wat als mijn jaarsalaris hoger is dan €102.000 – krijg ik dan meer?

Ja. De regel is: het maximum is €102.000 of één bruto jaarsalaris als dat hoger is. Verdient u €180.000 per jaar? Dan is €180.000 uw maximum transitievergoeding. De billijke vergoeding kan daar nog bovenop komen.

6. Geldt de billijke vergoeding ook bij ontslag tijdens proeftijd?

In theorie wel. Tijdens de proeftijd heeft u geen recht op transitievergoeding. Als de werkgever zich echter ernstig misdraagt (bijvoorbeeld ontslag wegens zwangerschap tijdens proeftijd), kunt u wel degelijk een billijke vergoeding eisen bij de rechter.

7. Kan ik zowel een billijke vergoeding als een ontbindingsvergoeding krijgen?

Nee, de oude “kantonrechtersformule” bestaat niet meer in de wet. Het huidige systeem kent alleen de transitievergoeding (standaard) en de billijke vergoeding (uitzondering). De rechters kijken bij de billijke vergoeding wel naar vergelijkbare factoren als vroeger, zoals inkomensverlies.

8. Wat is het verschil tussen de transitievergoeding en de billijke vergoeding?

De transitievergoeding is bedoeld om de overgang naar ander werk te vergemakkelijken en geldt voor bijna iedereen. De billijke vergoeding is een specifieke compensatie voor de schade die ontstaat door het foute gedrag van de werkgever. De eerste is een vast bedrag, de tweede is maatwerk.

9. Hoe kan ik bewijzen dat mijn werkgever ernstig verwijtbaar heeft gehandeld?

Verzamel “hard” bewijs. Denk aan e-mails met bedreigingen, verslagen van gesprekken die u direct na afloop naar uzelf mailt, getuigenverklaringen van (oud-)collega’s en medische dossiers van de bedrijfsarts. Zonder schriftelijk bewijs wordt het uw woord tegen dat van de werkgever.

10. Moet ik eerst proberen het met mijn werkgever op te lossen voordat ik naar de rechter ga?

Dat is vaak wel verstandig. Een juridische procedure kost tijd en geld. Vaak kan een advocaat op basis van de feiten (en het dreigen met een billijke vergoeding) een hogere ontslagvergoeding uitonderhandelen in een vaststellingsovereenkomst.

11. Wat als de CAO in mijn sector een lagere vergoeding voorschrijft?

Als de CAO-voorziening niet “gelijkwaardig” is aan de wettelijke transitievergoeding, kunt u naar de rechter stappen om het verschil te claimen. De rechter zal de waarde van de CAO-regeling toetsen. Is deze onvoldoende? Dan moet de werkgever bijbetalen.

12. Wat kost een procedure voor een billijke vergoeding?

Reken op advocaatkosten tussen de €3.000 en €8.000, afhankelijk van de duur en complexiteit. Daarnaast betaalt u griffierecht (in 2026 naar verwachting rond de €85-€90 voor particulieren). Bij winst moet de werkgever een deel van uw kosten betalen, maar zelden alles.

Conclusie: Teken niets voordat u uw positie kent

Het bedrag van €102.000 (of één jaarsalaris) is in 2026 de standaardlimiet voor de transitievergoeding, maar zeker geen absoluut plafond. Als uw werkgever zich ernstig verwijtbaar heeft gedragen—door pesten, valse beschuldigingen of grove nalatigheid—heeft u via de route van de billijke vergoeding recht op een onbeperkte aanvullende schadevergoeding.

Drie cruciale voorwaarden voor succes zijn:

1. Er moet sprake zijn van aantoonbaar ernstig verwijtbaar handelen.
2. U moet concrete schade lijden door dit handelen.
3. U moet binnen drie maanden na ontslag juridische actie ondernemen.

Denkt u dat uw werkgever ernstig verwijtbaar heeft gehandeld? Laat uw situatie direct beoordelen door een arbeidsrechtspecialist. Wij kunnen vaststellen of u aanspraak maakt op een billijke vergoeding bovenop de transitievergoeding. Teken nooit een vaststellingsovereenkomst zonder juridisch advies – u zou zomaar recht kunnen hebben op veel meer dan u denkt.

Woonscheiding is de situatie waarin ex-partners na het beëindigen van hun relatie noodgedwongen samen in één huis blijven wonen, terwijl ze feitelijk gescheiden levens leiden. Door de huidige krapte op de woningmarkt is dit voor veel mensen geen keuze, maar een bittere noodzaak.

Hoewel het financieel aantrekkelijk kan lijken om de woonlasten tijdelijk te blijven delen, brengt deze constructie aanzienlijke juridische risico’s met zich mee. Zonder strikte afspraken ontstaan er snel conflicten over privacy, financiën en de fiscale status. In dit artikel bespreken we de zes belangrijkste valkuilen en hoe u deze juridisch dichttimmert.

1. Privacy en leefruimte: hoe voorkomt u conflicten?

De eerste en meest directe bron van conflict is het gebruik van de woning. Juridisch gezien hebben beide partners, zeker als zij beiden eigenaar of huurder zijn, in beginsel evenveel recht op het gebruik van de woning en de inboedel.

Dit gebruiksrecht kan echter leiden tot onhoudbare situaties. Zonder afspraken mag uw ex-partner in principe gewoon de woonkamer binnenlopen terwijl u daar zit, of gebruikmaken van de keuken wanneer u wilt koken.

Concrete afspraken in het convenant

Om dit werkbaar te houden, zijn ‘huisregels’ in een (tijdelijk) echtscheidingsconvenant essentieel. Leg vast:

• Exclusief gebruik: Wie krijgt welke slaapkamer? Zijn deze ruimtes verboden terrein voor de ander?
• Roostergebruik: Wie gebruikt de badkamer en keuken op welke tijden?
• Bezoekregeling: Mag er bezoek komen? Zijn nieuwe partners toegestaan in de woning?

Praktijkvoorbeeld:
Stel dat uw ex-partner een nieuwe relatie krijgt en deze persoon in de gezamenlijke woning ontvangt. Dit kan voor u emotioneel onacceptabel zijn. Zonder voorafgaande afspraken is het juridisch lastig om dit direct te verbieden, tenzij de situatie escaleert.

In extreme gevallen, waarbij de situatie onhoudbaar wordt (bijvoorbeeld door bedreiging of ernstige pesterijen), kunt u de rechter via een voorlopige voorziening (ex Artikel 822 Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering) vragen om het uitsluitend gebruik van de woning aan u toe te wijzen. De rechter weegt dan de belangen af (bijvoorbeeld wie de zorg voor de kinderen heeft).

Actietip: Maak direct een schriftelijk weekrooster voor het gebruik van gemeenschappelijke ruimtes zoals de keuken en badkamer. Dit schept duidelijkheid en voorkomt dagelijkse irritaties.

2. Kostenverdeling: wie betaalt wat en waarom?

Een veelvoorkomend misverstand bij een woonscheiding is de gedachte: “Ik slaap op zolder en gebruik de woonkamer niet, dus ik betaal minder mee aan de hypotheek.” Juridisch ligt dit anders.

Op grond van Artikel 3:172 Burgerlijk Wetboek moeten deelgenoten (u en uw ex-partner als gezamenlijke eigenaren) naar evenredigheid van hun aandeel bijdragen in de uitgaven. Zolang u beiden eigenaar bent, blijft u beiden hoofdelijk aansprakelijk voor de volledige hypotheekschuld en de vaste lasten.

Welke kosten deelt u?

U dient duidelijke afspraken te maken over de verdeling van de woonlasten. Hieronder ziet u een standaardverdeling zoals wij die vaak adviseren:

Kostenpost	Verdeling tijdens woonscheiding	Toelichting
Hypotheekrente & aflossing	50/50 (bij gemeenschap van goederen)	Eigendomsverhouding is leidend, niet het gebruik.
Gemeentelijke belastingen	50/50	OZB en rioolheffing zijn eigenaarslasten.
Opstalverzekering	50/50	Verplicht voor woningeigenaren.
Gas, water, licht	Naar rato van verbruik of 50/50	Maak hier afwijkende afspraken over als één partner veel meer verbruikt.
Onderhoud woning	50/50	Noodzakelijk onderhoud voor waardebehoud.
Persoonlijke boodschappen	Ieder voor zich	Strikt scheiden om fiscale partnerschap te verbreken.

Actietip: Richt een gezamenlijke en/of-rekening in die uitsluitend bestemd is voor de vaste woonlasten. Stort hier beiden maandelijks uw aandeel op.

3. Alimentatie: valkuil van het gedeelde adres

Het blijven wonen op hetzelfde adres kan grote gevolgen hebben voor de partneralimentatie. De wet stelt dat de plicht tot partneralimentatie kan vervallen als de ontvanger samenwoont met een ander “als waren zij gehuwd” of een gezamenlijke huishouding voert.

Hoewel u met uw ex samenwoont, is het doel juist niet om een gezamenlijke huishouding te voeren. Echter, als u samen blijft eten, samen boodschappen doet en de zorg voor de kinderen niet strikt scheidt, kan de rechter oordelen dat er feitelijk nog sprake is van een gezamenlijke huishouding.

Jurisprudentie

In de uitspraak ECLI:NL:HR:2012:BU7246 heeft de Hoge Raad bepaald dat de feitelijke situatie leidend is. Als u niet kunt aantonen dat u gescheiden levens leidt, kan dit betekenen dat er geen recht op toeslagen of een aangepaste alimentatie bestaat.

Oplossing

U moet in het convenant expliciet opnemen dat u, ondanks het gezamenlijke adres, gescheiden huishoudens voert. Dit betekent:

• Aparte bankrekeningen.
• Aparte boodschappen (eigen plank in de koelkast).
• Geen gezamenlijke activiteiten (behalve noodzakelijk overleg over kinderen).

Let op: Documenteer uw gescheiden kosten. Bewaar bonnetjes van uw eigen boodschappen om aan te tonen dat u financieel onafhankelijk opereert binnen de woning.

4. Toeslagen en uitkeringen: het BRP-risico

Voor de Belastingdienst en toeslagenpartners bent u partners zolang u op hetzelfde adres staat ingeschreven in de Basisregistratie Personen (BRP). Dit is een enorm risico.

Volgens Artikel 2.39 Wet BRP bent u verplicht een adreswijziging binnen 5 dagen door te geven. Bij een woonscheiding wijzigt het adres niet, maar de samenlevingsvorm wel.

Het probleem

De Belastingdienst gaat er vaak automatisch vanuit dat mensen op hetzelfde adres toeslagpartners zijn. Dit betekent dat uw inkomens bij elkaar worden opgeteld voor de berekening van huurtoeslag, zorgtoeslag en kindgebonden budget. Het gevolg: u ontvangt mogelijk onterecht geen of te weinig toeslag, of u moet achteraf duizenden euro’s terugbetalen.

Bewijslast

U moet zelf aantonen dat u ‘duurzaam gescheiden’ leeft. De Belastingdienst accepteert dit doorgaans pas als er een echtscheidingsverzoek is ingediend bij de rechtbank én u feitelijk gescheiden leeft. Objectief bewijs is cruciaal:

• Splitsing van financiën.
• Verklaringen van buren of getuigen.
• Gescheiden slaapruimtes.

Actietip: Verzamel vanaf dag één objectief bewijs van uw gescheiden leven. Denk aan separate bankafschriften en een door een advocaat opgesteld convenant waarin de woonscheiding is vastgelegd.

5. Aansprakelijkheid: schulden blijven

Ook als u besluit om ‘boven’ te gaan wonen, blijft u hoofdelijk aansprakelijk voor de hypotheekschuld. Betaalt uw ex-partner zijn of haar deel niet? Dan klopt de bank bij u aan voor het volledige bedrag.

Een ander risico betreft nieuwe schulden. Bent u getrouwd in gemeenschap van goederen (voor 2018) en is de scheiding nog niet officieel ingeschreven? Dan kunt u aansprakelijk zijn voor schulden die uw ex-partner nu maakt. Denk aan roekeloos bestedingsgedrag, leningen of creditcardschulden.

Bescherming

Leg vast dat na de peildatum (vaak de datum van indienen verzoekschrift) ieder verantwoordelijk is voor eigen nieuwe schulden. Zorg dat u geen toestemming geeft voor nieuwe grote uitgaven ten behoeve van de woning, tenzij dit schriftelijk is overeengekomen.

6. Het convenant: deze 7 punten zijn essentieel

Om een woonscheiding juridisch houdbaar te maken, is een vaststellingsovereenkomst of tijdelijk convenant onmisbaar. Zorg dat de volgende 7 punten hierin staan:

1. Maximale duur en exit-clausules: Hoe lang duurt de woonscheiding maximaal (bijv. 6 maanden)? Wat gebeurt er als de woning dan nog niet verkocht is?
2. Privacy-schema: Gedetailleerde afspraken over wie welke kamer gebruikt.
3. Kostenverdeling: Een exacte specificatie (zie de tabel hierboven).
4. Verkoop- of overnameregeling: Welke makelaar wordt ingeschakeld? Wat is de minimale vraagprijs? Binnen welke termijn moet een partner uitsluitsel geven over uitkoop?
5. Alimentatieafspraken: Hoe wordt de alimentatie berekend tijdens deze samenwoonperiode?
6. Nieuwe verplichtingen: Een verbod op het aangaan van schulden die de gemeenschap raken.
7. Sancties: Een boeteclausule (dwangsom) als afspraken structureel worden geschonden.

---

VEELGESTELDE VRAGEN OVER WOONSCHEIDING

Hieronder beantwoorden we de meest gestelde vragen over de juridische en praktische kant van samenwonen na een relatiebreuk.

Hoelang mogen ex-partners maximaal samen blijven wonen na een scheiding?

Er is wettelijk geen maximale termijn, maar fiscaal en juridisch wordt het na 6 tot 12 maanden risicovol. De Belastingdienst kan na verloop van tijd aannemen dat u weer een gezamenlijke huishouding voert, wat gevolgen heeft voor toeslagen en alimentatie. Wij adviseren een harde deadline van maximaal 12 maanden met een concrete exit-datum in het convenant.

Moet ik de hypotheek blijven betalen als mijn ex in de woning blijft wonen?

Ja, zolang u mede-eigenaar bent, blijft u hoofdelijk aansprakelijk voor de hypotheek op grond van Artikel 3:172 BW. De bank kan het volledige bedrag bij beiden opeisen. Wel kunt u een gebruiksvergoeding afspreken: de partner die in het huis blijft, betaalt een vergoeding aan de vertrekkende partner voor het woongenot.

Kan ik mijn ex-partner dwingen de woning te verlaten bij woonscheiding?

U kunt iemand niet zomaar op straat zetten als diegene mede-eigenaar of medehuurder is. Dit kan alleen via de rechter via een voorlopige voorziening (Artikel 822 Rv). Er moet dan sprake zijn van een onhoudbare situatie (geweld, bedreiging) of een zwaarwegend belang (zoals de zorg voor kinderen).

Wat gebeurt er met mijn toeslagen als ik hetzelfde adres houd als mijn ex?

Zolang u op hetzelfde adres staat ingeschreven, ziet de Belastingdienst u vaak als toeslagpartners. Dit betekent dat u mogelijk geen huur- of zorgtoeslag krijgt of deze later moet terugbetalen. Het is cruciaal om bij de Belastingdienst te melden dat u duurzaam gescheiden leeft en hiervan bewijs (zoals een convenant en gescheiden financiën) te verzamelen.

Moet ik mijn ex toestemming vragen als ik bezoek ontvang in ‘mijn’ kamer?

Juridisch hebben beiden het gebruiksrecht van de gehele woning, dus toestemming is strikt genomen niet nodig. Echter, om conflicten te voorkomen, is het sterk aan te raden hier afspraken over te maken in het convenant. Het onaangekondigd ontvangen van bezoek is vaak een bron van escalatie.

Kan ik aansprakelijk worden voor nieuwe schulden die mijn ex maakt tijdens woonscheiding?

Voor persoonlijke leningen op eigen naam bent u na het indienen van het echtscheidingsverzoek meestal niet meer aansprakelijk. Echter, voor schulden die betrekking hebben op de woning (zoals noodzakelijk onderhoud) kunt u wel aansprakelijk zijn. Leg daarom vast dat voor uitgaven boven een bepaald bedrag schriftelijke toestemming van beiden nodig is.

Hoe bewijs ik aan de Belastingdienst dat we echt gescheiden wonen op hetzelfde adres?

U moet een ‘feitelijke scheiding van tafel en bed’ aantonen. Bewaar bewijzen zoals: een scheidingsconvenant, bankafschriften van aparte rekeningen, bonnen van eigen boodschappen, bewijs van aparte slaapkamers en eventueel getuigenverklaringen van buren dat u gescheiden levens leidt.

Wat kost het om een woonscheidingsconvenant te laten opstellen?

De kosten variëren per aanbieder. Een mediator kost doorgaans tussen de €1.000 en €2.500, terwijl een gespecialiseerde advocaat tussen de €1.500 en €3.500 kan kosten, afhankelijk van de complexiteit. Hoewel dit een investering is, voorkomt het veel hogere proceskosten en financiële verliezen (zoals toeslagterugvorderingen) in de toekomst.

Mag ik tijdens woonscheiding een nieuwe partner in de woning ontvangen?

Juridisch gezien mag u bezoek ontvangen, tenzij de rechter anders beslist. Praktisch gezien is het ontvangen van een nieuwe liefdespartner in de echtelijke woning vaak de druppel die leidt tot vechtscheidingen. Wij adviseren dringend om in het convenant vast te leggen dat nieuwe partners niet in de woning worden ontvangen zolang de woonscheiding duurt.

Wat als mijn ex weigert mee te werken aan afspraken over woonscheiding?

Als overleg onmogelijk is, heeft u juridische opties. U kunt via een advocaat mediation voorstellen of, als dat faalt, een kort geding starten om voorlopige voorzieningen (zoals exclusief gebruik van de woning) af te dwingen. Uiteindelijk kan in een bodemprocedure de verdeling van de woning worden gevorderd.

Kunnen we de woning verkopen als één van ons dat niet wil tijdens woonscheiding?

Ja, niemand kan gedwongen worden om in een onverdeelde gemeenschap te blijven zitten (Artikel 3:178 BW). U kunt de rechter verzoeken om vervangende toestemming voor verkoop of om de woning toe te delen aan één partij. Dit is een juridische procedure die doorgaans 6 tot 12 maanden duurt.

Wat zijn de gevolgen als we geen woonscheidingsafspraken vastleggen?

Zonder afspraken loopt u risico op dagelijkse conflicten zonder juridisch handvat om in te grijpen. Financieel dreigt onduidelijkheid over wie wat betaalt, wat leidt tot achterstanden. Fiscale partnerschap kan onbedoeld doorlopen, wat leidt tot terugvorderingen van toeslagen. Uiteindelijk zijn de kosten voor het oplossen van deze chaos vaak veel hoger dan het vooraf opstellen van een convenant.

Conclusie: Voorkom dat uitstel afstel wordt

Woonscheiding is in de huidige woningmarkt vaak een noodzakelijk kwaad, maar mag nooit een permanente oplossing worden. De grens tussen “even samen blijven wonen” en juridische verstrengeling is dun. Door duidelijke afspraken vast te leggen in een convenant, beschermt u uw financiële toekomst en uw gemoedsrust.

Wilt u uw woonscheidingsconvenant laten toetsen of heeft u hulp nodig bij het opstellen van waterdichte afspraken? Neem contact op met de familierechtadvocaten van Law & More voor een vrijblijvend kennismakingsgesprek.

1. Inleiding – Waarom is een octrooi onmisbaar voor ondernemers?

Je hebt maanden – misschien jaren – gewerkt aan een technische doorbraak. Een nieuw productieproces, een innovatief medisch hulpmiddel of een slimme sensor die iets meet wat voorheen onmogelijk was. De volgende stap is die innovatie naar de markt brengen. Maar zonder juridische bescherming kan elke concurrent jouw vinding kopiëren zodra je ermee naar buiten treedt. Hier komt het octrooi in beeld.

Een octrooi (internationaal doorgaans patent genoemd) is een door de overheid verleend exclusief recht dat jou als houder maximaal 20 jaar het alleenrecht geeft op een technische uitvinding. Het stelt je in staat om anderen te verbieden jouw uitvinding te vervaardigen, te gebruiken, te verkopen, in voorraad te hebben of te importeren (art. 53 Rijksoctrooiwet 1995). Het is daarmee een van de krachtigste instrumenten in het intellectuele-eigendomsrecht.

Dat ondernemers dit steeds meer inzien, blijkt uit de cijfers: in 2024 steeg het aantal geldige octrooien in Nederland tot ruim 273.000. Tegelijkertijd is de octrooiprocedure complex, kostbaar en vol juridische valkuilen. In deze uitgebreide gids leggen we als gespecialiseerd advocatenkantoor haarfijn uit welke soorten octrooien er bestaan, wanneer je in aanmerking komt, hoe de procedure verloopt, wanneer je beschermd bent en wat je moet doen als iemand inbreuk maakt op je octrooi.

2. Soorten octrooien – Nederlands, Europees en internationaal

Als ondernemer sta je direct voor een strategische keuze: waar heb je bescherming nodig? Er zijn drie hoofdroutes, elk met eigen kenmerken, kosten en reikwijdte.

2.1 Het Nederlands octrooi (ROW 1995)

Een Nederlands octrooi vraag je aan bij het Octrooicentrum Nederland (onderdeel van de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland). De bescherming geldt uitsluitend binnen Nederland. Dit is vaak de meest laagdrempelige eerste stap voor het MKB.

Nederland kent een bijzonder stelsel: het zogenaamde registratiesysteem. Dit houdt in dat een octrooi in principe wordt verleend zolang de aanvraag aan de formele eisen voldoet, ongeacht de uitkomst van het nieuwheidsonderzoek. Er vindt weliswaar een onderzoek naar de stand van de techniek plaats, maar een negatieve uitkomst verhindert de verlening niet. Dit klinkt voordelig, maar het legt een grote verantwoordelijkheid bij jou: een octrooi dat niet nieuw of niet inventief is, zal bij een geschil door de rechter worden vernietigd (art. 75 ROW 1995). De rechtbank Den Haag toetst hier streng op en maakt regelmatig korte metten met zwakke octrooien.

Historisch bestond er ook een kortdurend 6-jaars octrooi (het zogeheten ‘kleine octrooi’), maar dit type is inmiddels afgeschaft.

2.2 Het Europees octrooi (EOV)

Wil je bescherming over de grens? Dan is de route via het Europees Octrooibureau (EOB) in München de aangewezen weg. Je dient één centrale aanvraag in. Anders dan in Nederland vindt hier wél een grondige inhoudelijke toetsing plaats op nieuwheid, inventiviteit en industriële toepasbaarheid. Na verlening kies je in welke landen, aangesloten bij het Europees Octrooiverdrag (EOV), je het octrooi wilt ‘valideren’. Dit brengt per land vertaalkosten en instandhoudingstaksen met zich mee.

Sinds 1 juni 2023 is er een efficiënter alternatief: het unitair octrooi. Met één registratie krijg je direct bescherming in 18 EU-landen (waaronder Nederland, Duitsland en Frankrijk). Geschillen worden centraal beslecht door het Eengemaakt Octrooigerecht (Unified Patent Court/UPC), wat versnipperde rechtszaken in verschillende landen voorkomt. Als vuistregel geldt: tot circa 4 landen is individuele validatie goedkoper; vanaf 5 landen wordt het unitair octrooi financieel interessanter.

Samenloop Nederlands en Europees octrooi

Een belangrijk juridisch punt: als voor dezelfde uitvinding zowel een Nederlands als een Europees octrooi is verleend met dezelfde indienings- of voorrangsdatum, verliest het nationale octrooi zijn rechtsgevolgen zodra het Europese octrooi onaantastbaar is geworden (art. 77 ROW 1995). Dit voorkomt dubbele bescherming. Let op: wordt het Europese octrooi later (gedeeltelijk) vernietigd, dan ‘herleeft’ het nationale octrooi niet (art. 77 lid 2 ROW 1995). Dit kan verstrekkende gevolgen hebben voor je beschermingsstrategie.

2.3 De internationale route (PCT)

Heb je ambities buiten Europa – denk aan de VS, China of Japan – dan is het Patent Cooperation Treaty (PCT) de aangewezen route. Een veelgehoord misverstand: er bestaat niet zoiets als een ‘wereldoctrooi’. Een PCT-aanvraag is een procedurele start die je de mogelijkheid geeft om in meer dan 190 landen octrooi aan te vragen. Het grote voordeel is dat je de beslissing (en de hoge kosten) om in specifieke landen daadwerkelijk te patenteren uitstelt tot 30 maanden na je eerste indiening.

Strategische tip voor het MKB: de NL-PCT-route Start relatief goedkoop met een Nederlandse aanvraag. Hiermee leg je je prioriteitsdatum vast. Binnen 12 maanden dien je een PCT-aanvraag in, waardoor je ruim de tijd koopt om je markt te verkennen en investeerders te zoeken, vóórdat de grote kostenposten voor buitenlandse octrooien ontstaan.

3. Wanneer kom je in aanmerking? – De drie vereisten

Niet elk goed idee is octrooieerbaar. De Rijksoctrooiwet 1995 stelt drie cumulatieve eisen. Voldoet je uitvinding niet aan één van deze drie? Dan is octrooibescherming niet mogelijk.

3.1 Nieuwheid (art. 2 lid 1 ROW 1995)

Je uitvinding moet absoluut nieuw zijn op de dag van indiening. ‘Nieuw’ betekent dat de uitvinding nergens ter wereld openbaar mag zijn gemaakt – in geen enkele vorm, in geen enkel land. Dit is de meest onderschatte eis en tegelijk de meest gemaakte fout door ondernemers.

Het venijn zit in het detail: ook je eigen openbaarmaking telt mee. Heb je je prototype getoond op een beurs? Een foto op LinkedIn geplaatst? Je uitvinding besproken in een podcast of op een congres? Dan is je vinding niet meer nieuw en is een geldig octrooi niet meer mogelijk. De rechtspraak is hier onverbiddelijk (zie o.a. ECLI:NL:PHR:2024:1407). Één onbesuisde publicatie kan maanden werk tenietdoen.

3.2 Inventiviteit (art. 2 lid 1 en art. 7 ROW 1995)

Je uitvinding mag niet ‘voor de hand liggen’ voor een gemiddelde vakman op jouw vakgebied. Het moet een oplossing bevatten die een deskundige niet zonder meer zou bedenken door bestaande technieken te combineren. De rechter gebruikt hiervoor regelmatig de zogeheten problem-solution approach: welk technisch probleem lost de uitvinding op, wat was de stand van de techniek, en was de voorgestelde oplossing voor een vakman voldoende verrassend? Een octrooi kan worden vernietigd als de rechter oordeelt dat de uitvinding onvoldoende inventief is (ECLI:NL:RBDHA:2025:11810).

3.3 Industriële toepasbaarheid (art. 7 ROW 1995)

Het product of proces moet daadwerkelijk gemaakt of toegepast kunnen worden in de industrie (inclusief landbouw). Een perpetuum mobile dat natuurkundig onmogelijk is, of een puur wetenschappelijke theorie zonder praktische toepassing, valt hierbuiten.

3.4 Wat is niet octrooieerbaar?

Artikel 2 lid 2 ROW 1995 sluit specifieke categorieën expliciet uit. Ontdekkingen (het vaststellen van iets dat al bestaat), wiskundige methoden, esthetische vormgevingen, methoden voor bedrijfsvoering en computerprogramma’s ‘als zodanig’ zijn niet octrooieerbaar. Dat laatste verdient nuancering: software die een technisch effect bewerkstelligt – bijvoorbeeld software die een remsysteem in een auto aanstuurt of die beeldverwerking in een MRI-scanner verbetert – kan onder voorwaarden wél beschermd worden. De grens ligt bij de technische bijdrage die de software levert.

Ook methoden voor chirurgische of therapeutische behandeling zijn uitgesloten, hoewel medische apparaten en farmaceutische producten wel degelijk octrooieerbaar zijn.

3.5 Uitvindingen in dienstverband

Een punt dat veel werknemers én werkgevers over het hoofd zien: uitvindingen gedaan in dienstverband behoren in beginsel toe aan de werkgever, mits het tot het takenpakket van de werknemer behoorde om dit soort uitvindingen te doen (art. 12 ROW 1995). Dit geldt niet alleen voor R&D-medewerkers, maar voor iedere werknemer wiens functie het ontwikkelen van technische oplossingen omvat. Controleer altijd je arbeidsovereenkomst en eventuele aanvullende IE-clausules.

4. De procedure stap voor stap – Van idee tot verleend octrooi

Een octrooi aanvragen is een formeel proces waarin termijnen heilig zijn. Hieronder de chronologische stappen voor een Nederlandse aanvraag. Elke gemiste deadline kan onherstelbare gevolgen hebben.

Stap 1 – Vooronderzoek

Voordat je ook maar één euro investeert, moet je weten of je idee écht nieuw is. Doe een oriënterend onderzoek in gratis octrooidatabases zoals Espacenet (de database van het Europees Octrooibureau met meer dan 150 miljoen documenten). Vind je jouw uitvinding of iets vergelijkbaars daar al terug? Dan bespaar je jezelf duizenden euro’s aan tevergeefse aanvraagkosten.

Stap 2 – Geheimhouding

Zoals hiervoor uitgelegd: geheimhouding is cruciaal tot het moment van indiening van je aanvraag. Zodra je aanvraag is ingediend, ligt je prioriteitsdatum vast. Vanaf dat moment mag je vrijuit communiceren over je uitvinding zonder je octrooirecht te verliezen. De aanvraag zelf blijft vervolgens geheim tot de publicatie na 18 maanden (art. 31 ROW 1995), maar het nieuwheidsvereiste toetst uitsluitend of de uitvinding vóór de indieningsdatum al openbaar was.

Moet je vóór de indiening toch met derden spreken – bijvoorbeeld voor de productie van een prototype of voor financiering – gebruik dan altijd een waterdichte geheimhoudingsverklaring (NDA).

Stap 3 – De aanvraag indienen

Je dient de aanvraag in bij Octrooicentrum Nederland. Dit kan online (€80) of op papier (€120). Het belangrijkste onderdeel is het octrooischrift: een document met een uitvoerige beschrijving van de uitvinding, tekeningen en de conclusies (claims). De conclusies zijn juridisch bepalend: zij definiëren de omvang van je bescherming, ofwel je monopolie (art. 24 jo. art. 54b ROW 1995). Te breed geformuleerde claims leiden tot vernietiging; te smalle claims maken het voor concurrenten eenvoudig om eromheen te werken.

Stap 4 – Nieuwheidsonderzoek (IPT-onderzoek)

Binnen 13 maanden na indiening (of de voorrangsdatum) moet je een verzoek indienen voor een onderzoek naar de stand van de techniek (art. 32 ROW 1995). Voor een nationaal onderzoek betaal je €100; voor een internationaal onderzoek van het type ‘IPT’ (Internationaal Preliminair Onderzoek, vergelijkbaar met het onderzoek onder het PCT-verdrag) is dit €794.

Let op: dien je dit verzoek niet of te laat in, dan wordt je aanvraag definitief beëindigd (art. 32 lid 3 ROW 1995). Herstel is slechts mogelijk bij verontschuldigbare omstandigheden (art. 23 ROW 1995) en wordt in de rechtspraak zeer terughoudend toegepast (ECLI:NL:RVS:2015:958).

Het IPT-onderzoeksrapport geeft een deskundig oordeel over de nieuwheid en inventiviteit van je uitvinding. Hoewel dit rapport de rechter niet bindt – de rechter beoordeelt zelfstandig (ECLI:NL:HR:2016:2834) – vormt het in de praktijk een belangrijk bewijsstuk bij eventuele geschillen.

Stap 5 – Publicatie na 18 maanden

Precies 18 maanden na de indieningsdatum wordt je aanvraag opgenomen in het octrooiregister en openbaar gemaakt (art. 31 ROW 1995). Tot die tijd is alles geheim gebleven. Vanaf dit moment kan de hele wereld zien wat je hebt uitgevonden. Dit markeert ook het begin van je ‘voorlopige bescherming’: je kunt vanaf de publicatie een redelijke vergoeding vorderen van partijen die je uitvinding zonder toestemming gebruiken.

Stap 6 – Verlening en inschrijving

Na formele toetsing wordt het octrooi verleend en ingeschreven in het octrooiregister (art. 36 ROW 1995). De bescherming vangt formeel aan op de dag van publicatie van de verlening, maar werkt terug tot de datum van indiening (art. 36 lid 4 ROW 1995). Dit is een cruciaal juridisch punt: ook handelingen die plaatsvonden vóór de verlening maar na de indieningsdatum kunnen inbreuk opleveren.

Actuele ontwikkeling: wetswijziging op komst Nederland beweegt richting een systeem waarbij alle octrooiaanvragen in de toekomst inhoudelijk worden getoetst op de verleningscriteria. Dit moet de kwaliteit van Nederlandse octrooien verhogen en biedt ondernemers meer zekerheid over de waarde van hun recht, met name bij licentieverlening en het aantrekken van investeerders.

Stap 7 – Instandhouding

Een octrooi is niet gratis in onderhoud. Vanaf het vierde jaar na indiening moet je jaarlijks instandhoudingstaksen betalen. Dit begint bescheiden (ca. €40) maar loopt op tot €1.400 in het 20e jaar. Betaal je niet, dan vervalt je octrooi onherroepelijk. Het is verstandig om een reminder-systeem in te richten of dit door je octrooigemachtigde te laten bewaken.

5. Wanneer is je uitvinding beschermd – en wat kun je ermee?

5.1 Beschermingsomvang

De omvang van je bescherming wordt bepaald door de conclusies in je octrooischrift (art. 54b ROW 1995). De beschrijving en tekeningen dienen ter uitleg van deze conclusies. De rechter beoordeelt de beschermingsomvang vanuit het perspectief van de vakman op de aanvraagdatum (ECLI:NL:HR:2014:816). Alles wat binnen de reikwijdte van je conclusies valt, is jouw exclusieve terrein.

5.2 Exclusieve rechten van de octrooihouder

Als octrooihouder heb je het recht om derden te verbieden jouw geoctrooieerde uitvinding te vervaardigen, gebruiken, in voorraad houden, verkopen of invoeren (art. 53 ROW 1995). Je kunt ook optreden tegen toeleveranciers die essentiële middelen leveren waarmee je uitvinding kan worden nagemaakt (art. 54 ROW 1995).

5.3 Handhaving bij inbreuk

Wordt er inbreuk gemaakt op je octrooi? Dan biedt de wet een breed arsenaal aan juridische middelen (art. 70 ROW 1995):

• Verbod op inbreuk – inclusief in kort geding (voorlopige voorziening)
• Schadevergoeding – de daadwerkelijk geleden schade
• Winstafdracht – de winst die de inbreukmaker met jouw uitvinding heeft behaald
• Vernietiging of onttrekking – van inbreukmakende producten aan het verkeer
• Informatievordering – over distributiekanalen en afnemers
• Publicatie van de uitspraak – om de markt te informeren

5.4 Verweren van de inbreukmaker

De wederpartij staat echter niet met lege handen. Het belangrijkste verweer is het nietigheidsverweer: de stelling dat jouw octrooi eigenlijk nietig is wegens gebrek aan nieuwheid of inventiviteit (art. 75 ROW 1995). Dit verweer kan in iedere inbreukprocedure worden gevoerd (ECLI:NL:HR:2008:BC0375). Andere verweren zijn: het product valt niet onder de beschermingsomvang, het beroep op uitputting van het octrooirecht, of het verweer dat de inbreukmaker al vóór de indieningsdatum met de uitvinding bezig was (voorgebruikersrecht).

6. Rechtsmiddelen – afwijzing, vernietiging en oppositie

Het octrooirecht kent diverse procedures voor het geval er iets misgaat, hetzij met je eigen aanvraag, hetzij met het octrooi van een concurrent.

6.1 Bij afwijzing van je aanvraag

Wordt je Nederlandse octrooiaanvraag afgewezen – bijvoorbeeld wegens formele gebreken – dan kun je beroep instellen bij de rechtbank Den Haag (art. 81 ROW 1995). Bij Europese octrooien geldt dat beroep mogelijk is bij de Kamers van Beroep van het EOB binnen twee maanden na de beslissing (art. 108 EOV).

6.2 Vernietiging van een verleend octrooi

Iedere belanghebbende kan bij de rechtbank Den Haag (die exclusief bevoegd is voor octrooigeschillen) een vordering tot vernietiging instellen tegen een verleend octrooi, met name wegens gebrek aan nieuwheid of inventiviteit (art. 75 lid 1 sub a ROW 1995). Degene die vernietiging vordert, moet een advies van het Octrooicentrum Nederland overleggen over de nietigheidsgronden (art. 76 ROW 1995). Tegen de uitspraak staat hoger beroep open bij het gerechtshof Den Haag en vervolgens cassatie bij de Hoge Raad.

6.3 Oppositie tegen een Europees octrooi

Bij Europese octrooien kan oppositie worden ingesteld bij het EOB binnen negen maanden na verlening (art. 138 EOV). Daarnaast kan vernietiging worden gevorderd bij de nationale rechter of het Eengemaakt Octrooigerecht. Dit biedt concurrenten een effectief middel om zwakke Europese octrooien aan te vechten.

7. Kosten – Wat kost een octrooi?

Een octrooi is een investering. De officiële leges bij de overheid zijn relatief laag, maar de kosten zitten vooral in de expertise van de octrooigemachtigde die het octrooischrift schrijft. Een slecht geschreven octrooitekst maakt je octrooi waardeloos – hierop bezuinigen is penny wise, pound foolish.

Route	Indicatieve kosten
Nederlands octrooi (totaal)	€ 6.000 – € 10.000 (incl. gemachtigde)
Europees octrooi (tot verlening)	€ 10.000 – € 30.000
PCT-route (internationale fase)	€ 10.000 – € 15.000 (eerste 30 maanden)
Instandhoudingstaksen (per jaar)	€ 40 (jaar 4) oplopend tot € 1.400 (jaar 20)
Kort geding bij inbreuk	€ 15.000 – € 30.000
Bodemprocedure bij inbreuk	€ 50.000 – € 100.000+

Subsidies en besparingen

• 30% korting bij het EOB voor MKB, micro-ondernemingen, individuele uitvinders, universiteiten en non-profitorganisaties
• SME Fund – een EU-subsidie die vouchers biedt voor IE-beschermingskosten
• WBSO – fiscaal voordeel op R&D-uren en -kosten, waaronder uitgaven voor octrooionderzoek

8. Veelgemaakte fouten en praktische tips

1. Zwijgen is goud. Maak je uitvinding nooit openbaar vóór de indieningsdatum. Geen social media, geen pitch op een event, geen artikel in de vakpers. Eén publicatie kan fataal zijn.
2. Schakel een octrooigemachtigde in. Naar schatting biedt 95% van de zelfgeschreven octrooien onvoldoende bescherming. De kosten van een gemachtigde verdien je dubbel en dwars terug.
3. Deadline is deadline. In het octrooirecht bestaat ‘te laat’ niet zonder gevolgen. Een gemiste termijn voor het nieuwheidsonderzoek betekent het einde van je aanvraag. Herstel is uitzonderlijk.
4. Kies je landen strategisch. Bescherm waar je markt is of waar je produceert. Een octrooi in een land zonder concurrenten of klanten is weggegooid geld.
5. Vind de balans in je claims. Te breed leidt tot vernietiging door de rechter; te smal maakt het voor concurrenten makkelijk om er omheen te werken.
6. Ken de alternatieven. Voor niet-technische innovaties kan auteursrecht, modelrecht of een combinatie daarvan een betere (en goedkopere) optie zijn.

9. Veelgestelde vragen (FAQ)

Wat is het verschil tussen een octrooi en een patent?

Er is geen verschil. ‘Octrooi’ is de officiële Nederlandse term, ‘patent’ is de internationale en Engelse term. In de praktijk worden de woorden door elkaar gebruikt voor precies hetzelfde recht.

Hoe lang duurt het om een octrooi te krijgen?

In Nederland duurt het traject van aanvraag tot verlening gemiddeld 18 tot 24 maanden. Een Europees traject duurt langer, vaak 3 tot 5 jaar vanwege de inhoudelijke toetsing. Via de PCT-route rek je de beslisfase op tot 30 maanden na de eerste indiening.

Kan ik octrooi krijgen op software?

Software ‘als zodanig’ (alleen de code) is niet octrooieerbaar en valt onder het auteursrecht. Maar als de software onderdeel is van een technische oplossing of een technisch effect veroorzaakt – bijvoorbeeld betere beeldverwerking in een MRI-scanner of een efficiënter aansturingsalgoritme voor industriële machines – kan er wél octrooi op rusten. De grens ligt bij de technische bijdrage.

Wat als iemand mijn uitvinding kopieert vóór verlening?

Na publicatie van je aanvraag (na 18 maanden) kun je een redelijke vergoeding vorderen van derden die je uitvinding zonder toestemming gebruiken. Pas na de daadwerkelijke verlening kun je een volledig verbod eisen, maar de bescherming werkt dan terug tot de indieningsdatum.

Moet ik geheimhouding bewaren tot mijn octrooi is verleend?

Nee, dat is een veelvoorkomend misverstand. Geheimhouding is cruciaal tot het moment van indiening. Zodra je aanvraag is ingediend en je een datumstempel hebt, ligt je prioriteitsdatum vast. Vanaf dat moment mag je vrijuit publiceren en communiceren zonder je rechten te verliezen.

Kan mijn werkgever aanspraak maken op mijn uitvinding?

Ja, in veel gevallen. Als je een uitvinding doet in dienstverband en het behoorde tot je taak om dit soort ontwikkelwerk te doen, komt het octrooirecht toe aan de werkgever (art. 12 ROW 1995). Check je arbeidscontract en eventuele IE-clausules. In geval van twijfel is het verstandig vooraf afspraken te maken.

Wat kost het om een octrooi te handhaven bij inbreuk?

Procederen is kostbaar. Een kort geding kost al snel €15.000 tot €30.000. Een uitgebreide bodemprocedure kan oplopen tot €100.000 of meer. Het positieve is dat de verliezende partij in IE-zaken vaak een groot deel van de volledige proceskosten van de winnaar moet betalen.

Kan een verleend octrooi nog worden vernietigd?

Ja, en dat gebeurt regelmatig. Omdat Nederland een registratiesysteem kent zonder inhoudelijke toetsing vooraf, worden octrooien pas bij de rechter écht getest. Iedere belanghebbende kan bij de rechtbank Den Haag vernietiging vorderen (art. 75 ROW 1995). Bij Europese octrooien kan bovendien oppositie worden ingesteld bij het EOB binnen 9 maanden na verlening.

Wat is het verschil tussen het unitair octrooi en een ‘gewoon’ Europees octrooi?

Bij een klassiek Europees octrooi valideer je per land afzonderlijk (vertaling, taksen per land). Bij het unitair octrooi krijg je met één registratie bescherming in 18 EU-landen tegelijk, met één jaarlijkse instandhoudingstaks en één centraal gerecht (UPC) voor geschillen. Het unitair octrooi is vooral interessant als je in vijf of meer landen bescherming nodig hebt.

10. Conclusie

Het aanvragen van een octrooi is een van de krachtigste middelen om de waarde van je onderneming te vergroten en je innovaties veilig te stellen. Het Nederlandse systeem is relatief toegankelijk, maar vereist een waterdichte strategie: volledige geheimhouding tot indiening, een zorgvuldig geformuleerd octrooischrift, strikte naleving van alle termijnen en een doordachte landenkeuze.

De juridische complexiteit – van samenloop tussen nationale en Europese octrooien tot nietigheidsrisico’s en handhavingsprocedures – maakt deskundige begeleiding onmisbaar. Neem contact op met een erkende octrooigemachtigde of een advocaat gespecialiseerd in intellectueel eigendom om jouw kansen en strategie te bespreken. Innovatie verdient de beste bescherming.

Bronnen

• Rijksoctrooiwet 1995 (ROW 1995)
• Europees Octrooiverdrag (EOV)
• Patent Cooperation Treaty (PCT)
• Verordening (EU) nr. 1257/2012 (unitair octrooi)
• Octrooicentrum Nederland (octrooicentrum.nl)
• Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (rvo.nl)
• ECLI:NL:HR:2014:816 (beschermingsomvang)
• ECLI:NL:PHR:2024:1407 (inventiviteitstoets)
• ECLI:NL:RBDHA:2025:11810 (vernietiging wegens gebrek inventiviteit)
• ECLI:NL:HR:2008:BC0375 (nietigheidsverweer)

Als ouder wilt u dat uw kind leert omgaan met geld en verantwoordelijkheid neemt. Maar wanneer mag uw kind zelf een contract sluiten? En wat als uw dochter van 15 zich heeft ingeschreven bij een sportschool zonder uw toestemming? Deze gids helpt u begrijpen wat kinderen wel en niet zelfstandig mogen afspreken.

De Hoofdregel: Kinderen Hebben Uw Toestemming Nodig

In Nederland kunnen kinderen onder de 18 jaar in principe geen contracten sluiten zonder toestemming van hun ouders of voogd. Dit staat in Artikel 1:234 van het Burgerlijk Wetboek. Deze regel beschermt uw kind tegen verplichtingen die te ingewikkeld of te duur zijn.

Wanneer is toestemming niet nodig? Er is één belangrijke uitzondering: voor alledaagse aankopen die normaal zijn voor kinderen van die leeftijd wordt uw toestemming verondersteld. Denk aan een broodje bij de bakker, een buskaartje of schoolspullen.

Wanneer is toestemming wel nodig? Voor grotere of langdurige verplichtingen heeft uw kind altijd uw uitdrukkelijke toestemming nodig. Voorbeelden zijn:

• Sportschoolabonnementen
• Telefoonabonnementen
• Online diensten en subscriptions
• Afbetalingsregelingen
• Leningen

Wat Uw Kind Mag Per Leeftijd

Kinderen Tot 12 Jaar: Volledig Beschermd

Uw kind onder de 12 jaar kan vrijwel geen contracten sluiten. Alleen u als ouder kunt voor hen tekenen. Kleine aankopen zoals een ijsje of een speelgoedauto zijn toegestaan, maar dit zijn juridisch gezien geen echte contracten.

Let op: Als een bedrijf per ongeluk een contract accepteert van een kind onder de 12, kunt u dit eenvoudig ongeldig laten verklaren.

Kinderen Van 12 Tot 15 Jaar: Leren Met Begeleiding

Uw kind tussen 12 en 15 jaar mag kleine, alledaagse aankopen doen. Maar voor alles met langdurige verplichtingen heeft uw kind uw toestemming nodig.

Voorbeelden van wat mag:

• Schoolspullen kopen
• Een kleine snack kopen
• Goedkope persoonlijke items

Voorbeelden van wat niet mag zonder uw toestemming:

• Sportschoolabonnement afsluiten
• Online game-abonnement nemen
• Dure aankopen doen

Belangrijk: Zelfs als uw kind online “ja” klikt op een abonnement, kunt u dit contract nog annuleren.

Jongeren Van 16 en 17 Jaar: Meer Vrijheid, Nog Steeds Beschermd

Uw 16- of 17-jarige krijgt meer zelfstandigheid. Veel jongeren van deze leeftijd werken parttime en beheren hun eigen zakgeld. Ze mogen:

• Hun eigen verdiende geld uitgeven
• Een arbeidscontract tekenen
• Bepaalde bankrekeningen openen

Maar: Voor grote contracten zoals sportschoolabonnementen, telefoonabonnementen of leningen heeft uw kind nog steeds uw toestemming nodig. Zonder uw toestemming kunt u deze contracten nog steeds annuleren.

18 Jaar en Ouder: Volwassen

Vanaf 18 jaar is uw kind volledig handelingsbekwaam en draagt het volledige verantwoordelijkheid voor alle contracten.

Online Contracten: Extra Oplettendheid Vereist

Kinderen komen online makkelijk in contact met betaalde diensten. De regels voor online contracten zijn hetzelfde als voor gewone contracten:

• Uw kind mag niet zonder uw toestemming online abonnementen afsluiten
• Contracten die uw kind online sluit zonder uw toestemming kunt u annuleren
• Zelfs als uw kind een vals geboortedatum invult, blijft de bescherming van kracht

Praktisch voorbeeld: Uw dochter van 14 sluit online een streaming-abonnement af van €12,99 per maand. Zodra u dit ontdekt, kunt u het bedrijf schriftelijk laten weten dat u het contract annuleert. De rechtspraak (ECLI:NL:RBOVE:2020:3509) bevestigt dat het bedrijf dit moet accepteren.

Wat Als Uw Kind Toch Een Contract Heeft Getekend?

U Kunt Het Contract Annuleren

Als uw kind een contract heeft getekend zonder uw toestemming, is dit contract “vernietigbaar”. Dit betekent dat u het ongedaan kunt maken door:

1. Schriftelijk reageren: Stuur een brief of e-mail naar het bedrijf waarin u uitlegt dat uw minderjarige kind het contract zonder uw toestemming heeft gesloten en dat u het contract annuleert.
2. Verwijzen naar de wet: Noem Artikel 1:234 BW en eventueel relevante rechtspraak zoals ECLI:NL:RBLIM:2015:9307.
3. Bewaren: Bewaar alle correspondentie voor het geval er discussie ontstaat.

Moet Uw Kind Terugbetalen?

Na annulering moeten beide partijen in principe teruggeven wat ze hebben ontvangen. Maar:

• Als uw kind de sportschool al een maand heeft gebruikt, kan het bedrijf soms een redelijke vergoeding vragen
• De rechter bepaalt wat redelijk is en houdt rekening met de situatie
• Uw kind hoeft nooit de volledige waarde terug te betalen als dit onredelijk is

Wat Als Een Vriend Voor Uw Kind Tekent?

Soms tekent een vriend, oudere broer of zus een contract namens uw kind. Dit is alleen geldig als:

• U als ouder uitdrukkelijk toestemming heeft gegeven aan die persoon (een “volmacht”)
• U het contract achteraf goedkeurt

Zonder volmacht of goedkeuring is het contract niet geldig en kunt u het annuleren. De vriend kan mogelijk zelf aansprakelijk worden gesteld door het bedrijf.

Praktische Tips voor Ouders

Preventie

1. Bespreek geld en contracten: Leg uw kind uit wat een contract is en waarom het belangrijk is om eerst met u te overleggen.
2. Controleer online activiteiten: Houd in de gaten welke apps en diensten uw kind gebruikt.
3. Beveilig betaalmiddelen: Zorg dat uw kind geen toegang heeft tot uw creditcard of bankpas zonder toezicht.
4. Geef zakgeld bewust: Leer uw kind omgaan met een vast budget voor alledaagse aankopen.

Als Er Toch Iets Misgaat

1. Blijf kalm: De wet beschermt uw kind, dus u kunt de situatie oplossen.
2. Reageer snel: Hoewel er geen strikte termijn is, is het beter om snel te handelen.
3. Documenteer alles: Bewaar alle bewijzen: contracten, e-mails, bonnetjes.
4. Zoek hulp: Bij twijfel kunt u contact opnemen met het Juridisch Loket of een advocaat.

Veelgestelde Vragen

Wat als mijn kind liegt over zijn leeftijd? De wet beschermt uw kind ook als het gelogen heeft over zijn leeftijd. Het bedrijf heeft de verantwoordelijkheid om de leeftijd te controleren.

Kan ik achteraf toestemming geven? Ja, als u achteraf expliciet toestemming geeft, wordt het contract alsnog geldig. Dit kan mondeling of schriftelijk, maar het is verstandig om het schriftelijk vast te leggen.

Geldt dit ook voor aankopen met mijn geld? Als uw kind uw geld gebruikt zonder toestemming, kunt u niet alleen het contract annuleren, maar mogelijk ook het geld terugvorderen van het bedrijf.

Hoe zit het met een sportschoolabonnement? Een sportschoolabonnement is vrijwel nooit een “gebruikelijke handeling” voor minderjarigen. Rechtspraak bevestigt dat hiervoor altijd ouderlijke toestemming nodig is (ECLI:NL:RBLIM:2015:9307).

Kan mijn 16-jarige die werkt zelf een telefoonabonnement afsluiten? Nee, ook al verdient uw kind zijn eigen geld, voor een telefoonabonnement is uw toestemming vereist.

Samenvatting

De Nederlandse wet beschermt kinderen tegen contracten die ze nog niet begrijpen of kunnen overzien. Als ouder heeft u de mogelijkheid om contracten die uw kind zonder uw toestemming heeft gesloten te annuleren, mits het geen alledaagse aankopen betreft.

Onthoud:

• Tot 18 jaar heeft uw kind uw toestemming nodig voor belangrijke contracten
• U kunt ongewenste contracten annuleren
• De wet staat aan uw kant en beschermt uw kind
• Bespreek geld en verantwoordelijkheid regelmatig met uw kind

Bij een echtscheiding is de vraag “wie krijgt het huis?” vaak de lastigste. Niet alleen omdat de woning vaak het grootste financiële bezit is, maar vooral vanwege de emotionele lading. Het is de plek waar u herinneringen heeft gemaakt, waar uw kinderen zijn opgegroeid en waar u zich veilig voelt. De onzekerheid over waar u straks gaat wonen, kan veel stress veroorzaken.

In deze blog leggen we uit hoe de verdeling van de woning juridisch werkt in Nederland. We bespreken de regels bij gemeenschap van goederen en huwelijkse voorwaarden, de drie mogelijke scenario’s voor de woning en wat u kunt doen als u er samen niet uitkomt. Zo weet u precies waar u aan toe bent.

De Hoofdregel: Gemeenschap van Goederen

Bent u vóór 2018 getrouwd zonder huwelijkse voorwaarden? Dan bent u getrouwd in algehele gemeenschap van goederen (Artikel 1:94 BW). Dit betekent dat alle bezittingen en schulden van u samen zijn. Ook als het huis op naam van één van u staat, valt het in de gemeenschap.

Bent u ná 1 januari 2018 getrouwd? Dan geldt de beperkte gemeenschap van goederen. Bezittingen die u vóór het huwelijk al had, blijven privé. Is de woning tijdens het huwelijk gekocht? Dan valt deze in de gemeenschap en is hij van u samen.

Wat betekent dit voor de verdeling?

Bij een scheiding wordt de gemeenschap ontbonden (Artikel 3:178 BW). De hoofdregel is simpel: alles wordt bij helfte verdeeld. Ieder heeft recht op 50% van de waarde van de woning, maar is ook verantwoordelijk voor 50% van de hypotheekschuld.

De peildatum: Wanneer bepalen we de waarde?

Een veelvoorkomend misverstand is dat de waarde op het moment van de scheidingsaanvraag geldt. In de rechtspraak (o.a. ECLI:NL:HR:2023:1722) is echter bepaald dat de datum van de feitelijke verdeling leidend is. Stijgt de huizenprijs flink terwijl u nog aan het onderhandelen bent? Dan moet die hogere waarde worden verdeeld.

Voorbeeld:
Jan en Marie gaan scheiden. Hun woning is getaxeerd op €400.000. De openstaande hypotheek is €250.000.
De overwaarde is dus €150.000.
Omdat ze in gemeenschap van goederen zijn getrouwd, heeft ieder recht op de helft van die overwaarde. Als Jan in het huis wil blijven wonen, moet hij Marie €75.000 betalen (uitkopen).

Wat als je Huwelijkse Voorwaarden Hebt?

Heeft u bij de notaris huwelijkse voorwaarden opgesteld? Dan gelden er andere regels. Vaak staat in de voorwaarden dat de woning privé-eigendom is van één partner, bijvoorbeeld degene die het huis al had of het geld heeft ingebracht.

Toch is het niet altijd zwart-wit. Soms staat er in de voorwaarden een verrekenbeding. Dit kan betekenen dat u jaarlijks inkomen had moeten verrekenen, maar dit niet heeft gedaan. Aan het einde van het huwelijk moet dit alsnog gebeuren, wat invloed kan hebben op de verdeling van de waarde van het huis.

Advies: Laat uw huwelijkse voorwaarden altijd controleren door een gespecialiseerde advocaat. De tekst in de akte kan complex zijn en de wetgeving verandert.

De Drie Scenario’s: Wie Krijgt de Woning?

In de praktijk zijn er drie uitkomsten mogelijk als u uit elkaar gaat met een koopwoning.

Scenario A: Eén partner neemt de woning over

Dit is vaak de wens van ten minste één partij, zeker als er kinderen zijn. De partner die in het huis blijft, koopt de ander uit.

• De overname: U neemt de woning over tegen de helft van de overwaarde. U moet dit bedrag aan uw ex-partner betalen.
• De hypotheek: De bank moet instemmen dat de hypotheek volledig op naam van de blijvende partner komt. De vertrekkende partner moet worden ontslagen uit de hoofdelijke aansprakelijkheid (Artikel 6:6 BW).
• Het probleem: Zolang u niet ontslagen bent uit de hoofdelijke aansprakelijkheid, kan de bank u aanspreken voor de hele schuld, ook als u er niet meer woont. Bovendien kunt u vaak geen nieuwe hypotheek krijgen voor een ander huis.

Praktisch advies: Rechters bepalen vaak dat de overnemende partner een termijn krijgt (bijvoorbeeld 3 maanden) om de financiering rond te krijgen. Lukt het ontslag uit de hoofdelijke aansprakelijkheid niet binnen die tijd? Dan moet de woning alsnog worden verkocht.

Rekenvoorbeeld:
Woningwaarde: €400.000
Hypotheek: €250.000
Overwaarde: €150.000
Partner A neemt over en betaalt €75.000 aan Partner B.
Partner A moet nu een hypotheek kunnen dragen van €325.000 (€250.000 bestaand + €75.000 uitkoop).

Scenario B: De woning wordt verkocht

Kunnen beide partners de woning niet alleen betalen? Of wilt u beiden niet in het huis blijven wonen? Dan moet de woning worden verkocht.

• De verkoopopbrengst wordt gebruikt om de hypotheek af te lossen.
• De resterende overwaarde wordt 50/50 verdeeld (bij gemeenschap van goederen).
• Is er een restschuld (onderwaarde)? Dan draait u daar ook samen voor op.

Werkt uw ex-partner niet mee aan de verkoop? Dan kan de rechter via Artikel 3:185 BW vervangende toestemming geven, zodat de verkoop toch doorgaat.

Scenario C: Tijdelijk gebruik tijdens de procedure

Scheiden kost tijd. Waar woont u in de tussentijd?
Tijdens de echtscheidingsprocedure kan de rechter een voorlopige voorziening treffen (Artikel 822 Rv). De rechter bepaalt dan wie er tijdelijk in het huis mag blijven wonen. Hierbij wordt gekeken naar belangen: wie zorgt er voor de kinderen? Wie heeft de financiële middelen voor andere woonruimte?

Na inschrijving van de echtscheiding mag de bewoner nog maximaal 6 maanden in het huis blijven (Artikel 1:165 BW), tenzij de rechter anders beslist of de woning aan de ander is toegedeeld.

Bijzondere Situaties

Soms is een 50/50 verdeling niet eerlijk of juridisch juist. Dit zijn de belangrijkste uitzonderingen.

Investeringen door één partner

Heeft u met eigen geld (bijvoorbeeld spaargeld van vóór het huwelijk) de verbouwing betaald? Of heeft u extra afgelost op de hypotheek? Dan heeft u mogelijk een vergoedingsrecht.
Volgens de beleggingsleer (Artikel 1:87 BW) krijgt u niet alleen uw inleg terug, maar deelt u ook mee in de waardestijging (of -daling) van de woning.

Let op: U heeft de bewijslast. U moet met bankafschriften kunnen aantonen dat het geld uit uw privévermogen kwam en in de woning is gestoken.

Erfenis en schenking

Heeft u de woning geërfd of geschonken gekregen? Vaak staat in het testament of de schenkingsakte een uitsluitingsclausule. Dit betekent dat de woning (of het geld) buiten de gemeenschap van goederen valt. Uw ex-partner heeft hier dan geen recht op.

Redelijkheid en billijkheid

In zeer uitzonderlijke gevallen kan de rechter afwijken van de 50/50 regel op grond van de redelijkheid en billijkheid. Dit gebeurt zelden. Denk aan situaties waarin de ene partner al het vermogen heeft verbrast of als een strikte verdeling desastreus zou zijn voor één partij. De drempel hiervoor is hoog.

Praktische Tips en Veel Gestelde Vragen

Wie betaalt de hypotheek tijdens de scheidingsprocedure?

Zolang de woning nog niet verdeeld is, bent u samen eigenaar. In principe moet u dus samen de hypotheek blijven betalen. Vaak betaalt degene die in het huis blijft wonen een gebruiksvergoeding aan de vertrekkende partner, die ongeveer gelijkstaat aan de helft van de woonlasten.

Wat als mijn ex niet meewerkt aan verkoop?

Dit is een veelvoorkomend probleem. U kunt naar de rechter stappen voor een machtiging te gelde making (verkoopmachtiging). De rechter kan zelfs bepalen dat het vonnis de handtekening van uw ex bij de notaris vervangt.

Hoe wordt de waarde bepaald?

Meestal spreken partijen samen af om één onafhankelijke makelaar/taxateur de opdracht te geven. De getaxeerde marktwaarde is bindend. Vertrouwt u het niet? Dan kunt u een tweede taxatie laten doen, maar dit kost extra geld en tijd.

Kan ik in het huis blijven wonen met de kinderen?

Het belang van de kinderen weegt zwaar, maar is niet altijd doorslaggevend voor de definitieve verdeling. U moet de woning wel kunnen betalen. Als u de financiering niet rond krijgt, zal het huis uiteindelijk toch verkocht moeten worden, ook als de kinderen er wonen.

De Rol van een Advocaat

Een scheiding met een eigen woning is juridisch en financieel complex. Een fout in de afspraken kan u duizenden euro’s kosten of ervoor zorgen dat u jarenlang aansprakelijk blijft voor een hypotheek van een huis waar u niet meer woont.

Een gespecialiseerde echtscheidingsadvocaat helpt u om:

• De juiste waarde en peildatum vast te stellen.
• Vergoedingsrechten correct te berekenen (beleggingsleer).
• Afspraken waterdicht vast te leggen in een echtscheidingsconvenant.
• De gang naar de rechter te maken als uw ex niet meewerkt.

Bij Law & More helpen we u graag bij de juridische kant van uw scheiding, zodat u zich kunt richten op uw toekomst.

Conclusie

De verdeling van de woning is maatwerk. Hoewel de hoofdregel vaak “ieder de helft” is, kunnen investeringen, erfenissen en huwelijkse voorwaarden de situatie compleet veranderen. Wacht niet te lang met het maken van afspraken en zorg dat u juridisch sterk staat. Een scheiding is moeilijk genoeg; met de juiste juridische begeleiding zorgt u in ieder geval voor een eerlijke financiële start van uw nieuwe leven.

---

FAQ’s: Verdeling van de Woning bij Scheiding

1. Wie mag in de woning blijven wonen tijdens de scheiding?

Dit hangt af van de omstandigheden. De rechter kan via een voorlopige voorziening bepalen dat één van de partners tijdelijk exclusief gebruik heeft van de woning. Meestal wordt hierbij gekeken naar het belang van eventuele kinderen en de financiële situatie van beide partners. Na inschrijving van de echtscheiding mag degene die in de woning blijft wonen dit nog maximaal 6 maanden voortzetten, tenzij anders wordt afgesproken.

2. Wat als mijn ex-partner de hypotheek niet meer betaalt?

Als u beiden hoofdelijk aansprakelijk bent voor de hypotheek, kunt u door de bank aangesproken worden voor de volledige schuld, ook als u zelf al betaalt. Het is daarom belangrijk om in het echtscheidingsconvenant vast te leggen wie de hypotheek betaalt. Als uw ex niet betaalt, kunt u dit terugvorderen, maar ondertussen blijft u wel aansprakelijk richting de bank.

3. Moet de woning altijd worden verkocht bij een scheiding?

Nee, de woning hoeft niet altijd verkocht te worden. Er zijn drie mogelijkheden:

• Eén partner neemt de woning over en betaalt de ander uit
• De woning wordt verkocht en de opbrengst wordt verdeeld
• In zeer uitzonderlijke gevallen blijven beide partners samen eigenaar (maar dit is niet aan te raden)

4. Hoe wordt de waarde van de woning bepaald?

De waarde van de woning wordt meestal bepaald door een onafhankelijke taxatie. Beide partners kunnen een taxateur kiezen, of u kiest samen één taxateur. Als u het niet eens kunt worden over de waarde, kan de rechter een deskundige benoemen. De waarde wordt in principe bepaald op het moment van de feitelijke verdeling, niet op het moment van de echtscheiding.

5. Wat gebeurt er met de overwaarde van de woning?

Bij een huwelijk in gemeenschap van goederen wordt de overwaarde (de waarde van de woning min de hypotheekschuld) in principe bij helfte verdeeld. Als één partner de woning overneemt, betaalt deze de helft van de overwaarde uit aan de ander. Bij verkoop wordt de overwaarde verdeeld na aftrek van verkoopkosten en aflossing van de hypotheek.

6. Wat als er een onderwaarde is (de hypotheek is hoger dan de woningwaarde)?

Ook een onderwaarde (restschuld) wordt bij gemeenschap van goederen in principe bij helfte verdeeld. Dit betekent dat beide partners verantwoordelijk zijn voor de helft van de restschuld. Als één partner de woning overneemt, moet deze de hele restschuld voor zijn rekening nemen, tenzij anders wordt afgesproken.

7. Krijg ik mijn investering in de woning terug als ik met eigen geld heb verbouwd?

Mogelijk wel, als u kunt bewijzen dat u met privévermogen (bijvoorbeeld erfenis, schenking of vermogen van vóór het huwelijk) in de woning hebt geïnvesteerd. U heeft dan mogelijk recht op een vergoeding. De hoogte hiervan wordt berekend volgens de zogenaamde ‘beleggingsleer’: uw vergoeding is niet alleen het geïnvesteerde bedrag, maar ook uw aandeel in de waardestijging. U moet wel kunnen aantonen dat het geld uit privévermogen kwam.

8. Wat als wij huwelijkse voorwaarden hebben?

Bij huwelijkse voorwaarden hangt het af van wat u precies bent overeengekomen. Vaak is de woning dan privé-eigendom van één van de partners, en heeft de ander geen recht op de helft. Let wel op: er kunnen verrekenbedingen zijn opgenomen, en bij een koopwoning die tijdens het huwelijk is aangeschaft kunnen bijzondere regels gelden. Laat uw specifieke voorwaarden altijd nakijken door een advocaat.

9. Hoe kom ik uit de hoofdelijke aansprakelijkheid voor de hypotheek?

U komt alleen uit de hoofdelijke aansprakelijkheid als de bank hiermee instemt. Dit gebeurt meestal door:

• Overname: Uw ex neemt de hypotheek volledig over op eigen naam (de bank toetst of uw ex dit financieel kan dragen)
• Herfinanciering: Uw ex sluit een nieuwe hypotheek af bij een andere bank
• Verkoop: De woning wordt verkocht en de hypotheek wordt afgelost

Als de bank niet akkoord gaat met ontslag, blijft u hoofdelijk aansprakelijk. In het echtscheidingsconvenant kunt u wel afspreken dat uw ex u vrijwaart, maar dit bindt de bank niet.

10. Kan de rechter afwijken van de regel dat alles bij helfte wordt verdeeld?

Ja, maar alleen in uitzonderlijke gevallen. De rechter kan op grond van redelijkheid en billijkheid afwijken van de hoofdregel als een gelijke verdeling tot een onbillijke uitkomst zou leiden. Dit kan bijvoorbeeld het geval zijn bij grote investeringen door één partner uit privévermogen, of bij bijzondere omstandigheden. De bewijslast ligt bij degene die afwijking vraagt.

11. Wat als mijn ex de woning geërfd heeft van zijn/haar ouders?

Als de woning door erfenis of schenking is verkregen en er een uitsluitingsclausule is opgenomen, valt de woning buiten de gemeenschap van goederen. Dit betekent dat alleen de erfgenaam eigenaar is en u geen recht heeft op de helft. Zonder uitsluitingsclausule valt de woning wel in de gemeenschap. Dit geldt ook als de woning met erfgeld is gekocht tijdens het huwelijk.

12. Hoelang duurt het voordat de woning is verdeeld?

Dit verschilt sterk per situatie. Als u het eens bent over de verdeling, kan het relatief snel gaan (enkele maanden). Bij onenigheid kan het proces langer duren, vooral als de rechter moet ingrijpen om de verdeling vast te stellen. Ook speelt een rol of de woning moet worden verkocht (kan maanden tot een jaar duren afhankelijk van de woningmarkt) of dat één partner overneemt (hangt af van financiering en medewerking van de bank).

13. Wat gebeurt er met de inboedel?

De inboedel (meubels, apparaten, spullen) valt ook in de gemeenschap van goederen en moet in principe worden verdeeld. In de praktijk verdelen veel ex-partners de inboedel onderling: elk neemt mee wat hij/zij wil hebben. Bij geschillen kan de rechter bepalen hoe de inboedel wordt verdeeld. Spullen die vóór het huwelijk eigendom waren of door erfenis/schenking zijn verkregen, vallen buiten de gemeenschap.

14. Kan ik in het huis blijven wonen als de kinderen bij mij wonen?

Het belang van de kinderen weegt zwaar mee bij de vraag wie in de woning mag blijven wonen. De rechter kan via een voorlopige voorziening bepalen dat u in de woning mag blijven als dit in het belang van de kinderen is. Voor de definitieve verdeling geldt echter niet automatisch dat de partner bij wie de kinderen wonen het huis krijgt of mag overnemen – dit hangt af van financiële mogelijkheden en andere afspraken.

15. Wat als mijn ex niet meewerkt aan de verkoop van de woning?

Als uw ex niet meewerkt aan de verkoop terwijl de rechter heeft bepaald dat de woning verkocht moet worden, kunt u de rechter vragen om een vervangende toestemming. De rechter kan dan in de plaats van uw ex toestemming geven voor de verkoop. U kunt ook een dwangsom vragen: een boete die uw ex moet betalen voor elke dag dat hij/zij niet meewerkt.

De droom van een eigen plekje in de natuur, weg van de dagelijkse drukte, is voor velen aanlokkelijk. Vooral sinds de pandemie is de interesse in recreatief vastgoed in Nederland explosief gestegen. Veel kopers denken echter onterecht dat een vakantiewoning kopen juridisch hetzelfde is als het kopen van een regulier woonhuis. Niets is minder waar.

Bij de aanschaf van een woning op een vakantiepark krijg je te maken met een complex web van eigendomsrechten, parkreglementen en bestemmingsplannen. Een verkeerde aanname kan leiden tot financiële tegenvallers of zelfs juridische procedures waarbij je gedwongen wordt de woning te verlaten. In deze blog leggen de specialisten van Law & More uit waar je juridisch op moet letten voordat je je handtekening zet.

De Eigendomsvorm: Wat koop je eigenlijk?

Bij een reguliere woning koop je meestal de woning én de grond (volledig eigendom). Op vakantieparken is dit echter de uitzondering op de regel. Het is cruciaal om te begrijpen wat je precies verwerft, want dit heeft invloed op je rechten, je financiering en de verkoopbaarheid. We onderscheiden drie hoofdvormen.

1. Erfpacht

Dit is de meest voorkomende constructie op vakantieparken. Juridisch gezien, zoals vastgelegd in artikel 5:85 van het Burgerlijk Wetboek (BW), verkrijg je het recht om de grond van een ander te gebruiken. De parkexploitant blijft eigenaar van de grond.

• De consequentie: Je betaalt vaak een jaarlijkse vergoeding, de zogeheten erfpachtcanon. Deze kan periodiek worden herzien en flink stijgen. Bovendien is erfpacht vaak tijdelijk. Wat gebeurt er als het contract afloopt?

2. Opstalrecht

Soms koop je wel de stenen (het huisje), maar niet de grond eronder. Dit heet het recht van opstal (artikel 5:101 BW). Zonder dit recht zou de grondeigenaar door natrekking automatisch ook eigenaar worden van jouw huisje.

• De consequentie: Je bent economisch eigenaar van het gebouw, maar juridisch afhankelijk van de grondeigenaar voor de ligging. Ook hier gelden vaak jaarlijkse vergoedingen (retributie).

3. Volledig eigendom

Je koopt zowel de grond als de opstal. Dit geeft de meeste zekerheid, maar de aankoopprijs ligt doorgaans aanzienlijk hoger.

Let op: Zorg dat je precies weet wat je koopt. Lees de leveringsakte zorgvuldig en laat deze door een vastgoedspecialist checken om verrassingen over grondeigendom te voorkomen.

Parkreglementen en gebruiksbeperkingen

Wanneer je een woning koopt in een ‘gewone’ straat, heb je veel vrijheid. Op een vakantiepark is dat anders. Je wordt bij aankoop vrijwel altijd lid van een Vereniging van Eigenaren (VvE) of je gaat een contract aan met de parkbeheerder. Hierbij hoort een parkreglement. Dit is een bindend contract met strikte regels.

Verhuurbeperkingen

Koop je de woning als investering? Check dan direct de verhuurparagraaf.

• Sommige parken verbieden verhuur volledig.
• Andere parken verplichten je om exclusief via de parkorganisatie te verhuren (waarbij zij een forse commissie rekenen).
• Vaak zijn er eisen aan de inrichting van de woning om deze ‘verhuurklaar’ te maken.

Permanente bewoning

Dit is het meest voorkomende struikelblok. In de meeste parkreglementen staat expliciet dat permanente bewoning niet is toegestaan. Zelfs als het park het oogluikend toestaat, kan de gemeente handhaven (hierover later meer).

Parkbijdragen

Naast je eigen kosten betaal je mee aan het onderhoud van het park: wegen, groenvoorziening, slagbomen en receptie. Deze parkbijdragen zijn verplicht en kunnen jaarlijks worden geïndexeerd.

Praktische tip: Vraag altijd naar het complete, actuele parkreglement en de notulen van de laatste drie VvE-vergaderingen. Zo weet je of er conflicten spelen of kostenverhogingen aankomen.

De cruciale rol van het bestemmingsplan

Misschien wel het belangrijkste document bij je aankoop is niet het koopcontract, maar het bestemmingsplan van de gemeente. Op grond van de Wet ruimtelijke ordening (art 3.1 Wro) bepaalt de gemeente waar grond voor gebruikt mag worden.

De meeste vakantieparken hebben de bestemming “recreatie” en niet “wonen”. Dit betekent dat je er mag verblijven voor vakanties, maar er niet je hoofdverblijf mag hebben.

Strenge handhaving door de gemeente

Veel kopers denken: “Het park staat het toe, dus het mag.” Dit is een gevaarlijke misvatting. De Hoge Raad, de hoogste rechter in Nederland, heeft in een belangrijk arrest (ECLI:NL:HR:2019:1278) bevestigd dat gemeenten streng mogen handhaven op het verbod van permanente bewoning. Zelfs als je bij aankoop niet wist dat het verboden was, kan de gemeente je dwingen de woning te verlaten op straffe van hoge dwangsommen.

Advies: Het bestemmingsplan gaat vóór mondelinge toezeggingen van een makelaar of verkoper. Vraag bij de gemeente schriftelijk na wat de bestemming is.

Veelgemaakte fouten en misverstanden

In onze praktijk bij Law & More zien we vaak dat kopers afgaan op verkeerde aannames. Hier zijn drie hardnekkige misverstanden:

Misverstand 1: “Als ik er lang genoeg woon, krijg ik vanzelf recht op permanente bewoning.”
Dit is onjuist. Verjaring is niet van toepassing op strijd met het bestemmingsplan. Zelfs als iemand er al tien jaar illegaal woont, kan de gemeente vandaag besluiten om te handhaven.

Misverstand 2: “De verkoper zei dat permanente bewoning geen probleem is.”
Mondelinge toezeggingen zijn juridisch zeer zwak. Een verkoper wil graag verkopen en kan de situatie rooskleuriger voorstellen dan hij is. Als in de akte staat dat het een recreatiewoning betreft, sta je zwak als je later zegt: “Maar de verkoper zei…”

Misverstand 3: “Ik schrijf me in op een ander adres, maar woon op het park.”
Dit wordt gezien als woonfraude. Gemeenten controleren steeds actiever, onder andere via water- en energieverbruik, en werken samen met parkbeheerders. De boetes hiervoor zijn fors.

Financiële overwegingen: Meer dan de koopsom

Een vakantiewoning kopen lijkt soms goedkoop vergeleken met de reguliere woningmarkt, maar verkijk je niet op de doorlopende kosten.

1. Jaarlijkse lasten: Denk aan de erfpachtcanon, parkbijdragen, forensenbelasting (als je niet in de gemeente woont) en de reguliere OZB.
2. Financiering: Banken zijn terughoudend met hypotheken voor recreatiewoningen, zeker als er sprake is van erfpacht. Vaak moet je een groter deel eigen geld inbrengen en is de rente hoger.
3. Waardeverlies: Recreatiewoningen zijn conjunctuurgevoelig. De markt is kleiner, waardoor verkoop langer kan duren.

Tip: Maak een realistische berekening van alle kosten over een periode van 10 jaar, niet alleen de aanschafprijs.

Checklist: Voordat je koopt

Wil je zeker weten dat je geen kat in de zak koopt? Loop deze checklist na voordat je een bod doet.

Juridisch:

• Eigendomsakte geanalyseerd (Erfpacht/Opstal/Eigendom?)
• Parkreglement volledig gelezen en begrepen
• Bestemmingsplan bij de gemeente opgevraagd
• Schriftelijke bevestiging over gebruiksrechten

Financieel:

• Alle jaarlijkse parklasten en erfpachtcanons in kaart gebracht
• Financieringsmogelijkheden gecheckt bij de bank
• Realistische verhuurprognose gemaakt (indien van toepassing)

Praktisch:

• Bouwkundige staat van de woning gecontroleerd
• Staat van onderhoud van het park bekeken

Conclusie

Een vakantiewoning kan een prachtige investering zijn in je levensgeluk of je portemonnee, mits je de juridische regels respecteert. De complexiteit van erfpacht, parkreglementen en bestemmingsplannen vraagt om een scherpe blik. Ga nooit af op mooie verkoopverhalen, maar baseer je op feiten en schriftelijke documenten.

Overweeg je de aankoop van een vakantiewoning? Laat Law & More je adviseren. Onze specialisten op het gebied van vastgoedrecht bekijken alle documenten met je door en zorgen ervoor dat je goed geïnformeerd een beslissing neemt. Neem contact op voor een vrijblijvend gesprek.

Veelgestelde vragen over vakantiewoningen kopen

Hieronder beantwoorden we de meest gestelde vragen die wij in onze praktijk tegenkomen.

1. Mag ik permanent in mijn vakantiewoning wonen?

In de meeste gevallen niet. De meeste vakantieparken hebben een recreatiebestemming in het bestemmingsplan, wat betekent dat permanente bewoning verboden is. Gemeenten handhaven hier steeds strenger op. Controleer altijd het bestemmingsplan bij de gemeente voordat je koopt. Zelfs als andere bewoners er permanent wonen, betekent dit niet dat jij dat ook mag – de gemeente kan op elk moment beginnen met handhaven.

2. Wat is het verschil tussen erfpacht en opstalrecht?

Bij erfpacht betaal je voor het recht om de grond te gebruiken; de grond blijft eigendom van de parkexploitant. Je betaalt meestal een jaarlijkse erfpachtcanon. Bij opstalrecht ben je eigenaar van de woning (het gebouw), maar niet van de grond eronder. In beide gevallen heb je niet het volledige eigendom. Bij volledig eigendom ben je eigenaar van zowel de grond als de woning, maar dit komt zelden voor bij vakantieparken. Het verschil is belangrijk voor financiering, verkoopwaarde en je rechten als eigenaar.

3. Kan ik mijn vakantiewoning verhuren?

Dit hangt af van het parkreglement. Sommige parken verbieden verhuur volledig, andere staan alleen verhuur via de parkexploitant toe, en weer andere hebben geen beperkingen. Let op: zelfs als verhuur is toegestaan, kunnen er regels zijn over minimale huurperiodes, wie je mag verhuren (bijvoorbeeld geen grote groepen), en of je commerciële verhuur mag doen. Vraag altijd het volledige parkreglement op en laat dit door een advocaat checken.

4. Wat zijn parkbijdragen en hoe hoog zijn die?

Parkbijdragen zijn jaarlijkse kosten voor het onderhoud van het park en gemeenschappelijke voorzieningen zoals zwembaden, speeltuinen, wegen en groenvoorzieningen. De hoogte varieert sterk per park – van enkele honderden tot meerdere duizenden euro’s per jaar. Deze bijdragen zijn verplicht en staan vaak los van de erfpachtcanon. Vraag altijd naar de huidige parkbijdrage én hoe deze historisch is gestegen. Sommige parken verhogen deze jaarlijks aanzienlijk.

5. Kan ik een hypotheek krijgen voor een vakantiewoning?

Dat hangt van meerdere factoren af. Niet alle banken verstrekken hypotheken voor vakantiewoningen, en de voorwaarden zijn vaak strenger dan bij reguliere woningen. Sommige banken hanteren hogere rentetarieven of lagere loan-to-value ratio’s. Als er sprake is van erfpacht of opstal (geen volledig eigendom), kan financiering nog lastiger zijn. Controleer vooraf bij meerdere banken of financiering mogelijk is en onder welke voorwaarden. Reken er niet automatisch op dat je dezelfde financieringsvoorwaarden krijgt als bij een reguliere woning.

6. Wat gebeurt er als ik toch permanent in mijn vakantiewoning woon?

De gemeente kan handhavend optreden. Dit kan beginnen met waarschuwingen, maar kan escaleren naar dwangsommen (boetes) en uiteindelijk gedwongen ontruiming. De Hoge Raad heeft in 2019 (ECLI:NL:HR:2019:1278) bevestigd dat gemeenten streng mogen handhaven, zelfs als je niet wist van het verbod. Je kunt geen rechten ontlenen aan het feit dat de gemeente eerder niet handhaafde of dat anderen er wel permanent wonen. Handhaving wordt steeds strenger, vooral omdat gemeenten problemen zien met woningnood en illegale bewoning van recreatieparken.

7. Kan ik het parkreglement later nog wijzigen of er onderuit komen?

Nee, het parkreglement is een bindend onderdeel van je koopovereenkomst. Je gaat ermee akkoord bij aankoop. Het parkreglement kan alleen worden gewijzigd als de parkexploitant dit doet, vaak met instemming van een bepaald percentage eigenaren. Je kunt als individuele eigenaar niet besluiten je niet meer aan het reglement te houden. Overtredingen kunnen leiden tot boetes, dwangsommen of zelfs ontbinding van je gebruiksrecht. Lees het parkreglement daarom zeer zorgvuldig voor je tekent.

8. Zijn er belastingvoordelen bij het kopen van een vakantiewoning?

Over het algemeen niet. Een vakantiewoning wordt voor de belastingen meestal gezien als een tweede woning en valt in box 3 (vermogen). Je betaalt daarover vermogensrendementsheffing. Als je de woning commercieel verhuurt, kunnen de inkomsten in box 1 (inkomen uit werk en woning) of box 3 vallen, afhankelijk van de intensiteit van de verhuur. Er zijn geen hypotheekrenteaftrek zoals bij je hoofdverblijf. Vraag altijd fiscaal advies voordat je koopt om verrassingen te voorkomen.

9. Wat moet ik checken bij het bestemmingsplan?

Vraag bij de gemeente het actuele bestemmingsplan op voor het specifieke perceel. Let specifiek op:

• De bestemming (recreatie, wonen, gemengd?)
• Of permanente bewoning is toegestaan
• Eventuele bouwbeperkingen (mag je uitbouwen/verbouwen?)
• Toekomstige plannen (gaat de bestemming wijzigen?)

Vraag ook naar eventuele ontheffingen of afwijkingen die zijn verleend. Een bestemmingsplan is juridisch bindend en gaat vóór mondelinge toezeggingen van verkopers of makelaars.

10. Kan ik mijn vakantiewoning later verbouwen of uitbouwen?

Dit hangt af van drie factoren: (1) het bestemmingsplan van de gemeente, (2) het parkreglement, en (3) de eigendomsvorm. Bij erfpacht of opstal heb je vaak toestemming nodig van de parkexploitant. Het parkreglement kan strikte regels hebben over bouwstijl, maximale oppervlakte, en type verbouwingen. De gemeente moet ook een omgevingsvergunning verlenen als de verbouwing onder vergunningplicht valt. Ga er niet vanuit dat je vrij kunt verbouwen – check alle drie de aspecten vooraf.

11. Wat gebeurt er als het vakantiepark failliet gaat?

Dit hangt sterk af van de eigendomsconstructie. Als je volledig eigenaar bent van grond en woning, blijf je eigenaar ook bij faillissement van de exploitant. Bij erfpacht of opstal is de situatie complexer – je rechten blijven bestaan, maar een curator kan proberen de erfpacht op te zeggen of voorwaarden te wijzigen. In de praktijk worden vakantieparken bij faillissement vaak overgenomen door een andere exploitant. Toch is het verstandig om in het contract clausules op te nemen die je beschermen bij faillissement en om te checken of de exploitant financieel gezond is.

12. Moet ik een notaris inschakelen bij de aankoop?

Ja, net als bij reguliere woningen is notariële levering verplicht in Nederland. De notaris controleert de eigendomsoverdracht, zorgt voor inschrijving in het kadaster, en checkt of er hypotheken of beslagen op het object rusten. Echter, de notaris controleert niet automatisch of het parkreglement redelijk is of of permanente bewoning is toegestaan – daar moet je zelf (of via een advocaat) naar kijken. De notaris werkt neutraal en beschermt vooral het juridische proces, niet automatisch jouw specifieke belangen.

13. Kan ik de vakantiewoning later makkelijk verkopen?

De verkoopbaarheid van vakantiewoningen is over het algemeen lager dan van reguliere woningen. De markt is kleiner omdat:

• Niet iedereen een vakantiewoning wil of kan financieren.
• Beperkingen op gebruik (geen permanente bewoning, verhuurbeperkingen) schrikken kopers af.
• Erfpacht of opstal maakt financiering moeilijker.
• Parkbijdragen kunnen hoog oplopen.

Reken erop dat verkoop langer duurt en dat je mogelijk minder terugkrijgt dan je betaalde, vooral als de woning is gedeprecieerd. Zie een vakantiewoning niet primair als investering maar als gebruiksobject.

14. Wat is het verschil tussen een recreatiewoning en een tweede woning?

Een recreatiewoning is specifiek bedoeld voor recreatief gebruik en staat op grond met een recreatiebestemming. Permanente bewoning is niet toegestaan. Een tweede woning is een reguliere woning (met woonbestemming) die je als tweede huis gebruikt. Bij een tweede woning mag je permanent wonen, maar je betaalt belastingen in box 3 omdat het niet je hoofdverblijf is. Een recreatiewoning mag je juridisch gezien niet als tweede woning gebruiken voor permanente bewoning, ook al lijkt het fysiek op een gewone woning.

15. Zijn er verborgen kosten waar ik op moet letten?

Ja, meerdere:

• Erfpachtcanon (jaarlijks, kan indexeren)
• Parkbijdragen (jaarlijks, kunnen flink stijgen)
• Nutsvoorzieningen (soms via park, duurder dan regulier)
• Gemeentelijke belastingen (OZB, afvalstoffenheffing, rioolheffing)
• Verplichte verzekeringen (opstalverzekering vaak verplicht)
• Onderhoudskosten (vaak hoger door ligging/constructie)
• Reserveringen voor groot onderhoud (dak, gevel, etc.)

Vraag de verkoper naar een overzicht van alle kosten van de laatste 3 jaar en reken met stijgingen.

16. Heb ik recht op een opschortende voorwaarde financiering?

Ja, net als bij reguliere woningen kun je een koopcontract maken met een opschortende voorwaarde voor financiering. Dit is zelfs extra belangrijk bij vakantiewoningen omdat financiering lastiger kan zijn. Zorg dat de voorwaarde ruim genoeg is geformuleerd en voldoende tijd geeft. Sommige verkopers accepteren deze voorwaarde niet graag bij vakantiewoningen – wees dan extra voorzichtig en zorg dat je de financiering al rond hebt voordat je tekent.

17. Kan ik de woning als hoofdverblijf registreren bij de gemeente?

Je kunt het proberen, maar als het bestemmingsplan permanente bewoning verbiedt, heeft registratie als hoofdverblijf geen juridische betekenis. De gemeente kan je registratie weigeren of je juist registreren en daarna gaan handhaven op illegale bewoning. Het feit dat je ergens staat ingeschreven betekent niet dat je er legaal permanent mag wonen. Ga er niet vanuit dat registratie bij de gemeente betekent dat permanente bewoning is toegestaan – check altijd het bestemmingsplan.

18. Wat moet er in het koopcontract staan?

Naast de standaard elementen van een koopcontract, let specifiek op:

• Exacte omschrijving van de eigendomsvorm (erfpacht/opstal/eigendom).
• Verwijzing naar en bijsluiting van het parkreglement.
• Hoogte en indexering van erfpachtcanon (indien van toepassing).
• Hoogte van parkbijdragen en historische stijgingen.
• Eventuele schulden aan park of VvE.
• Garanties over toegestaan gebruik (bewoning, verhuur).
• Opschortende voorwaarde financiering.
• Bouwkundige keuring opschorten indien van toepassing.
• Eventuele inventaris die wordt meeverkocht.

Laat het contract altijd door een gespecialiseerde advocaat checken.

19. Zijn er speciale regels voor buitenlandse kopers?

De aankoopprocedure is in principe hetzelfde voor binnen- en buitenlanders. Wel zijn er enkele aandachtspunten:

• Belastingplicht: Ook als niet-ingezetene betaal je vermogensrendementsheffing over de vakantiewoning.
• Financiering: Nederlandse banken zijn terughoudender met hypotheken aan niet-ingezetenen.
• Taalbarrière: Zorg voor vertalingen van belangrijke documenten.
• Vertegenwoordiging: Overweeg een Nederlandse advocaat/gemachtigde.

Als EU-burger heb je dezelfde rechten als Nederlanders. Niet-EU burgers kunnen vrijwel altijd ook kopen, maar check eventuele specifieke beperkingen.

20. Wanneer moet ik een advocaat inschakelen?

Bij voorkeur vóórdat je het koopcontract tekent. Een advocaat kan:

• Het parkreglement beoordelen op onredelijke bepalingen.
• Het bestemmingsplan controleren.
• De eigendomsakte analyseren (erfpacht/opstal voorwaarden).
• Het koopcontract laten opstellen of nakijken.
• Onderhandelen over betere voorwaarden.
• Waarschuwen voor risico’s die je zelf niet ziet.

De kosten van een advocaat zijn minimaal vergeleken met de risico’s van een verkeerde aankoop. Zie het als een investering die je beschermt tegen veel duurdere problemen.

Juridische handvatten voor ouders die bescherming nodig hebben

Een omgangsregeling staat vast op papier. Maar wat als de andere ouder deze niet volgt? Wat kan je doen als je kinderen klem zitten tussen twee ouders? En wanneer heeft de rechter het recht om in te grepen? Dit artikel geeft een helder antwoord — op basis van Nederlandse wetgeving en rechtspraak.

Als ouders uit elkaar gaan, is het welzijn van de kinderen de belangrijkste prioriteit. Maar in de praktijk loopt het niet altijd voor de wind. Omgangsregelingen worden niet nageleeven, kinderalimentatie wordt niet betaald, en communicatie loopt vast in conflict. In dergelijke situaties heeft het Nederlandse recht duidelijke instrumenten beschikbaar — maar veel ouders weten niet dat ze deze kunnen gebruiken.

Dit artikel focust op het juridische arsenaal dat beschikbaar is wanneer een omgangsregeling niet werkt zoals bedoeld. We behandelen handhaving, bescherming van het kind, de rol van onafhankelijke deskundigen, en de grenzen van het recht op omgang. Het is geen handleiding voor basics — daarover schreven we al eerder. Dit gaat over wat je kunt doen wanneer het fout gaat.

De omgangsregeling staat vast — maar wordt deze ook uitgevoerd?

Een door de rechter vastgestelde omgangsregeling is geen advies of suggestie. Het is een juridisch bindend besluit. De ouder die deze niet naleeft, overtreedt niet alleen de rechterlijke beschikking, maar schendt ook het fundamentele recht van het kind op contact met beide ouders — een recht dat expliciet is neergelegd in artikel 1:377a van het Burgerlijk Wetboek.

Toch komt het in de praktijk regelmatig voor dat een ouder de omgangsregeling niet volgt. Soms bewust, soms door omstandigheden. De vraag die dan snel op tafel komt, is: wat kan de andere ouder doen? En welke stappen heeft de wet hiervoor beschikbaar?

⚖️  Juridische basis: Het kind heeft een recht op omgang met beide ouders. De niet-hoofdverblijf-ouder heeft zowel een recht als een plicht tot omgang (art. 1:377a BW). Overtreding van een omgangsregeling kan juridisch worden aangepakt.

Handhaving: dwangsommen en de sterke arm

De belangrijkste juridische maatregel bij niet-naleving van een omgangsregeling is de dwangsom. Als een ouder structureel niet meewerkt, kan de andere ouder de rechter verzoeken om een dwangsom op te leggen: een geldbedrag dat verschuldigd wordt bij elke overtreding van de beschikking. De juridische basis hiervoor staat in artikel 611a van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering.

Belangrijk om te weten: een dwangsom wordt niet automatisch opgelegd. De ouder die handhaving wil, moet hierom expliciet verzoeken bij de rechtbank. De rechter beoordeelt vervolgens of een dwangsom proportioneel is gegeven de situatie. In de meeste gevallen, bij structurele tegenwerking zonder gegronde reden, wordt dit verzoek toegewezen.

In uitzonderlijk zware gevallen kan de rechter nog verder gaan. De beschikking kan uitvoerbaar bij voorraad worden verklaard, wat betekent dat deze direct kan worden uitgevoerd — eventueel met hulp van de sterke arm van politie en justitie. Dit is een uiterste maatregel en wordt in de praktijk zelden toegepast, maar het recht bestaat en kan worden ingezet wanneer andere instrumenten tekort schieten.

⚖️  Juridische basis: Dwangsom bij niet-naleving omgangsregeling (art. 611a Rv). Uitvoering met sterke arm mogelijk bij uitvoerbaar bij voorraad (art. 812 Rv). Beide vereisen een expliciet verzoek aan de rechtbank.

Wanneer communicatie vastloopt: de rechter als bemiddeler

Handhaving begint niet altijd met een dwangsom. Soms is het probleem niet dat een ouder bewust dwars zit, maar dat communicatie tussen de ouders volledig is vastgelopen. In dergelijke gevallen heeft de rechter een aantal instrumenten beschikbaar om de situatie te ontspannen — voordat het erger wordt.

Nederlandse rechters increasingly voorschrijven het gebruik van co-parenting apps: digitale platforms die speciaal zijn ontworpen voor gescheiden ouders. Deze apps bieden een gestructureerde, gearchiveerde omgeving voor communicatie over de kinderen. Dat klinkt praktisch — en het is ook dat — maar het is meer dan een tip. Rechters kunnen het gebruik van dergelijke apps opleggen als onderdeel van een rechterlijke beschikking, als de communicatie tussen ouders ernstig is verstoord en het belang van het kind dit vereist.

De gedachte erachter is simpel maar doeltreffend: door communicatie te structureren en te archiveren, wordt het risico op emotionele escalatie verlaagd. En als er later conflicten zijn over wat wel of niet is afgesproken, heeft de rechter een helder overzicht beschikbaar.

Kinderalimentatie: wat als de situatie verandert?

Over de berekening van kinderalimentatie schreven we al eerder uitgebreid. Maar er is een aspect dat minder vaak wordt besproken en dat in de praktijk erg belangrijk is: wat gebeurt als de financiële situatie van een ouder na de scheiding aanzienlijk verandert?

De wet is hier duidelijk. Kinderalimentatie kan worden aangepast bij een relevante wijziging van omstandigheden — denk aan een ontslag, een nieuwe baan met een ander inkomen, of een verandering in de zorgverdeling (artikel 1:401 en 1:406 BW). De rechter is hierbij niet gebonden aan eerdere afspraken als die niet meer aansluiten bij de huidige werkelijkheid. Het kind heeft recht op een bepaald niveau van verzorging, en dat recht staat boven de onderlinge afspraken van de ouders.

Dit betekent dat een ouder die vindt dat de alimentatie niet meer overeenkomt met de situatie, het recht heeft om een wijzigingsverzoek in te dienen bij de rechtbank. De andere ouder kan zich hiertegen verweren, maar de rechter weegt altijd opnieuw het belang van het kind.

⚖️  Juridische basis: Alimentatie wijzigen bij gewijzigde omstandigheden (art. 1:401, 1:406 BW). De rechter is niet gebonden aan eerdere afspraken als die niet meer overeenkomen met de werkelijkheid.

Bescherming van het kind: ondertoezichtstelling en de bijzondere curator

Er zijn situaties in die erger zijn dan gewone tegenwerking. Als een kind klem raakt tussen twee ouders die voortdurend conflicteren — een sogn de wetgeving noemt “hoogconflict” — dan kan de rechter zwaardere middelen inzetten om het kind te beschermen.

De belangrijkste maatregel is ondertoezichtstelling: een toezichtmechanisme waarbij een jeugdbeschermer wordt ingeschakeld om de situatie van het kind te bewaken (artikel 1:255 BW). Dit is geen straf voor een van de ouders, maar een beschermingsmaatregel voor het kind. Ondertoezichtstelling wordt toegepast wanneer vrijwillige hulpverlening niet werkt en het kind daadwerkelijk gevaar loopt in zijn ontwikkeling.

Een andere maatregel is de benoeming van een bijzondere curator: een persoon die het kind juridisch vertegenwoordigt in de procedure. De curator handelt puur in het belang van het kind — onafhankelijk van beide ouders (artikel 1:250 BW). De curator kan zowel op verzoek van een ouder als door de rechter zelf worden benoemd, en neemt een unieke positie in: hij of zij heeft geen belang bij de uitkomst voor een van de ouders, maar alleen bij wat goed is voor het kind.

⚖️  Juridische basis: Ondertoezichtstelling (art. 1:255 BW) bij ernstige bedreiging van de ontwikkeling van het kind. Bijzondere curator (art. 1:250 BW) voor onafhankelijke behartiging van het belang van het kind.

De rol van deskundigen: wanneer heeft het kind een externe stem nodig?

Bij hevige conflicten over de omgang kan een ouder verzoeken aan de rechter om een onafhankelijk deskundigenonderzoek te laten uitvoeren. Dit kan een GZ-psycholoog zijn die de emotionele toestand van het kind beoordeelt, of een andere specialist die adviseert over de opvoedcapaciteiten van een ouder (artikel 810a Rv).

De juridische positie van een ouder die dit verzoekt is sterk. De Hoge Raad heeft meerdere keren geoordeeld dat een rechter een dergelijk verzoek niet mag afwijzen enkel omdat hij zich voldoende voorgelicht acht. Als het verzoek voldoende concreet is en er feiten zijn die onderzoek rechtvaardigen, moet de rechter dit in beginsel toewijzen — tenzij het belang van het kind zich daartegen verzet.

Dit is een belangrijke waarborg voor ouders die twijfels hebben over de situatie van hun kind. Het recht op deskundigenonderzoek is niet afhankelijk van de medewerking van de andere ouder of van de conclusies van de Raad voor de Kinderbescherming. De rechter moet alle adviezen zelfstandig wegen en expliciet motiveren waarom hij het ene advies volgt en het andere niet.

Wanneer kan omgang worden geweigerd? De grenzen van het recht

Het recht op omgang is in Nederland een fundamenteel recht — voor het kind en voor de ouder. Maar er zijn grenzen. Ontzegging van omgang is een uiterste maatregel, die alleen mogelijk is op strikt omschreven gronden: ernstig nadeel voor het kind, ongeschiktheid van de ouder, of ernstige bezwaren van het kind zelf. Dit laatste kan pas aan de orde komen als het kind minstens twaalf jaar oud is en zelf een standpunt kan innemen (artikel 1:377a BW).

De rechter moet hierbij twee beginselen toepassen: subsidiariteit en proportionaliteit. Dit betekent dat volledig omgang weigeren alleen mag als er geen milder alternatief beschikbaar is — denk aan begeleid omgang, een aangepaste regeling, of een tijdelijke schorsing. En de beslissing moet zorgvuldig zijn gemotiveerd: een vaag gevoel van onrust of een conflict tussen ouders is niet voldoende om omgang te ontzeggen.

Als een ouder onterecht wordt beperkt, staan hoger beroep en — indien nodig — cassatie open. De motiveringsplicht van de rechter is hierbij een belangrijke bescherming: als de beslissing niet voldoende is onderbouwd, kan deze worden aangevochten bij het gerechtshof.

⚖️  Juridische basis: Ontzegging omgang alleen op limitatieve gronden (art. 1:377a BW). Subsidiariteit en proportionaliteit vereist. Rechtsmiddelen: hoger beroep (art. 806 Rv), cassatie (art. 398 Rv).

Het kind heeft ook een stem

Een aspect dat in conflicten over omgang soms wordt onderbelit, is het recht van het kind zelf om gehoord te worden. Kinderen van twaalf jaar en ouder hebben een wettelijk recht om hun mening kenbaar te maken in procedures die hen betreffen (artikel 809 Rv). De rechter mag niet beslissen zonder het kind deze gelegenheid te bieden.

Dit recht is niet absoluut: de rechter is niet verplicht de wens van het kind te volgen. Maar de mening van het kind moet serieus worden gewogen en de rechter moet motiveren waarom hij eventueel een ander besluit neemt. In specifieke gevallen — voornamelijk wanneer het kind duidelijk kan uitleggen wat zijn belangen zijn en wat hij of zij ervaart — kan de mening van het kind zwaar wegen in de beslissing.

Het kind kan ook een bijzondere curator inschakelen om de eigen stem te versterken in de procedure, of — in bepaalde gevallen — zelf een verzoek indienen bij de rechtbank om een omgangsregeling te wijzigen.

Wat kun je als ouder concreet doen?

De juridische regels zijn helder, maar in een conflict voelen ze soms ver weg. Hier zijn een aantal praktische stappen die elk ouder in deze situatie kan nemen:

Documenteer alles. Bewaar berichten, e-mails, en noteer momenten waarop de omgangsregeling niet wordt nageleeven. Datum, tijd, wat er is afgesproken en wat er daadwerkelijk is plaatsgevonden. Dit is de basis van een later rechtszaak.

Communiceer via een gestructureerd kanaal. Een co-parenting app is niet alleen praktisch, maar kan ook wettelijk worden voorgeschreven. Gebruik deze en bewaar alle berichten.

Vraag juridisch advies voordat u handelt. Twijfelt u of de andere ouder in overtreding is? Laat een familierecht-advocaat de situatie beoordelen voordat u stappen neemt. Onberekende stappen kunnen averechts werken.

Kijk naar het belang van uw kind. De rechter beoordeelt altijd vanuit het belang van het kind. Een ouder die dit overtuigend kan aantonen — en niet alleen eigen frustratie uit — wordt credibeler in een procedure.

Wacht niet als er een probleem is. Uitstel maakt conflicten groter en schadelijker voor kinderen. Als de omgangsregeling niet wordt nageleeven, neem dan stappen.

Veelgestelde vragen (FAQ)

V: Kan ik een dwangsom laten opleggen als de andere ouder de omgangsregeling niet volgt?

Ja, maar alleen als u hierom expliciet verzoekt bij de rechtbank. De rechter legt geen dwangsom automatisch op. U moet een verzoek indienen en aantonen dat de andere ouder de beschikking niet naleeft. Bij structurele tegenwerking zonder gegronde reden wordt dit verzoek in de meeste gevallen toegewezen (art. 611a Rv).

V: Kan de rechter mij verplichten om te communiceren via een co-parenting app?

Ja. Als de communicatie tussen ouders ernstig is verstoord en het belang van het kind dit vereist, kan de rechter een specifieke communicatiemethode opleggen als onderdeel van een beschikking. Co-parenting apps worden in toenemende mate door rechters voorgeschreven in hoogconflict-situaties.

V: Wat als ik denk dat de kinderalimentatie niet meer klopt omdat mijn situatie is veranderd?

U heeft het recht om een wijzigingsverzoek in te dienen bij de rechtbank. Bij een relevante wijziging van omstandigheden — zoals een ontslag, een nieuw inkomen, of een verandering in de zorgverdeling — kan de alimentatie worden aangepast (art. 1:401, 1:406 BW). De rechter weegt hierbij altijd opnieuw het belang van het kind.

V: Wanneer wordt ondertoezichtstelling toegepast?

Ondertoezichtstelling wordt toegepast wanneer het kind daadwerkelijk gevaar loopt in zijn ontwikkeling en vrijwillige hulpverlening niet voldoende is gebleken. Het is geen straf voor een ouder, maar een beschermingsmaatregel. De kinderrechter beslisst of ondertoezichtstelling nodig is (art. 1:255 BW).

V: Kan ik een onafhankelijk deskundigenonderzoek laten uitvoeren?

Ja. U kan de rechtbank verzoeken om een deskundigenonderzoek te gelasten (art. 810a Rv). De rechter moet dit verzoek in beginsel toewijzen als het voldoende concreet is, tenzij het belang van het kind zich daartegen verzet. De Hoge Raad heeft bevestigd dat een rechter dit niet mag afwijzen enkel omdat hij zich voldoende voorgelicht acht.

V: Kan de andere ouder omgang volledig weigeren?

Ontzegging van omgang is een uiterste maatregel die alleen mogelijk is op strikt omschreven gronden: ernstig nadeel voor het kind, ongeschiktheid van de ouder, of ernstige bezwaren van het kind (vanaf 12 jaar). De rechter moet subsidiariteit en proportionaliteit toepassen en motiveren (art. 1:377a BW). Als de beslissing niet voldoende is onderbouwd, staat hoger beroep open.

V: Heeft mijn kind het recht om te worden gehoord over de omgangsregeling?

Kinderen van twaalf jaar en ouder hebben een wettelijk recht om hun mening kenbaar te maken in procedures die hen betreffen (art. 809 Rv). De rechter moet deze mening serieus wegen, maar is niet verplicht deze te volgen. Jongere kinderen kunnen ook worden gehoord als ze in staat worden geacht hun belangen te waarderen.

V: Wat is een bijzondere curator en wanneer wordt deze benoemd?

Een bijzondere curator is een persoon die het kind juridisch vertegenwoordigt in een procedure waarbij de belangen van het kind en die van de ouders in conflict zijn (art. 1:250 BW). De curator handelt uitsluitend in het belang van het kind en kan zowel op verzoek van een ouder als door de rechter zelf worden benoemd.

V: Wat kan ik doen als de rechter onvoldoende motiveert waarom een bepaald advies wordt gevolgd?

U kan hoger beroep instellen bij het gerechtshof binnen drie maanden na de uitspraak (art. 806 Rv). Het motiveringsgebrek kan worden aangevoerd als grief. Als het hof eveneens onvoldoende motiveert, staat cassatie open bij de Hoge Raad (art. 398 Rv).

V: Wat als een ouder met de kinderen naar het buitenland vertrekt zonder toestemming?

Bij gezamenlijk gezag is toestemming van de andere ouder vereist voor verhuizing (art. 1:253a BW). Bij ongeoorloofde internationale verhuizing kan de achterblijvende ouder een verzoek tot teruggeleiding indienen op grond van het Haagse Verdrag betreffende kinderontvoering. De rechter beslist uiteindelijk op basis van het belang van het kind.

Conclusie

Het Nederlandse rechtssysteem biedt ouders een breed arsenaal aan instrumenten om de rechten van hun kinderen te beschermen — ook wanneer de andere ouder niet meewerkt. Van dwangsommen tot ondertoezichtstelling, van bijzondere curatoren tot deskundigenonderzoek: de wet biedt concrete handvatten voor concrete problemen.

De sleutel is kennis en actie. Wie weet wat beschikbaar is, kan gericht handelen. Wie uitstel, geeft het conflict ruimte om groter te worden — met als ultieme slachtoffer het kind.

Twijfelt u over uw situatie? Of bent u op het punt dat de omgangsregeling niet meer werkt en u niet weet hoe door te gaan? Neem dan contact op met Law & More. Onze familierecht-specialisten begeleiden u stap voor stap — juridisch scherp en menselijk betrokken.

Juridische bronnen

Artikel 1:377a BW — Recht en plicht tot omgang; ontzegging omgang

Artikel 1:253a BW — Geschillen over gezag bij gemeenschappelijk gezag

Artikel 1:250 BW — Bijzondere curator

Artikel 1:255 BW — Ondertoezichtstelling

Artikel 1:401 BW — Wijziging alimentatie bij gewijzigde omstandigheden

Artikel 1:406 BW — Alimentatie; wijziging door de rechter

Artikel 611a Rv — Dwangsom

Artikel 809 Rv — Hoorrecht minderjarige

Artikel 810a Rv — Deskundigenonderzoek in familiezaken

Artikel 812 Rv — Uitvoering beschikkingen

Artikel 806 Rv — Hoger beroep beschikkingen

Artikel 398 Rv — Cassatie

Uitvoeringswet internationale kinderontvoering

EU-verordening Brussel II-ter

ECLI:NL:HR:2014:91 — Ontzegging omgang; subsidiariteit

ECLI:NL:HR:2023:1459 — Dwangsom omgangsregeling

ECLI:NL:HR:2014:2632 — Deskundigenonderzoek; verplichting rechter

ECLI:NL:HR:2020:961 — Deskundigenonderzoek; afweging adviezen

ECLI:NL:HR:2016:2709 — Verhuizing kinderen; toestemming ECLI:NL:HR:2021:1513 — On

De prijsafspraken van de meelfabrikanten, de bouwfraude, of de verboden coördinatie tussen vrachtwagenproducenten: kartels zijn geen abstracte concepten uit juridische handboeken, maar concrete economische realiteiten die miljarden euro’s aan schade veroorzaken. Een kartel is, juridisch gedefinieerd, een verboden horizontale overeenkomst of onderling afgestemde feitelijke gedraging tussen ondernemingen met als doel of gevolg de mededinging te verhinderen, te beperken of te vervalsen. Dit manifesteert zich veelal in geheime prijsafspraken, marktverdeling, het beperken van productie of ‘bid-rigging’ bij aanbestedingen.

Dergelijke praktijken zijn ten strengste verboden onder artikel 101 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (VWEU) en artikel 6 van de Mededingingswet (Mw). Waar de focus decennialang lag op publiekrechtelijke handhaving door de Europese Commissie en de Autoriteit Consument & Markt (ACM) door middel van torenhoge boetes, is er het afgelopen decennium een fundamentele verschuiving opgetreden. Het recht op schadevergoeding voor gedupeerden is uitgegroeid tot een hoeksteen van effectieve mededingingsrechtelijke handhaving.

Door de implementatie van de Europese Kartelschaderichtlijn (2014/104/EU) en de introductie van de Wet afwikkeling massaschade in collectieve actie (WAMCA) is het landschap voor civielrechtelijke schadeclaims ingrijpend veranderd. Private enforcement is niet langer een theoretische mogelijkheid, maar een bloeiende procespraktijk. Dit artikel biedt een diepgaande analyse van de civielrechtelijke strategie voor het vorderen van kartelschade, bedoeld voor juridische professionals en gedupeerde ondernemingen.

De centrale rechtsvraag bij kartelschade

De kernvraag in de huidige procespraktijk luidt: Hoe kunnen slachtoffers van mededingingsrechtelijke inbreuken effectief schadevergoeding vorderen van karteldeelnemers binnen het complexe kader van Nederlands en Europees mededingingsrecht?

Het antwoord vereist navigatie door een samenspel van nationaal civiel recht, Europees mededingingsrecht en gespecialiseerde procesregels. Het gaat niet slechts om het vaststellen van aansprakelijkheid, maar om het slechten van barrières omtrent bewijsverkrijging, causaliteit en de economische kwantificering van schade.

Het juridisch kader: Van richtlijn naar wetboek

De grondslag voor elke kartelschadeclaim begint bij het verbod op concurrentiebeperkende afspraken zoals vastgelegd in artikel 101 VWEU en artikel 6 Mw. Een overtreding van deze normen kwalificeert civielrechtelijk als een onrechtmatige daad in de zin van artikel 6:162 van het Burgerlijk Wetboek (BW). De Hoge Raad heeft meermaals bevestigd dat handelen in strijd met het mededingingsrecht in beginsel onrechtmatig is jegens afnemers die daardoor schade lijden.

Echter, het juridisch kader is aanzienlijk gespecialiseerd door Richtlijn 2014/104/EU betreffende schadevorderingen wegens inbreuken op het mededingingsrecht. Deze richtlijn, in Nederland geïmplementeerd in Boek 6 BW en het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering (Rv), introduceerde cruciale mechanismen om de traditioneel zwakke bewijspositie van de eiser te versterken. Artikel 6:193l BW vestigt bijvoorbeeld een weerlegbaar vermoeden dat kartelinbreuken schade veroorzaken. Daarnaast regelt artikel 161a Rv de bindende werking van definitieve beschikkingen van mededingingsautoriteiten (zoals de ACM of Europese Commissie) in civiele procedures.

Voor collectieve acties is sinds 1 januari 2020 de WAMCA relevant (titel 3:305a BW), die een volwaardig regime biedt voor collectieve schadevergoeding, inclusief een ‘opt-out’ mechanisme voor in Nederland woonachtige gedupeerden. Dit stelt belangenorganisaties in staat om namens een grote groep gedupeerden op te treden, wat de drempel voor individuele vorderingen verlaagt.

Uitzonderingen en bijzonderheden in de bewijsvoering

Hoewel de wetgever de positie van de kartelslachtoffer heeft versterkt, blijven er aanzienlijke hordes bestaan. De bewijslast rust in beginsel op de eisende partij (artikel 150 Rv), hoewel deze wordt verlicht door de genoemde wettelijke vermoedens. Een bijzonder aandachtspunt is de kwantificering van de schade. Kartelschade laat zich zelden exact berekenen; het vereist complexe economische analyses om de hypothetische marktsituatie zonder kartel (de ‘counterfactual’) te reconstrueren. Hierbij is de inbreng van economische experts en het gebruik van econometrische modellen onontbeerlijk.

Daarnaast speelt de interactie tussen publieke en private handhaving een grote rol. Bij zogeheten ‘follow-on’ acties, die volgen op een boetebesluit, staat de onrechtmatigheid vast. Bij ‘standalone’ acties, waar geen voorafgaand besluit is, moet de eiser de inbreuk zelf bewijzen, wat zonder de onderzoeksbevoegdheden van een toezichthouder uiterst complex is.

Analyse en toepassing: Een stappenplan voor schadevergoeding

Het succesvol vorderen van kartelschade vereist een methodische aanpak. Hieronder volgt een analyse van de zes cruciale stappen in dit proces.

Stap 1: Vaststelling van de kartelinbreuk

De eerste horde is het aantonen van de onrechtmatige daad. In de praktijk betreft het merendeel van de zaken ‘follow-on’ procedures. Op grond van artikel 161a Rv levert een onherroepelijke beschikking van de ACM of de Europese Commissie dwingend bewijs op van de inbreuk. De rechter in de civiele procedure mag niet afwijken van de vaststellingen in zo’n besluit omtrent de aard, duur en materiële reikwijdte van de inbreuk.

Bij standalone acties rust de volledige bewijslast bij de eiser. Dit vereist vaak toegang tot interne documenten van de verweerder, wat via artikel 843a Rv (de exhibitieplicht) kan worden afgedwongen, hoewel rechters waken voor ‘fishing expeditions’. De timing is hierbij cruciaal; vaak lopen administratieve beroepsprocedures tegen boetebesluiten nog, terwijl de civiele verjaringstermijn dreigt te verlopen. Het aanhangig maken van de civiele zaak, gevolgd door een aanhouding (stay of proceedings) in afwachting van het definitieve oordeel van de bestuursrechter, is een veelgebruikte strategie.

Stap 2: Schade en schadebegroting

Zodra de aansprakelijkheid vaststaat, verschuift de focus naar de schade. Artikel 6:193l BW introduceert het vermoeden dat kartels schade veroorzaken. Dit vermoeden helpt de eiser over de drempel van het bestaan van schade, maar zegt niets over de omvang ervan. Voor de begroting wordt doorgaans gekeken naar de ‘overcharge’: het verschil tussen de betaalde kartelprijs en de hypothetische marktprijs onder mededingingsvoorwaarden.

Om dit te berekenen worden comparator-methoden gebruikt:

• Tijdsvergelijking: Prijzen vergelijken voor, tijdens en na de kartelperiode.
• Geografische vergelijking: Prijzen vergelijken met een regio waar geen kartel actief was.
• Productvergelijking: Prijzen vergelijken met vergelijkbare producten die niet onder de afspraken vielen.

In complexe zaken, zoals het vrachtwagenkartel, wordt vaak gebruikgemaakt van regressieanalyses door economische experts. Indien een nauwkeurige berekening onmogelijk blijkt, heeft de rechter op grond van artikel 6:97 BW de bevoegdheid de schade te schatten. Naast de ‘overcharge’ kan ook sprake zijn van ‘umbrella pricing’ (schade door prijsstijgingen bij niet-karteldeelnemers die de markttrend volgen) en gederfde winst door volume-effecten.

Stap 3: Causaal verband

Er moet een condicio sine qua non-verband bestaan tussen de inbreuk en de schade. In kartelzaken wordt de ‘but for’-test gehanteerd: zou de schade zijn geleden als de inbreuk niet had plaatsgevonden? Hoewel het wettelijk vermoeden van schade (art. 6:193l BW) de eiser helpt, kunnen verweerders proberen dit te weerleggen door te stellen dat externe factoren (zoals grondstofprijzen of algemene inflatie) de prijsstijging veroorzaakten. Recente jurisprudentie toont aan dat rechters hoge eisen stellen aan het tegenbewijs van karteldeelnemers op dit punt; theoretische mogelijkheden volstaan niet, er moet concreet bewijs liggen.

Stap 4: Het ‘Passing-on’ verweer

Een van de meest prominente verweren in kartelzaken is het ‘passing-on’ verweer. De karteldeelnemer stelt hierbij dat de directe afnemer (de eiser) geen schade heeft geleden omdat hij de prijsverhoging (de overcharge) heeft doorberekend aan zijn eigen klanten (de indirecte afnemers).

Artikel 13 van Richtlijn 2014/104/EU en artikel 6:193q BW leggen de bewijslast voor dit verweer bij de aangesproken karteldeelnemer. Dit is een zware last; de verweerder moet aantonen dat de doorberekening daadwerkelijk heeft plaatsgevonden én in welke mate. Economische analyses van de ‘pass-through rate’ zijn hier essentieel. Het verweer dient om ongerechtvaardigde verrijking van de eiser (artikel 6:100 BW) te voorkomen, maar mag niet leiden tot een situatie waarin de karteldader de dans ontspringt doordat bewijs van exacte doorberekening onmogelijk is.

Stap 5: Processuele aspecten en collectieve acties

De keuze tussen individueel procederen of via een collectief mechanisme is strategisch van aard. De WAMCA biedt mogelijkheden voor efficiënte afwikkeling via een representatieve organisatie. De exclusieve belangenbehartiger kan namens de hele groep procederen, waarbij uitspraken bindend zijn voor de hele klasse (behoudens opt-out).

Voor de ontvankelijkheid (artikel 3:305a BW) gelden strikte eisen omtrent governance en representativiteit. Ook funding is cruciaal; procesfinanciers spelen een grote rol, maar hun fees staan onder toenemend toezicht van de rechtbank om te voorkomen dat de schadevergoeding grotendeels verdampt aan proceskosten. Verder is de internationale bevoegdheid van de Nederlandse rechter een relevant punt, zeker bij grensoverschrijdende kartels. Dankzij de ‘ankerregel’ in de Brussel I-bis Verordening kan vaak in Nederland worden geprocedeerd tegen buitenlandse kartelleden als één deelnemer in Nederland gevestigd is.

Stap 6: Exhibitie en bewijsvoering

Toegang tot bewijs is vaak de achilleshiel voor de eiser. Artikel 843a Rv (en de specifiekere artikelen 845-847 Rv voor mededingingszaken) biedt mogelijkheden tot inzage in bescheiden. Echter, clementieverklaringen en schikkingsvoorstellen die zijn gedaan in het kader van het clementieprogramma van de mededingingsautoriteit genieten absolute bescherming (artikel 846 Rv). Dit is om de effectiviteit van de publieke handhaving (het ‘klikken’ door kartelleden) niet te ondermijnen. Voor overige documenten uit het dossier van de mededingingsautoriteit geldt een proportionaliteitstoets. De rechter moet een balans vinden tussen het belang van waarheidsvinding en de bescherming van bedrijfsgeheimen, vaak opgelost door het instellen van een ‘confidentiality ring’ waarbinnen alleen advocaten en experts inzage krijgen.

Tegenargumenten en verweren

Naast het passing-on verweer zullen karteldeelnemers diverse andere verweren voeren. Veelgehoord is het beroep op verjaring. Hoewel artikel 3:310 BW een termijn van vijf jaar hanteert, is cruciaal wanneer deze termijn aanvangt. Het Hof van Justitie van de EU heeft bepaald dat verjaringstermijnen niet mogen beginnen te lopen voordat de inbreuk is beëindigd en het slachtoffer kennis heeft van de inbreuk en de schade. In de praktijk betekent dit vaak dat de termijn pas gaat lopen na publicatie van het besluit van de mededingingsautoriteit.

Ook wordt vaak gesteld dat er geen causaal verband is of dat de eiser zijn schadebeperkingsplicht heeft geschonden. Argumenten over economische efficiëntie (dat het kartel leidde tot innovatie of kostenbesparing) slagen in de praktijk zelden als rechtvaardiging voor prijsafspraken.

Conclusie: Een robuust raamwerk met strategische uitdagingen

Slachtoffers van kartels beschikken in Nederland over een robuust juridisch raamwerk om schadevergoeding te vorderen. De combinatie van wettelijke bewijsvermoedens, de bindende werking van toezichthoudersbesluiten en de mogelijkheden van de WAMCA maken Nederland tot een aantrekkelijk forum voor kartelschadeprocedures. Toch blijft de praktijk weerbarstig. De complexiteit van schadeberekeningen, de zware bewijslast bij het passing-on verweer en de lange doorlooptijden vereisen een lange adem en gespecialiseerde juridische en economische bijstand.

De wisselwerking tussen publieke handhaving door de ACM/Europese Commissie en private enforcement is onmiskenbaar. Voor ondernemingen die slachtoffer zijn geworden, is passiviteit geen optie meer. Het tijdig veiligstellen van bewijs, het stuiten van de verjaring en het maken van een strategische keuze tussen individueel optreden of aansluiten bij een collectief, zijn essentiële eerste stappen naar compensatie.

---

Veelgestelde Vragen (FAQ) over Kartelschade en Civiele Procedures

In deze sectie behandelen we veelgestelde, complexe juridische vragen rondom het vorderen van kartelschade. Deze antwoorden zijn opgesteld vanuit een expert-perspectief en bedoeld voor professionals die te maken hebben met de finesses van het mededingingsrecht en civiel procesrecht.

FAQ 1: Welke bewijsmiddelen zijn het meest overtuigend om het causaal verband tussen het kartel en uw schade aan te tonen in een civiele procedure?

Het aantonen van causaal verband in kartelzaken vereist een combinatie van juridische verankering en economische onderbouwing. Allereerst biedt artikel 6:193l BW een belangrijk wettelijk vermoeden dat een inbreuk op het mededingingsrecht schade veroorzaakt. Dit wordt versterkt door artikel 161a Rv, dat bepaalt dat een definitief besluit van een mededingingsautoriteit (zoals de ACM of Europese Commissie) dwingend bewijs oplevert van de inbreuk zelf.

Voor het specifieke causale verband met uw schade, zijn de volgende bewijsmiddelen cruciaal:

1. Transactiedata: Facturen, contracten en inkooporders uit de inbreukperiode zijn essentieel om aan te tonen dat er daadwerkelijk handel is gedreven met de karteldeelnemers.
2. Economische expert-rapporten: Dit is vaak het zwaartepunt van de bewijsvoering. Experts gebruiken econometrische modellen (zoals regressieanalyses) om de hypothetische prijs zonder kartel te berekenen.
3. Prijsvergelijkingsstudies: Een analyse van de prijsontwikkeling voor, tijdens en na de kartelperiode, of een vergelijking met een geografische markt waar geen kartel actief was.

Op basis van recente jurisprudentie (zie bijvoorbeeld ECLI:NL:HR:2025:1761) blijkt dat de rechter bereid is om bij voldoende aannemelijkheid de zaak te verwijzen naar een schadestaatprocedure. U hoeft in de hoofdprocedure de exacte schade nog niet tot achter de komma te bewijzen, maar wel dat de mogelijkheid van schade aannemelijk is. Toegang tot het dossier van de mededingingsautoriteit via artikel 847 Rv kan hierbij ondersteunend bewijs leveren, mits dit proportioneel is en geen clementieverklaringen betreft.

FAQ 2: In hoeverre kan een collectieve actie onder de WAMCA de procespositie van individuele slachtoffers versterken tegenover karteldeelnemers?

Sinds de inwerkingtreding van de WAMCA (Wet afwikkeling massaschade in collectieve actie) op 1 januari 2020 en de verankering in artikel 3:305a BW, is de procespositie van gedupeerden aanzienlijk versterkt. Het belangrijkste mechanisme is het ‘opt-out’ systeem: gedupeerden die in Nederland woonachtig zijn, vallen automatisch onder de belangenbehartiging, tenzij zij zich expliciet afmelden.

De voordelen voor de procespositie zijn evident:

• Proceseconomie en kosten: Door claims te bundelen worden de kosten voor economische experts en juridische bijstand gedeeld. Dit maakt procedures haalbaar die individueel te kostbaar zouden zijn.
• Bewijsrechtelijke positie: Een collectief heeft vaak toegang tot een bredere dataset, wat de statistische onderbouwing van de schade via econometrische modellen betrouwbaarder maakt.
• Onderhandelingsmacht: De dreiging van een miljardenclaim dwingt karteldeelnemers sneller tot een collectieve schikking.

De WAMCA stelt wel strenge eisen aan de representativiteit en governance van de belangenorganisatie (de ‘claimstichting’). Recentelijke uitspraken bevestigen dat rechters kritisch toetsen of de stichting daadwerkelijk de belangen van de achterban kan waarborgen. Een belangrijk gevolg is de exclusiviteit: gedurende de WAMCA-procedure worden individuele claims van gedupeerden die niet hebben geopteerd voor een opt-out in beginsel geschorst of niet-ontvankelijk verklaard voor zover zij hetzelfde onderwerp betreffen. Een uitspraak of algemeen verbindend verklaarde schikking (via de WCAM of artikel 1018d Rv) is uiteindelijk bindend voor de gehele groep.

FAQ 3: Welke verweren kunnen karteldeelnemers voeren omtrent het doorberekenen van schade (passing-on-verweer) en hoe kan een eiser daarop anticiperen?

Het ‘passing-on’ verweer is gebaseerd op de stelling dat de eiser (de directe afnemer) de prijsverhoging heeft doorberekend aan zijn eigen klanten en dus per saldo geen vermogensschade heeft geleden. De juridische basis hiervoor ligt in artikel 13 van Richtlijn 2014/104/EU.

De bewijslast voor dit verweer rust echter volledig bij de aangesproken karteldeelnemer. De verweerder moet bewijzen dát er is doorberekend en in welke omvang. Dit vereist vaak diepgaande economische analyses van de prijszettingsstrategie van de eiser.

Als eiser kunt u hierop anticiperen met de volgende strategieën:

• Marktomstandigheden: Toon aan dat de concurrentiepositie of de elasticiteit van de vraag het onmogelijk maakte om prijsverhogingen door te berekenen (bijvoorbeeld bij vaste consumentenprijzen of felle concurrentie).
• Marge-analyse: Bewijs middels uw eigen administratie dat uw marges onder druk stonden tijdens de kartelperiode, wat duidt op absorptie van de kosten in plaats van doorberekening.
• Contractuele beperkingen: Leg contracten over waaruit blijkt dat prijzen voor langere tijd vastlagen en niet tussentijds verhoogd konden worden.

Het is van belang te realiseren dat de rechter op grond van artikel 6:100 BW (voordeelverrekening) rekening houdt met ongerechtvaardigde verrijking, maar ook de bevoegdheid heeft de schade te schatten als een exacte berekening van de doorberekening onmogelijk is. Het passing-on verweer kan ook ‘offensief’ worden ingezet door indirecte afnemers om juist hún schade te bewijzen.

FAQ 4: Kan een indirecte afnemer zelfstandig schadevergoeding vorderen als de directe afnemer geen vordering instelt wegens doorberekening?

Ja, indirecte afnemers hebben een zelfstandig recht op schadevergoeding. Dit is expliciet geregeld in artikel 12-14 van Richtlijn 2014/104/EU en geïmplementeerd in artikel 6:193q BW. De wetgever erkent dat schade door de keten heen ‘wandelt’.

Om de bewijspositie van de indirecte afnemer te versterken, geldt er een wettelijk bewijsvermoeden (artikel 6:193q lid 2 BW). De indirecte afnemer wordt geacht het bewijs van de doorberekening te hebben geleverd indien hij aantoont dat:

1. De verweerder een inbreuk op het mededingingsrecht heeft gepleegd;
2. Deze inbreuk heeft geleid tot een prijsverhoging voor de directe afnemer; en
3. Hij goederen of diensten heeft afgenomen die het voorwerp waren van de inbreuk.

De verweerder kan dit vermoeden weerleggen, maar de drempel ligt hoog. De indirecte afnemer is niet afhankelijk van de acties van de directe afnemer; hij hoeft niet te wachten tot de directe afnemer een claim indient. Strategisch gezien is het voor indirecte afnemers wel vaak lastiger om over de benodigde inkoopdata van de directe afnemer te beschikken om de initiële ‘overcharge’ te bewijzen. Hier kunnen exhibitievorderingen (artikel 843a Rv) uitkomst bieden.

FAQ 5: Hoe beïnvloedt het ontbreken van voldoende administratieve gegevens bij eiser of verweerder de bewijswaardering van het passing-on-verweer?

In kartelschadezaken, die vaak jaren na de feiten spelen, is het ontbreken van administratie een veelvoorkomend probleem. De hoofdregel van artikel 150 Rv stelt dat de partij die rechtsgevolgen inroept, de feiten moet bewijzen. Voor het passing-on verweer ligt de bewijslast bij de verweerder (het kartellid).

Wanneer de verweerder stelt dat er is doorberekend, maar de eiser (de afnemer) beschikt niet meer over de administratie om dit te weerleggen of te bevestigen, ontstaat een bewijsrechtelijk dilemma. De Hoge Raad heeft in recente arresten (zie de lijn in ECLI:NL:HR:2025:1328) en conclusies (ECLI:NL:PHR:2025:654) benadrukt dat de eiser in beginsel in zijn eigen risicosfeer zit voor het bewaren van zijn administratie. Echter, dit ontslaat de verweerder niet van zijn stelplicht en bewijslast.

Indien gegevens ontbreken, kan de rechter gebruikmaken van zijn bevoegdheid tot vrije bewijswaardering (artikel 152 Rv). Als de verweerder door toedoen van de eiser (bijv. vernietiging van bewijs in strijd met bewaarplicht) in bewijsnood verkeert, kan de rechter daar nadelige gevolgen aan verbinden voor de eiser. Anderzijds, als de verweerder het passing-on verweer slechts theoretisch onderbouwt zonder data, zal het verweer falen, ongeacht de administratie van de eiser. De rechter kan in zulke gevallen ook terugvallen op zijn schattingsbevoegdheid ex artikel 6:97 BW om de knoop door te hakken.

FAQ 6: Welke sancties kan de rechter opleggen als een partij weigert administratieve gegevens te overleggen ondanks een bevel tot exhibitie?

Een weigering om te voldoen aan een exhibitiebevel (op grond van artikel 843a Rv of 22 Rv) wordt in het civiele procesrecht zwaar opgenomen. De sancties zijn verankerd in artikel 162 Rv en vloeien voort uit de goede procesorde.

De rechter heeft een discretionaire bevoegdheid om de gevolgtrekkingen te maken die hij geraden acht. Mogelijke sancties zijn:

• Het als vaststaand aannemen van feiten: De rechter kan oordelen dat de stellingen van de wederpartij, die door de ontbrekende stukken bewezen hadden moeten worden, als bewezen worden beschouwd. Dit is vaak fataal voor de weigerachtige partij.
• Toewijzing of afwijzing van de vordering: In extreme gevallen kan de weigering direct leiden tot het verliezen van de zaak.
• Uitsluiting van bewijs: De partij mag geen ander bewijs meer leveren op dat punt.
• Dwangsom: De rechter kan de veroordeling tot afgifte versterken met een dwangsom.

De sanctie moet proportioneel zijn aan de ernst van de weigering. In kartelzaken, waar informatie-asymmetrie groot is, zal een rechter sneller geneigd zijn om ten nadele van de weigerende partij te beslissen om de procedurele gelijkheid te herstellen.

FAQ 7: In hoeverre kan de rechter ambtshalve bewijs verzamelen wanneer beide partijen onvoldoende administratie aanleveren?

De civiele rechter is lijdelijk, maar niet passief. Hoewel artikel 149 Rv bepaalt dat de rechter slechts mag beslissen op basis van feiten die door partijen zijn aangedragen, geeft artikel 22 Rv de rechter de bevoegdheid om in alle standen van het geding partijen te bevelen inlichtingen te verschaffen of stukken over te leggen.

Wanneer beide partijen falen in hun bewijslevering door gebrekkige administratie, kan de rechter echter niet zelfstandig op onderzoek uitgaan (“fishing expedition”). Wel kan de rechter:

1. Deskundigen benoemen (Artikel 194 Rv): De rechter kan een onafhankelijke deskundige vragen om op basis van de wel beschikbare marktdata een schatting te maken.
2. Getuigen horen: De rechter kan ambtshalve bevelen dat bepaalde personen onder ede worden gehoord.
3. Schade schatten: Zoals eerder genoemd, biedt artikel 6:97 BW de ontsnappingsroute. Als de schade niet nauwkeurig kan worden vastgesteld door gebrek aan data, mag de rechter de schade schatten.

De rechter moet hierbij wel het beginsel van hoor en wederhoor respecteren. Hij mag zijn beslissing niet baseren op informatie waar partijen niet op hebben kunnen reageren.

FAQ 8: Kan een rechter bij gebrek aan gegevens een omkering van de bewijslast toepassen ten nadele van de niet-meewerkende partij?

De omkering van de bewijslast is een zwaar middel dat een uitzondering vormt op de hoofdregel van artikel 150 Rv. Dit gebeurt alleen als de eisen van redelijkheid en billijkheid dit verlangen. In kartelschadezaken is de drempel hiervoor hoog, maar niet onoverkomelijk.

Een omkering (of verlichting) van de bewijslast kan aan de orde zijn wanneer een partij in een onmogelijke bewijspositie verkeert door toedoen van de wederpartij. Bijvoorbeeld wanneer een karteldeelnemer bewust bewijsmateriaal heeft vernietigd om sporen uit te wissen. De Hoge Raad eist wel een expliciete motivering voor een dergelijke omkering (zie ECLI:NL:HR:2006:AU4529).

Vaak kiest de rechter echter voor een subtielere route dan formele omkering: de ‘verzwaarde stelplicht’. De partij die over de gegevens beschikt (of zou moeten beschikken), moet zijn verweer extra goed onderbouwen. Doet hij dat niet, dan wordt de stelling van de eiser als vaststaand aangenomen. In recente conclusies (zoals ECLI:NL:PHR:2025:654) wordt benadrukt dat het enkele feit dat bewijslevering lastig is, onvoldoende is voor omkering; er moet sprake zijn van onredelijkheid in de proceshouding van de wederpartij.

FAQ 9: Kan een karteldeelnemer zich met succes beroepen op het recht op bescherming tegen zelfincriminatie om openlegging van administratieve gegevens te weigeren?

Het nemo tenetur-beginsel (niemand is gehouden tegen zichzelf bewijs te leveren), afgeleid uit artikel 6 EVRM, speelt een grote rol in het strafrecht en het bestuursrechtelijke boeteproces. In civiele kartelschadeprocedures is de reikwijdte echter beperkt.

De Hoge Raad (zie ECLI:NL:HR:2025:1519) en het Europese Hof hebben bepaald dat dit beginsel zich niet uitstrekt tot bewijsmateriaal dat onafhankelijk van de wil van de betrokkene bestaat, zoals administratieve bescheiden, facturen en interne notities die al bestonden voordat het onderzoek begon. Een karteldeelnemer kan dus niet weigeren om bestaande bedrijfsadministratie te overleggen in een civiele exhibitieprocedure (art. 843a Rv) met een beroep op nemo tenetur.

Uitzonderingen zijn er wel:

1. Clementieverklaringen: Op grond van artikel 846 Rv zijn verklaringen die specifiek zijn opgesteld voor een clementieverzoek bij de toezichthouder absoluut beschermd tegen inzage.
2. Dwang tot nieuwe verklaringen: Men kan een partij niet dwingen in een civiele procedure een verklaring af te leggen die direct strafrechtelijke of bestuursrechtelijke consequenties (boetes) zou kunnen hebben, als die procedure nog loopt.

Voor zuiver feitelijke, reeds bestaande documenten faalt dit verweer echter bijna altijd in civiele zaken.

FAQ 10: Wat is de verjaringstermijn voor kartelschadeclaims en wanneer begint deze te lopen?

De verjaring van kartelschadeclaims is complex vanwege de lange duur van kartels en de geheimhouding. De hoofdregel is de relatieve verjaringstermijn van vijf jaar (artikel 3:310 BW).

Cruciaal is het startmoment. De termijn begint pas te lopen op de dag volgende op die waarop de benadeelde daadwerkelijk in staat is een rechtsvordering in te stellen. Volgens de jurisprudentie van het Hof van Justitie (o.a. in de zaak Manfredi en Volvo/DAF) vereist dit dat de gedupeerde bekend is met:

1. De inbreuk;
2. Het feit dat hij schade heeft geleden; en
3. De identiteit van de dader.

In de praktijk betekent dit dat de verjaringstermijn meestal pas begint te lopen na de publicatie van de samenvatting van het boetebesluit door de Europese Commissie of de ACM. Bovendien bepaalt Richtlijn 2014/104/EU (en de Nederlandse implementatie) dat de verjaringstermijn wordt geschorst zolang het onderzoek van de mededingingsautoriteit loopt, en tot één jaar nadat het besluit onherroepelijk is geworden.

Er geldt ook een absolute verjaringstermijn van 20 jaar (artikel 3:306 BW), maar door de schorsingsregels wordt deze zelden overschreden voordat een actie kan worden ingesteld. Praktisch advies: stuit de verjaring onmiddellijk na bekendmaking van een kartelbesluit door middel van een aansprakelijkstelling om rechten veilig te stellen.

FAQ 11: Hoe wordt de schade berekend in kartelschadezaken?

Schadebegroting in kartelzaken is geen exacte wiskunde, maar een economische schatting. De meest gebruikte methodologie is de ‘overcharge’-berekening: het verschil tussen de werkelijk betaalde prijs en de prijs die zou hebben gegolden in een markt zonder kartel (de counterfactual).

Methoden die door rechters en experts worden gehanteerd zijn:

1. Before-and-after methode: Men vergelijkt prijzen tijdens het kartel met prijzen in de periode ervoor en erna. Correcties voor inflatie en grondstofkosten zijn noodzakelijk.
2. Yardstick methode: Men vergelijkt de kartelmarkt met een vergelijkbare markt (bijv. een ander land) waar geen inbreuk was.
3. Regressieanalyse: Statistische modellen die proberen de prijsvorming te verklaren op basis van diverse variabelen (kosten, vraag, wisselkoersen) om de ‘schone’ prijs te isoleren.

Naast de prijsopslag kan schade ook bestaan uit:

• Gederfde winst: Door de hogere prijzen is mogelijk minder verkocht (volume-effect).
• Umbrella damages: Schade door aankopen bij niet-karteldeelnemers die hun prijzen wel verhoogden in de slipstream van het kartel.
• Wettelijke rente: Gezien de lange looptijd van kartels vormt rente-op-rente vaak een substantieel deel van de totale claim.

De rechter heeft op basis van artikel 6:97 BW de vrijheid om de methode te kiezen die het meest passend is en kan de schade schatten als exacte berekening niet mogelijk is.

FAQ 12: Wat zijn de voor- en nadelen van een collectieve actie versus een individuele procedure?

De keuze tussen aansluiten bij een collectief (WAMCA) of zelf procederen is een strategische afweging.

Collectieve actie (Voordelen):

• Kostenbesparing: Proceskosten en kosten voor dure economische experts worden gedeeld of gedragen door een procesfinancier (op basis van no cure, no pay of een percentage).
• Macht: Een claim van €100 miljoen dwingt een kartellid eerder tot schikken dan een claim van €50.000.
• Gemak: De claimstichting voert de regie; de administratieve last voor de individuele ondernemer is lager.

Collectieve actie (Nadelen):

• Verlies van controle: U heeft geen directe invloed op de processtrategie of schikkingsvoorwaarden.
• One-size-fits-all: Schikkingen zijn vaak gestandaardiseerd en houden mogelijk onvoldoende rekening met uw specifieke omstandigheden (bijv. specifieke marges).
• Tijdsduur: Collectieve procedures zijn log en kunnen jaren duren door formele ontvankelijkheidsdiscussies.

Individuele procedure (Voordelen):

• Maatwerk: De claim en schadeberekening zijn volledig toegespitst op uw bedrijfssituatie.
• Snelheid: Individuele schikkingen kunnen vaak sneller worden bereikt, zeker als u een grote afnemer was met een handelsrelatie.
• Directe regie: U bepaalt zelf de strategie.

Individuele procedure (Nadelen):

• Kosten: U draagt alle kosten zelf. Het kostenrisico bij verlies is aanzienlijk.
• Bewijslast: U moet zelfstandig al het bewijs leveren, zonder de ‘schaalvoordelen’ van data uit een grote groep.

Voor MKB-bedrijven is een collectieve actie vaak de enige economisch haalbare weg. Grote multinationals kiezen vaker voor een individuele strategie (of een gebundelde claim met enkele andere grote spelers) om maximaal rendement te halen.

---

Wilt u weten wat uw specifieke mogelijkheden zijn in een kartelschadezaak? Neem contact op met Law & More.

Stel: u ontvangt een dagvaarding voor een ernstige verkeersovertreding of wordt verdachte in een strafzaak naar aanleiding van een verkeersongeval. Het bewijs? Een technisch rapport gebaseerd op “inductielussen”. Er zijn geen camera’s, geen directe getuigen, alleen data uit het asfalt. Het Openbaar Ministerie presenteert dit als onomstotelijk, wetenschappelijk bewijs. Maar is dat wel zo?

In de moderne rechtspraak speelt technisch bewijs een steeds grotere rol. Lussenonderzoek—het analyseren van signalen van in het wegdek gefreesde draden—wordt vaak gebruikt om snelheid, roodlichtnegatie of de toedracht van een ongeval vast te stellen. Hoewel deze techniek objectief lijkt, toont de praktijk aan dat interpretatiefouten, gebrekkig onderhoud en ontbrekende documentatie regelmatig leiden tot onbetrouwbare conclusies.

In dit artikel analyseren we de juridische status van lussenonderzoek in het Nederlandse verkeersstrafrecht. We bespreken de technische werking, de valkuilen in de betrouwbaarheid en cruciale jurisprudentie. Bovendien bieden we een concreet stappenplan voor uw verdediging, met speciale aandacht voor uw recht op contra-expertise. Want technische data is slechts bewijs als het controleerbaar én reproduceerbaar is.

1. Wat is Lussenonderzoek? Technische Achtergrond

Om lussenonderzoek juridisch te kunnen betwisten, is een basisbegrip van de techniek noodzakelijk. Het is geen magie; het is natuurkunde, en natuurkunde is gevoelig voor variabelen.

Hoe Werken Inductielussen?

Inductielussen zijn spoelen van koperdraad die in het wegdek zijn ingefreesd, vaak vlak voor de stopstreep bij verkeerslichten of op snelwegen. Het systeem werkt op basis van elektromagnetisme. Wanneer er stroom door de lus loopt, ontstaat er een magnetisch veld. Zodra een metalen object (zoals een auto of motor) over de lus rijdt, verandert de inductie van dit magnetisch veld.

Deze verstoring wordt geregistreerd door de regelautomaat in de wegkantkast. De primaire functies van deze lussen zijn verkeersstroommeting, filedetectie en het aansturen van verkeerslichten (VRI’s). In strafzaken wordt de opgeslagen data echter secundair gebruikt als forensisch opsporingsmiddel. Belangrijk om te beseffen is dat deze systemen data vaak volledig automatisch verzamelen en opslaan, zonder menselijke tussenkomst.

Welke Gegevens Worden Verzameld?

Een lussensysteem “ziet” geen beelden, maar registreert pulsen. De data die hieruit voortkomt, bestaat doorgaans uit:

• Tijdstempel: Het exacte moment (vaak tot op de milliseconde nauwkeurig) waarop een voertuig de lus oprijdt en verlaat.
• Aanwezigheid: De duur van de passage (bezettingstijd).
• Snelheidsberekening: Wanneer er twee lussen achter elkaar liggen (een lussenpaar), kan de snelheid worden berekend door de afstand tussen de lussen te delen door de tijd die het voertuig nodig heeft om van lus A naar lus B te rijden.
• Voertuigclassificatie: Soms kan op basis van de ‘magnetische handtekening’ of de lengte van het voertuig een inschatting worden gemaakt van het type voertuig (vrachtwagen vs. personenauto).

Gebruik in Forensisch Verkeersonderzoek

In de rechtzaal wordt deze data gebruikt om complexe scenario’s te reconstrueren. Veelvoorkomende toepassingen zijn:

1. Ongevalsanalyse op kruispunten: Wie reed er door rood? Lussendata kan aantonen welk voertuig op welk moment de stopstreep passeerde in relatie tot de stand van het verkeerslicht.
2. Snelheidsbepalingen: Bij ernstige snelheidsovertredingen of aanrijdingen met hoge snelheid.
3. Volgorde van gebeurtenissen: Het vaststellen van tijdsintervallen (time gaps) tussen voertuigen om te bepalen of er sprake was van bumperkleven of een onveilige inhaalmanoeuvre.
4. Toetsing getuigenverklaringen: De objectieve data wordt gelegd naast subjectieve verklaringen van betrokkenen.

Voorbeeld:
Bij een aanrijding op een kruispunt kunnen lussengegevens bijvoorbeeld aantonen dat voertuig A het kruispunt om 14:32:15.234 passeerde en voertuig B om 14:32:16.891. Als het verkeerslicht voor voertuig A op dat specifieke moment al 2 seconden op rood stond, vormt dit krachtig belastend bewijs.

2. Juridisch Kader: Wettelijke Bepalingen

De rechter mag lussenonderzoek niet zomaar voor waarheid aannemen. Het gebruik ervan is gebonden aan strikte regels uit het Wetboek van Strafvordering (Sv).

Bewijsmiddelen in het Strafrecht

Volgens Artikel 338 Sv kan een verdachte alleen worden veroordeeld als de rechter de overtuiging heeft dat hij het feit heeft begaan, gebaseerd op wettige bewijsmiddelen. Dit is het zogenoemde negatief-wettelijke bewijsstelsel: zonder wettig bewijs geen veroordeling, maar bewijs alleen is niet genoeg (de rechter moet ook overtuigd zijn).

Artikel 339 Sv specificeert wat wettige bewijsmiddelen zijn. Lussenonderzoek valt doorgaans onder:

• Verklaringen van deskundigen: Wanneer een expert de data heeft geanalyseerd en hierover rapporteert.
• Schriftelijke bescheiden: De uitdraaien van de datalogs zelf.

Vrije Bewijswaardering

Een cruciaal principe in het Nederlandse recht is de vrije bewijswaardering, vastgelegd in Artikel 152 Sv. Dit betekent dat de wet geen vaste waarde toekent aan lussenonderzoek. Het is niet per definitie “sterker” dan een getuigenverklaring. De rechter bepaalt zelf welke waarde hij aan de lussendata hecht.

Echter, de rechter heeft wel een motiveringsplicht (Artikel 359 Sv). Als de verdediging gemotiveerd en onderbouwd stelt dat het lussenonderzoek onbetrouwbaar is, mag de rechter dit verweer niet zomaar terzijde schuiven. Hij moet in het vonnis uitleggen waarom hij het bewijs toch betrouwbaar acht. Doet hij dit niet of onvoldoende, dan is het vonnis in hoger beroep of cassatie vernietigbaar.

Deskundigenonderzoek – Wettelijk Kader

Omdat rechters zelf geen technische experts zijn, leunen ze zwaar op deskundigen. Artikel 51i Sv regelt de benoeming. De expert moet specifieke kennis hebben en objectief en onpartijdig zijn.

Nog belangrijker voor uw verdediging is Artikel 51l Sv. Dit artikel stelt eisen aan het deskundigenverslag. Het moet een “met redenen omkleed verslag” zijn, inhoudende:

1. Een beschrijving van de opdracht.
2. Een beschrijving van de onderzochte materialen.
3. Een beschrijving van de gebruikte methoden.
4. De overwegingen die tot de conclusie leiden.

Dit artikel is uw breekijzer. Als een rapport slechts concludeert “verdachte reed 80 km/u” zonder uit te leggen hoe dit berekend is en welke marges zijn gehanteerd, voldoet het niet aan de wet. Tot slot geeft Artikel 51m Sv de verdediging het recht om de deskundige te (doen) ondervragen, een essentieel instrument om de methodologie te toetsen.

3. Recht op Tegenonderzoek (Contra-expertise)

Dit is wellicht de belangrijkste sectie voor verdachten. Als u twijfelt aan de uitkomst van het lussenonderzoek, heeft u het fundamentele recht om dit te laten controleren.

Wettelijke Grondslag

Het recht op tegenonderzoek is vastgelegd in Artikel 150a Wetboek van Strafvordering. De wet is hierin helder, maar stelt wel strikte eisen aan de verdachte.

De kernbepaling luidt: “De verdachte of zijn raadsman kan binnen twee weken nadat de uitslag van het onderzoek aan hem is medegedeeld, bij het openbaar ministerie schriftelijk een gemotiveerd verzoek indienen om een tegenonderzoek te doen verrichten.”

Let op de vier cruciale voorwaarden:

1. Termijn: U heeft slechts twee weken na kennisgeving van het rapport.
2. Vorm: Het verzoek moet schriftelijk zijn.
3. Inhoud: Het verzoek moet gemotiveerd zijn (u moet uitleggen waarom).
4. Voorstel: U moet een concrete deskundige voorstellen.

Als de officier van justitie dit weigert, kunt u zich wenden tot de rechter-commissaris (Artikel 150b Sv). Bij toewijzing heeft de tegendeskundige recht op toegang tot alle materialen (Artikel 150c Sv).

Jurisprudentie over Tegenonderzoek

De Hoge Raad hecht grote waarde aan dit recht, omdat het voortvloeit uit het beginsel van ‘equality of arms’ (gelijkheid van wapens) in een eerlijk proces.

In een recente uitspraak, ECLI:NL:HR:2025:1711, bevestigde de Hoge Raad dat een verzoek om tegenonderzoek in principe moet worden toegewezen als het tijdig en gemotiveerd is ingediend, zeker wanneer het technisch bewijs doorslaggevend is voor de zaak. De Raad overwoog: “Het recht op een tegenonderzoek is een belangrijk onderdeel van het recht op een eerlijk proces.”

Ook het standaardarrest ECLI:NL:HR:1992:AD1610 blijft relevant: de verdediging moet een gelijkwaardige kans hebben om technisch bewijs te betwisten. Praktisch betekent dit dat rechters zeer terughoudend moeten zijn met het afwijzen van een goed onderbouwd verzoek.

Volgens het advies van de Procureur-Generaal in ECLI:NL:PHR:2018:1322 mag een verzoek alleen worden afgewezen als het “manifest nutteloos” is. Bij complex lussenonderzoek is dit zelden het geval, in tegenstelling tot bijvoorbeeld een standaard alcoholblaastest.

Praktische Toepassing bij Lussenonderzoek

Wanneer is contra-expertise bij lussenonderzoek essentieel?

• Bij complexe interpretaties van ruwe data (was het voertuig A of B?).
• Wanneer meerdere voertuigen vlak na elkaar passeerden.
• Bij snelheidsberekeningen die afhangen van milliseconden.
• Wanneer technische documentatie (kalibratie) ontbreekt.

Een goed verzoek omvat concrete punten van twijfel. Bijvoorbeeld:
“Wij verzoeken om tegenonderzoek omdat: 1) De technische documentatie over kalibratie en onderhoud van de lussen ontbreekt; 2) De deskundige geen inzicht geeft in de foutmarge van de tijdregistratie; 3) De interpretatie van de ruwe data in een complexe verkeerssituatie onvoldoende is onderbouwd; 4) [Naam expert] beschikt over gespecialiseerde kennis van lussenonderzoek en kan de betrouwbaarheid van de conclusies toetsen.”

4. Betrouwbaarheid van Lussenonderzoek: Sterke en Zwakke Punten

Om effectief verweer te voeren, moet u weten waar de kwetsbaarheden zitten.

Sterke Punten (Waarom Rechters Het Accepteren)

Lussenonderzoek wordt in de basis gezien als robuust bewijs omdat:

• De dataverzameling geautomatiseerd is (geen menselijke waarnemingsfouten).
• Tijdstempels zeer nauwkeurig kunnen zijn.
• De data moeilijk achteraf te manipuleren is.
• Het gebaseerd is op harde natuurkundige principes.

Zwakke Punten en Aanvalslijnen

A. Technische Onnauwkeurigheid en Storingen
Lussen liggen in de weg en hebben veel te lijden. Water, vorst, zwaar verkeer en wegwerkzaamheden kunnen de lussen beschadigen of de gevoeligheid aantasten (“calibration drift”). Ook elektrische interferentie van nabijgelegen kabels kan spooksignalen veroorzaken.
Verweer: Vraag onderhoudslogboeken en kalibratierapporten op.

B. Beperkte Specificiteit
Een lus detecteert “metaal”, niet “de blauwe Volvo met kenteken X”. In situaties met meerdere rijstroken of voertuigen die dicht op elkaar rijden, kan het systeem in de war raken welk voertuig welk signaal veroorzaakte.
Verweer: Bij druk verkeer is de identificatie van het voertuig de zwakke schakel.

C. Tijdregistratie en Synchronisatie
Is de klok van het lussensysteem gesynchroniseerd met de officiële tijd of de klok van het verkeerslicht? Een afwijking van enkele seconden kan het verschil maken tussen vrijspraak (groen licht) en veroordeling (rood licht).
Verweer: Vraag bewijs van tijdsynchronisatie.

D. Interpretatie van Ruwe Data
Ruwe data is een brij van signalen. De vertaling naar een conclusie (“hij reed 80 km/u”) vereist aannames over acceleratie en voertuigpositie. Verschillende experts kunnen tot verschillende conclusies komen op basis van dezelfde data.
Verweer: Betwist de aannames en vraag om alternatieve scenario’s.

E. Gebrekkige Documentatie
Dit is vaak het sterkste punt voor de verdediging. Er zijn geen universele standaarden voor de documentatie van lussensystemen. Vaak ontbreken onderhoudshistorie of technische specificaties in het dossier.
Verweer: Doe een beroep op Artikel 51l Sv: zonder documentatie is het onderzoek niet controleerbaar.

5. Jurisprudentie Analyse: Wanneer Slaagt Lussenonderzoek?

De rechtspraak laat een duidelijk patroon zien: transparantie wint, vaagheid verliest.

Succesvolle Toepassingen

In de zaak ECLI:NL:RBZWB:2022:7122 werd lussenonderzoek geaccepteerd als bewijs voor roodlichtnegatie na een ongeval. Waarom? De technische documentatie was compleet, de expert legde zijn methode helder uit en de data strookte met de schadebeelden en locatie van de voertuigen. De rechter oordeelde: “Het lussenonderzoek is deskundig uitgevoerd en de resultaten passen logisch bij de overige bevindingen.”

Ook in ECLI:NL:GHARL:2025:2243 hield een snelheidsmeting stand. De expert toonde aan dat het systeem recent gekalibreerd was, berekende de foutmarge correct en maakte de validatie inzichtelijk. Transparantie over de marges vergrootte hier juist de geloofwaardigheid.

In ECLI:NL:GHSHE:2025:421 gebruikte het Hof lussendata in samenhang met getuigenverklaringen en zichtlijnanalyse. Doordat het lussenbewijs onderdeel was van een grotere puzzel, werd het geaccepteerd.

Afgewezen of Verzwakt Lussenonderzoek

Het gaat mis voor het OM wanneer de controleerbaarheid in het geding is. De Procureur-Generaal stelde in ECLI:NL:PHR:2024:611 dat bewijsuitsluiting aan de orde is wanneer onderzoek “niet controleerbaar of reproduceerbaar” is. In die zaak werd de zaak terugverwezen omdat hiaten in de documentatie niet waren geadresseerd.

In ECLI:NL:GHARL:2025:5294 rammelde het technisch bewijs: geen bewijs van recente kalibratie en onduidelijke foutmarges. Het Hof sloot het bewijs niet volledig uit, maar kende er verminderde bewijswaarde aan toe, waardoor corroboratie (steunbewijs) noodzakelijk was voor een veroordeling.

Nog dwingender was ECLI:NL:GHSHE:2024:2899, waar de verdediging geen toegang kreeg tot de ruwe data. Het Hof oordeelde dat dit een schending was van het ‘fair trial’-beginsel (Artikel 6 EVRM). Zonder toegang tot de brongegevens kan de verdediging het bewijs immers niet effectief betwisten. De veroordeling werd vernietigd.

De algemene les uit ECLI:NL:HR:2022:1198 blijft leidend: de rechter moet kunnen nagaan wie onderzoek deed, welke methoden zijn gebruikt en of de resultaten reproduceerbaar zijn. Lussenonderzoek dat hieraan niet voldoet, is kwetsbaar.

6. Bewijsuitsluiting: Wanneer en Hoe?

Als blijkt dat het lussenonderzoek rammelt, wat is dan de sanctie? Artikel 359a Sv geeft de rechter de bevoegdheid om vormverzuimen te sanctioneren, bijvoorbeeld door bewijsuitsluiting.

Juridische Grondslag

Bewijsuitsluiting is geen automatisme. Volgens de Hoge Raad (o.a. ECLI:NL:HR:2023:975) moet er sprake zijn van een ernstig vormverzuim dat een directe inbreuk maakt op het recht op een eerlijk proces (Artikel 6 EVRM), waarbij geen ander passend rechtsgevolg mogelijk is.

Toepassing op Lussenonderzoek

Bewijsuitsluiting is een reële optie in de volgende scenario’s:

1. Ontbreken van Essentiële Documentatie: Als er geen kalibratiecertificaten of onderhoudslogboeken zijn, is de betrouwbaarheid van de meting niet te verifiëren. Dit schendt de controleerbaarheidseis van Artikel 51l Sv.
2. Weigering Toegang tot Data: Als de verdediging geen toegang krijgt tot ruwe data of algoritmes (bijvoorbeeld omdat de fabrikant dit als “bedrijfsgeheim” bestempelt), wordt de ‘equality of arms’ geschonden.
3. Oncontroleerbaar Onderzoek: Wanneer de methodologie zo vaag is dat niemand kan narekenen hoe de expert tot zijn conclusie kwam.
4. Onterecht Geweigerde Contra-expertise: Als een tijdig en gemotiveerd verzoek wordt afgewezen zonder goede grond, kan de rechter oordelen dat het oorspronkelijke rapport niet als bewijs mag dienen.

Praktische Strategie

In de praktijk zal een rechter eerder kiezen voor bewijsvermindering dan volledige uitsluiting. De rechter zegt dan: “Ik gebruik het rapport wel, maar met grote voorzichtigheid en alleen als er ander bewijs is.” Voor de verdediging kan dit echter net zo effectief zijn, zolang er geen ander sterk bewijs ligt.

7. Praktische Verdedigingsstrategie

Bent u verdachte in een zaak met lussenonderzoek? Volg dit stappenplan.

Stap-voor-Stap Actieplan

STAP 1: Onmiddellijk Handelen (Dag 1-3)
Schakel direct een gespecialiseerde advocaat in verkeersstrafrecht in. Bestudeer het dossier en noteer uw eigen, gedetailleerde herinnering van de gebeurtenis.

STAP 2: Documentatie Opvragen (Week 1)
Laat uw advocaat via Artikel 30 Sv (recht op kennisneming stukken) de volgende stukken opvragen:

• Het complete expertiserapport met methodologie.
• Kalibratiecertificaten en onderhoudslogboeken van de lussen.
• Systeemfoutmeldingen rond de datum van het incident.
• De ruwe dataset (niet alleen de conclusies).

STAP 3: Analyse en Beslissing (Week 1-2)
Zijn er hiaten? Ontbreekt de kalibratie? Is de methodologie onduidelijk? Zo ja: bereid een verzoek tot contra-expertise voor.

STAP 4: Verzoek Contra-expertise (Binnen 2 weken!)
Dien een gemotiveerd verzoek in bij de Officier van Justitie conform Artikel 150a Sv. Gebruik de volgende structuur:
“Wij verzoeken om contra-expertise door [naam expert], omdat: 1) Het rapport geen kalibratiecertificaten bevat, waardoor de meetnauwkeurigheid ongewis is; 2) De deskundige geen inzicht geeft in de foutmarges; 3) De interpretatie van de ruwe data in deze complexe situatie met meerdere voertuigen onvoldoende is onderbouwd. Een tegenonderzoek is noodzakelijk om de betrouwbaarheid te toetsen.”

STAP 5: Bij Weigering
Dien een verzoek in bij de Rechter-Commissaris (Artikel 150b Sv) om alsnog een expert te benoemen. Subsidiair: verzoek om de deskundige op zitting te horen.

STAP 6: Inhoudelijke Betwisting op Terechtzitting
Ook zonder contra-expertise kunt u verweer voeren. Stel kritische vragen aan de deskundige:

• “Hoe weet u zeker dat signaal X bij mijn auto hoort en niet bij de auto naast mij?”
• “Wanneer is dit systeem voor het laatst gekalibreerd?”
• “Wat is de exacte foutmarge van uw berekening?”
  Wijs de rechter op jurisprudentie (zoals ECLI:NL:HR:2022:1198) die transparantie vereist.

STAP 7: Pleidooi
Uw advocaat moet in het pleidooi bepleiten dat door de gebreken het bewijs onvoldoende betrouwbaar is voor een veroordeling (vrijspraak) of dat bewijsuitsluiting moet volgen (Artikel 359a Sv).

Veelgemaakte Fouten

• Te laat reageren: De termijn van 2 weken voor contra-expertise is fataal.
• Ongemotiveerd verzoek: “Ik geloof het niet” is geen juridisch argument. U moet technische bezwaren hebben.
• Zelf doen: Lussenonderzoek is te complex om zonder specialistische rechtsbijstand aan te vechten.

8. Conclusie

Lussenonderzoek lijkt op het eerste gezicht hard, wiskundig bewijs. Toch toont onze analyse aan dat het verre van onfeilbaar is. Technische storingen, interpretatiefouten en vooral gebrekkige documentatie kunnen de resultaten onbetrouwbaar maken.

Het Nederlandse strafrecht biedt u krachtige instrumenten om u hiertegen te verweren, met het recht op contra-expertise (Artikel 150a Sv) als belangrijkste wapen. De jurisprudentie bevestigt keer op keer: bewijs dat niet controleerbaar is, mag niet leiden tot een veroordeling.

Bent u geconfronteerd met lussenonderzoek in een verkeersstrafzaak? Wacht niet. De termijn voor contra-expertise is slechts twee weken. Neem onmiddellijk contact op met een gespecialiseerde advocaat verkeersstrafrecht. Een tijdige en goed onderbouwde verdediging kan het verschil maken tussen een veroordeling en een vrijspraak.

Onthoud: lussenonderzoek mag er wetenschappelijk uitzien, maar is net zo goed aanvechtbaar als elk ander bewijs. Met de juiste juridische strategie en deskundige ondersteuning kunt u de betrouwbaarheid effectief ter discussie stellen.

9. Veelgestelde Vragen (FAQ)

FAQ 1: Hoe betrouwbaar is lussenonderzoek eigenlijk?
Lussenonderzoek kan betrouwbaar zijn, maar dat hangt volledig af van de kwaliteit van het systeem, de documentatie en de interpretatie. In het beste geval biedt het objectieve, nauwkeurige tijdstempels van voertuigpassages. In het slechtste geval kunnen technische storingen, ontbrekende kalibratie of foutieve interpretatie tot verkeerde conclusies leiden. De rechtspraak laat zien dat rechters lussenonderzoek accepteren wanneer de deskundige transparant is over de methodologie en volledige documentatie overlegt. Omgekeerd wordt het bewijs verzwakt of uitgesloten als documentatie ontbreekt of het onderzoek niet reproduceerbaar is.

FAQ 2: Binnen welke termijn moet ik contra-expertise aanvragen?
U moet binnen twee weken na het moment dat u kennisneming heeft gekregen van de uitslag van het deskundigenonderzoek een verzoek indienen (Artikel 150a lid 3 Sv). Dit is een strikte termijn; te late verzoeken worden bijna altijd afgewezen, tenzij er sprake is van zeer bijzondere omstandigheden. Let op: de termijn begint te lopen vanaf het moment dat u of uw advocaat het rapport heeft ontvangen.

FAQ 3: Wat moet er in mijn verzoek tot contra-expertise staan?
Een verzoek moet schriftelijk en gemotiveerd zijn. U moet uitleggen waarom u het onderzoek betwist (bijv. ontbrekende kalibratiecertificaten, onduidelijke methodologie) en waarom een tegenonderzoek noodzakelijk is voor uw verdediging. Daarnaast moet u een concrete, gekwalificeerde deskundige voorstellen die het tegenonderzoek kan uitvoeren.

FAQ 4: Wat als mijn verzoek om contra-expertise wordt afgewezen?
Als de officier van justitie weigert, kunt u binnen 14 dagen een verzoek indienen bij de rechter-commissaris (Artikel 150b Sv). Deze zal de officier horen en beslissen of het verzoek alsnog moet worden toegewezen. Als ook dit niet lukt, kunt u proberen de deskundige op de zitting te laten horen of schriftelijke vragen te stellen.

FAQ 5: Kan ik een eigen deskundige inhuren zonder toestemming van de rechter?
Ja, u mag altijd zelf een deskundige inhuren. Dit rapport kunt u inbrengen als ‘schriftelijk bescheid’. Het verschil is dat een eigen expert (partijdeskundige) soms als minder onafhankelijk wordt gezien dan een door de rechter benoemde expert. Echter, een goed onderbouwd rapport van een eigen expert kan zeer waardevol zijn om twijfel te zaaien.

FAQ 6: Wat zijn de kosten van contra-expertise en wie betaalt die?
De kosten variëren van €1.500 voor een beoordeling tot €7.000+ voor complex onderzoek. Bij een toegewezen contra-expertise via Artikel 150a Sv betaalt de staat de kosten. Huurt u zelf iemand in, dan betaalt u zelf. Bij vrijspraak kunt u wel verzoeken om een schadevergoeding voor gemaakte kosten.

FAQ 7: Kan lussenonderzoek als enig bewijs leiden tot een veroordeling?
In theorie wel, aangezien het Nederlandse recht geen minimumbewijsregel voor technisch bewijs kent. Echter, rechters zijn terughoudend. Zonder steunbewijs (corroboratie) en bij gemotiveerde betwisting zal een rechter niet snel veroordelen op basis van alléén lussendata, zeker niet als de betrouwbaarheid ook maar enigszins in twijfel is getrokken.

FAQ 8: Wat als de technische documentatie van de lussen niet beschikbaar is?
Dit is een sterk verweer. Artikel 51l Sv en jurisprudentie vereisen controleerbaarheid. Als essentiële stukken als kalibratierapporten of onderhoudslogs ontbreken, kunt u stellen dat de betrouwbaarheid niet toetsbaar is. Dit kan leiden tot bewijsuitsluiting of bewijsvermindering.

FAQ 9: Hoe lang duurt het voordat contra-expertise is afgerond?
Reken op 2 tot 6 maanden vertraging in uw zaak. Dit hangt af van de beschikbaarheid van de expert en de complexiteit van het onderzoek.

FAQ 10: Wat als er meerdere voertuigen kort na elkaar passeerden?
Dit is een klassiek zwak punt. Lussen zien “metaal”, geen kentekens. Bij druk verkeer of voertuigen vlak achter elkaar (tailgating) is het vaak technisch lastig vast te stellen welk voertuig welk signaal veroorzaakte. Dit biedt ruimte voor gerede twijfel.

FAQ 11: Kan ik de deskundigheid van de onderzoeker aanvechten?
Ja. U kunt vragen naar opleiding, ervaring en accreditatie. Ook kunt u de onpartijdigheid betwisten als de expert banden heeft die zijn objectiviteit kunnen beïnvloeden.

FAQ 12: Wat is het verschil tussen bewijsuitsluiting en verminderde bewijswaarde?
Bij uitsluiting mag het bewijs niet worden gebruikt voor de veroordeling. Bij verminderde waarde wordt het bewijs wel gebruikt, maar weegt het minder zwaar en is er ander bewijs nodig om tot een veroordeling te komen.

FAQ 13: Moet ik zelf technische kennis hebben?
Nee. Uw advocaat bewaakt het juridische proces en een deskundige doet de technische analyse. Het is wel belangrijk dat u uw eigen waarneming van het incident zo helder mogelijk deelt.

FAQ 14: Wat als ik wil bekennen maar het rapport klopt niet?
Bespreek dit met uw advocaat. U kunt bekennen wat u daadwerkelijk heeft gedaan (bijv. “ik reed te hard”) maar tegelijkertijd het technisch bewijs betwisten als de gemeten waarden (bijv. “120 km/u”) onjuist zijn. Dit is geen tegenstrijdigheid, maar een nuance.

FAQ 15: Hoe kan ik zelf controleren of de lussen betrouwbaar zijn?
U kunt via de Wet open overheid (Woo) informatie opvragen bij de wegbeheerder over onderhoud en storingen. Ook kunt u de locatie bezoeken om te zien of er zichtbare schade aan het wegdek is. Echter, voor de technische analyse van de data heeft u echt een expert nodig.

10. Wettelijke Bronnen en Referenties

• Wetboek van Strafvordering (Sv): Artikelen 30, 51i, 51l, 51m, 150a, 150b, 150c, 152, 338, 339, 359, 359a.
• Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM): Artikel 6 (Recht op een eerlijk proces).
• Jurisprudentie Hoge Raad: ECLI:NL:HR:2025:1711, ECLI:NL:HR:2022:1198, ECLI:NL:HR:1992:AD1610, ECLI:NL:HR:2023:975.
• Jurisprudentie Gerechtshoven: ECLI:NL:GHARL:2025:2243, ECLI:NL:GHARL:2025:5294, ECLI:NL:GHSHE:2025:421, ECLI:NL:GHSHE:2024:2899.
• Adviezen Procureur-Generaal: ECLI:NL:PHR:2024:611, ECLI:NL:PHR:2025:304, ECLI:NL:PHR:2018:1322.
• Jurisprudentie Rechtbanken: ECLI:NL:RBZWB:2022:7122, ECLI:NL:RBLIM:2025:11395.

In het Nederlandse familierecht en jeugdrecht is er nauwelijks een begrip dat zo vaak wordt aangehaald als ‘het belang van het kind’. Het klinkt als een vanzelfsprekendheid: bij elke beslissing die een kind raakt, moet diens welzijn de hoogste prioriteit hebben. Toch is de juridische realiteit weerbarstiger. Artikel 3 van het Internationaal Verdrag inzake de Rechten van het Kind (IVRK) vormt het internationale fundament voor dit beginsel, maar de toepassing ervan in de rechtszaal leidt regelmatig tot complexe dilemma’s.

Want wat is nu precies in het belang van een kind wanneer ouders lijnrecht tegenover elkaar staan in een gezagskwestie? Hoe zwaar weegt dit belang in een ontruimingsprocedure waar ook het eigendomsrecht van een verhuurder speelt? En hoever reikt de onderzoeksplicht van de rechter eigenlijk? Voor juridische professionals is het essentieel om niet alleen de theorie van artikel 3 IVRK te kennen, maar vooral te begrijpen hoe de Hoge Raad en lagere rechters dit artikel in 2024 en 2025 interpreteren. Dit artikel biedt een diepgaande analyse van de actuele rechtspraak en wetgeving, en vertaalt deze naar de dagelijkse praktijk.

De kern van artikel 3 IVRK

Artikel 3 van het IVRK is zonder twijfel een van de belangrijkste bepalingen binnen het internationale kinderrechtenrecht. Het eerste lid bepaalt dat bij alle maatregelen betreffende kinderen, ongeacht of deze worden genomen door openbare of particuliere instellingen voor maatschappelijk welzijn of door rechterlijke instanties, bestuursautoriteiten of wetgevende lichamen, de belangen van het kind de eerste overweging vormen.

Reikwijdte en toepassing

De formulering van het artikel is bewust breed. Het beperkt zich niet tot familierechtelijke kwesties, maar strekt zich uit tot alle domeinen waarin beslissingen direct of indirect effect hebben op kinderen. Dit omvat vreemdelingenrecht, strafrecht, en zelfs huurrecht. De ratio achter deze brede werking is de erkenning van de kwetsbare positie van kinderen. Zij zijn voor hun welzijn en ontwikkeling volledig afhankelijk van volwassenen en hebben vaak geen zelfstandige stem in procedures die hun leven ingrijpend beïnvloeden.

Verankering in EU-regelgeving

Het belang van het kind is niet alleen een verdragsrechtelijke norm, maar is ook diep verankerd in het recht van de Europese Unie. Dit zien we terug in diverse richtlijnen en verordeningen die de nationale wetgeving sturen:

• Richtlijn 2013/32/EU (Procedurerichtlijn): In asielprocedures moet het belang van het kind een primaire overweging zijn. Dit betekent concreet dat procedures moeten worden aangepast aan de leeftijd en kwetsbaarheid van de minderjarige (rct. 33).
• Verordening (EU) 2024/1348: Deze recente verordening herhaalt de centrale positie van het kind en koppelt dit expliciet aan artikel 12 IVRK: het recht van het kind om gehoord te worden. Zonder participatie kan het belang van het kind immers niet volledig worden vastgesteld (rct. 23).
• Richtlijn (EU) 2016/800: Voor kinderen die verdachte zijn in strafprocedures, gelden specifieke procedurele waarborgen die voortvloeien uit de noodzaak hun belang voorop te stellen (rct. 8).

Uit deze regelgeving blijkt dat het belang van het kind geen vrijblijvend moreel kompas is, maar een harde juridische norm die doorwerkt in nationale wetgeving en rechtspraak.

Toepassing in de Nederlandse rechtspraktijk

De Nederlandse rechtspraak laat een constante ontwikkeling zien in de interpretatie van artikel 3 IVRK. Een recente prejudiciële beslissing van de Hoge Raad uit 2025 biedt hierbij cruciale handvatten voor de praktijk (ECLI:NL:HR:2025:1799).

Interpretatie door de Hoge Raad

In deze uitspraak heeft de Hoge Raad artikel 3 IVRK uitgelegd aan de hand van de interpretatieregels van het Verdrag van Wenen. De kernvraag was hoe ver de verantwoordelijkheid van de rechter reikt. Moet een rechter in elke procedure actief op zoek gaan naar feiten over het belang van het kind, of mag hij afgaan op wat partijen aandragen?

De Hoge Raad stelt vast dat het belang van het kind weliswaar een ‘primaire overweging’ is, maar dat dit de civielrechtelijke procesorde niet volledig opzijzet. De rechter is niet verplicht om ambtshalve buiten de grenzen van de rechtsstrijd feiten te verzamelen, tenzij daar een specifieke wettelijke grondslag voor bestaat (rov. 3.4.3). Wel moet de rechter de aangeleverde informatie actief toetsen aan het belang van het kind. Dit is een belangrijke nuance voor de procespraktijk: de verantwoordelijkheid om relevante feiten aan te dragen blijft primair bij de procespartijen liggen, hoewel de rechter een actieve regiefunctie heeft.

Belangenafweging in de praktijk

Dat het belang van het kind een ‘eerste overweging’ is, betekent volgens de Hoge Raad niet dat dit belang altijd de doorslag geeft. Het is geen troefkaart die alle andere belangen automatisch van tafel veegt. In de betreffende zaak, die ging over een huisvestingskwestie, woog de Hoge Raad het recht van het kind op huisvesting en het recht om niet van ouders gescheiden te worden af tegen de rechten van de wederpartij.

Hierbij oordeelde de Raad dat, hoewel het dakloos worden van een kind een zeer zwaarwegende omstandigheid is, dit niet per definitie leidt tot afwijzing van een ontruimingsvordering als er sprake is van ernstige overlast of wanbetaling. De rechter moet echter wel expliciet motiveren hoe het belang van het kind is meegewogen en of er alternatieve oplossingen (zoals andere huisvesting) zijn onderzocht (rov. 3.3.3-3.3.4).

Het belang van het kind – flexibel maar bindend

Een van de grootste uitdagingen voor de rechtspraktijk is dat ‘het belang van het kind’ een open norm is. De invulling is casuïstisch en afhankelijk van de specifieke context. Toch zijn er in de jurisprudentie vaste piketpaaltjes te vinden die houvast bieden.

Concrete invulling van het begrip

Wanneer rechters moeten vaststellen wat in het belang van een kind is, kijken zij naar een combinatie van factoren. Veiligheid staat hierbij altijd op één. Daarnaast spelen continuïteit in de opvoedingssituatie, een veilige hechting met opvoeders en het ontwikkelingsperspectief van het kind een doorslaggevende rol.

In de Nederlandse wetgeving zien we deze factoren terug in bijvoorbeeld artikel 1:377a BW (omgang) en artikel 3.1 van de Jeugdwet. Bij uithuisplaatsingen weegt de vraag of een kind zich binnen een aanvaardbare termijn weer bij de ouders kan ontwikkelen zwaar mee. Is dat niet het geval, dan verschuift het belang van het kind naar duidelijkheid en stabiliteit in een pleeggezin of instelling (ECLI:NL:HR:2025:1948).

Rechtstreekse werking

Een veelgestelde vraag is of burgers rechtstreeks een beroep kunnen doen op artikel 3 IVRK. Het antwoord is bevestigend. De bepaling heeft rechtstreekse werking in de Nederlandse rechtsorde. Dit betekent dat een rechter nationale wetgeving en besluiten van bestuursorganen buiten toepassing kan laten als deze in een specifiek geval leiden tot een uitkomst die onverenigbaar is met het belang van het kind.

Toch is deze rechtstreekse werking niet onbegrensd. Zoals artikel 810 Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering (Rv) voorschrijft, moet de rechter het belang van het kind als richtsnoer nemen, maar dit gebeurt altijd binnen de kaders van de wet. Artikel 3 IVRK fungeert dus eerder als een correctiemechanisme en een interpretatiekader dan als een zelfstandige bron voor nieuwe rechtsmiddelen.

De stem van het kind

Artikel 3 IVRK kan niet los worden gezien van artikel 12 IVRK: het recht van het kind om zijn of haar mening te geven in aangelegenheden die het kind betreffen. In de Nederlandse rechtspraktijk is de participatie van kinderen de afgelopen jaren sterk toegenomen.

Het hoorrecht in de praktijk

In civiele procedures worden kinderen vanaf 12 jaar standaard door de rechter uitgenodigd voor een kindgesprek. Voor kinderen jonger dan 12 jaar kan de rechter beslissen om hen toch te horen als de zaak hen ernstig raakt en zij in staat worden geacht hun mening te vormen. Recentelijk benadrukte de Hoge Raad dat het niet horen van een kind in een procedure die ingrijpende gevolgen heeft, zoals een uithuisplaatsing, een fundamenteel gebrek in de besluitvorming kan opleveren (ECLI:NL:HR:2025:1948).

Leeftijd en rijpheid

De invloed van de mening van het kind op de eindbeslissing hangt af van leeftijd en rijpheid. De stem van een 16-jarige weegt zwaarder dan die van een 8-jarige. Echter, de rechter volgt de wens van het kind niet blindelings. Kinderen kunnen klem zitten in loyaliteitsconflicten of de gevolgen van hun wensen niet overzien. Het is de taak van de rechter, vaak ondersteund door de Raad voor de Kinderbescherming, om de wens van het kind te duiden in het licht van diens belang (ECLI:NL:PHR:2025:825).

Artikel 3 IVRK versus algemeen belang

De spanning tussen het individuele belang van het kind en het algemeen belang (of belangen van derden) is voelbaar in veel rechtsgebieden. Hier ontmoeten het IVRK en het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM) elkaar.

Fair Balance

Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) hanteert in artikel 8 EVRM-zaken (recht op family life) de toets van de ‘fair balance’. Er moet een rechtvaardig evenwicht worden gevonden tussen de belangen van het individu (het kind en de ouders) en die van de gemeenschap.

Hoewel artikel 3 IVRK stelt dat het belang van het kind een eerste overweging is, betekent dit volgens de Procureur-Generaal bij de Hoge Raad niet dat het belang van het kind altijd prevaleert (ECLI:NL:PHR:2025:1799). Er zijn situaties denkbaar waarin het algemeen belang – bijvoorbeeld de handhaving van de openbare orde of het strafrechtelijk belang – voorrang krijgt.

Margin of Appreciation

De nationale rechter heeft bij deze afweging een zekere beoordelingsruimte (‘margin of appreciation’). In de praktijk zien we dit terug in zaken rondom vreemdelingenbewaring of woningontruimingen. Een rechter in Limburg oordeelde recentelijk dat bij de sluiting van een drugspand (o.g.v. de Opiumwet) de aanwezigheid van minderjarige kinderen de burgemeester dwingt tot een zwaardere motivering, maar dat sluiting niet per definitie onmogelijk is (ECLI:NL:RBLIM:2025:1533). Het belang van het kind dwingt de overheid wel tot het bieden van alternatieven en maatwerk om de schade voor het kind te beperken.

Verantwoordelijkheden en aansprakelijkheid

De verplichting om artikel 3 IVRK na te leven rust niet alleen op de rechter, maar op de gehele keten van jeugdzorg en openbaar bestuur.

De keten van verantwoordelijkheid

Bestuursorganen (zoals gemeenten en het UWV) hebben een verzwaarde motiveringsplicht. Zij moeten in hun besluiten expliciet maken hoe zij het belang van het kind hebben meegewogen. Doen zij dit niet, dan kan het besluit bij de bestuursrechter sneuvelen wegens strijd met het zorgvuldigheidsbeginsel.

Ook particuliere instellingen, zoals gecertificeerde instellingen (GI’s) in de jeugdzorg, vallen onder de reikwijdte van artikel 3 IVRK. Zij voeren immers een overheidstaak uit. Uit artikel 1:263 BW en de Jeugdwet vloeit voort dat zij maatregelen zorgvuldig moeten uitvoeren.

Aansprakelijkheid en sancties

Wanneer instellingen structureel falen in het beschermen van het belang van het kind, kan dit leiden tot aansprakelijkheid. Dit kan civielrechtelijk zijn (schadevergoeding o.g.v. onrechtmatige daad), maar in extreme gevallen ook strafrechtelijk. De Hoge Raad heeft bevestigd dat bestuurders van instellingen persoonlijk aansprakelijk kunnen zijn als zij hun taak niet behoorlijk vervullen (art. 1:304 BW). Daarnaast verplicht EU-regelgeving (Verordening (EU) 2024/1348, art. 22) lidstaten om effectieve sancties te stellen op schendingen van kinderrechten.

Voor de advocaat betekent dit dat er bij procederen tegen instellingen niet alleen gekeken moet worden naar de rechtmatigheid van de maatregel, maar ook naar de uitvoering en de borging van het kinderbelang daarin.

Veelgestelde vragen (FAQ)

Wat betekent “belang van het kind” precies in artikel 3 IVRK?

Het is een primaire overweging bij alle maatregelen die kinderen raken. Het omvat veiligheid, welzijn, ontwikkeling en stabiliteit. In Nederland wordt dit nader ingevuld door wetgeving zoals artikel 810 Rv en artikel 3.1 Jeugdwet.

Op wie rust de verantwoordelijkheid om het belang van het kind in acht te nemen?

Op alle instanties die beslissen over kinderen: rechters, bestuursorganen, de Raad voor de Kinderbescherming en gecertificeerde instellingen (GI’s). De kinderrechter heeft hierbij de toetsende rol.

Is artikel 3 IVRK rechtstreeks afdwingbaar bij een Nederlandse rechter?

Ja, maar het fungeert vaak als interpretatiekader. De rechter toetst of het belang voldoende is meegewogen. Nationale wetten geven de concrete invulling, maar artikel 3 IVRK kan corrigerend werken.

Hoe moet het belang van het kind concreet worden ingevuld in juridische procedures?

Door te kijken naar factoren als fysieke en emotionele veiligheid, continuïteit in opvoeding, hechting en het ontwikkelingsperspectief. De rechter moet motiveren hoe deze factoren zijn gewogen (ECLI:NL:RBZWB:2025:8909).

Wat is de rol van het kind zelf bij de bepaling van zijn of haar belang?

Kinderen hebben het recht om gehoord te worden (art. 12 IVRK). Hun mening weegt mee, afhankelijk van leeftijd en rijpheid, maar is niet per definitie doorslaggevend voor het uiteindelijke oordeel.

Hoe verhoudt artikel 3 IVRK zich tot het Nederlandse familierecht?

Het IVRK is het overkoepelende kader. Artikel 1:377a BW (omgang) en andere bepalingen zijn de nationale uitwerking. De rechter gebruikt artikel 3 IVRK om deze nationale regels kindgericht toe te passen.

Kan artikel 3 IVRK aanleiding geven tot afwijzing van bijvoorbeeld een ontruimingsvordering?

Ja, dat kan, maar het is geen automatisme. Het belang van het kind moet zwaar wegen, maar kan onder omstandigheden (zoals ernstige overlast) ondergeschikt zijn aan het belang van de verhuurder.

Wat is het verschil tussen artikel 3 lid 1 en lid 2 IVRK?

Lid 1 gaat over de belangenafweging bij besluiten (‘eerste overweging’). Lid 2 verplicht de staat om actief wetgeving en maatregelen te treffen voor de bescherming en het welzijn van kinderen.

Hoe kunnen professionals het belang van het kind correct toepassen?

Door het kind centraal te stellen, het kind te horen, samen te werken met ketenpartners (zoals de Raad) en beslissingen grondig te motiveren conform de wettelijke kaders en jurisprudentie.

Waarom is artikel 3 IVRK ondanks zijn flexibiliteit juridisch bindend?

Omdat Nederland verdragspartij is. Rechters zijn verplicht verdragsbepalingen met rechtstreekse werking toe te passen. Het negeren van artikel 3 IVRK leidt tot vernietigbare besluiten.

Conclusie

Artikel 3 IVRK is veel meer dan een symbolische bepaling; het is een levend instrument in de Nederlandse rechtspraktijk. Uit de recente jurisprudentie van de Hoge Raad blijkt dat de norm “het belang van het kind als eerste overweging” de rechter dwingt tot een actieve houding en een verzwaarde motiveringsplicht. Tegelijkertijd is het geen absolute troefkaart; een zorgvuldige belangenafweging blijft noodzakelijk.

Voor juridische professionals ligt de uitdaging in het concreet maken van dit abstracte belang. Het vereist nauwkeurige dossierkennis, oog voor de stem van het kind en kennis van de actuele jurisprudentie. De ontwikkelingen in 2024 en 2025 laten zien dat de lat voor motivering en zorgvuldigheid steeds hoger komt te liggen, zowel voor de overheid als voor private instellingen.

Heeft u specifieke vragen over de toepassing van artikel 3 IVRK in uw zaken of zoekt u juridische ondersteuning in kinderbeschermingskwesties? Neem dan contact op met Law & More.

Bij een echtscheiding of het uit elkaar gaan van ouders is de vraag naar de omgangsregeling vaak een van de meest beladen onderwerpen. Ouders hebben hun eigen wensen en ideeën, maar wat is de rol van het kind zelf? Vanaf welke leeftijd telt de mening van een kind mee? En kan een kind zelfs omgang weigeren of juist afdwingen?

In deze blog leggen we uit wanneer en hoe de wensen van het kind juridisch relevant zijn bij omgangsregelingen in Nederland.

Het wettelijk kader: het belang van het kind staat centraal

Artikel 1:253a BW bepaalt dat de rechter bij het vaststellen van een omgangsregeling moet handelen in het belang van het kind. Dit betekent dat de rechter niet automatisch uitgaat van de wensen van de ouders, maar kijkt naar wat het beste is voor het kind.

Het Nederlandse recht kent het kind een expliciet recht op omgang toe met beide ouders en anderen met wie het een nauwe persoonlijke band heeft. De rechter stelt op verzoek een omgangsregeling vast, waarbij het belang van het kind steeds centraal staat.

Het belang van het kind omvat meerdere factoren:

• De binding van het kind met beide ouders;
• De wensen van het kind, in aanmerking genomen zijn leeftijd en mate van rijpheid;
• De gevolgen voor het kind van een wijziging in zijn leefsituatie;
• De capaciteit van de ouders om voor het kind te zorgen en het kind op te voeden.

De wensen van het kind maken dus expliciet onderdeel uit van de belangenafweging, maar zijn niet het enige criterium. De Hoge Raad benadrukt dat het belang van het kind altijd leidend is, en dat omgang alleen kan worden ontzegd als er ernstig nadeel voor de ontwikkeling dreigt of sprake is van zwaarwegende belangen (ECLI:NL:HR:2014:91; ECLI:NL:HR:2007:BA6246).

Vanaf welke leeftijd telt de mening van het kind?

In principe kunnen kinderen van elke leeftijd worden gehoord door de rechter of door de Raad voor de Kinderbescherming. De wet kent geen absolute minimumleeftijd. Wel is het zo dat de mate waarin de mening van het kind wordt meegewogen, afhangt van de leeftijd en rijpheid van het kind.

Jonge kinderen (0-6 jaar)

Bij zeer jonge kinderen gaat de rechter er doorgaans van uit dat zij nog niet in staat zijn een weloverwogen mening te vormen over omgang. Hun wensen worden daarom zelden leidend. Wel kan de rechter in overweging nemen wat voor binding het kind heeft met beide ouders en hoe het kind reageert op de omgang.

Kinderen van 6-12 jaar

Vanaf ongeveer 6 jaar kunnen kinderen vaak wel hun gevoelens en wensen uiten. De rechter zal deze mening meewegen, maar niet altijd als doorslaggevend beschouwen.

Op grond van artikel 1:377g BW kan de rechter een minderjarige onder de twaalf jaar horen als deze in staat wordt geacht tot een redelijke waardering van zijn belangen. De rechter bepaalt zelf op welke wijze het kind wordt gehoord, bijvoorbeeld in een kindgesprek of via een deskundige.

De rechter zal kritisch kijken naar de vraag of het kind zelf spreekt, of dat de mening sterk is beïnvloed door de ouder bij wie het kind woont. Loyaliteitsconflicten komen in deze leeftijdsfase vaak voor.

Kinderen van 12 jaar en ouder

Vanaf 12 jaar heeft het kind wettelijk het recht om te worden gehoord in procedures die over hem gaan (artikel 809 Rv en artikel 1:251a BW). Dit betekent dat de rechter verplicht is het kind de gelegenheid te geven zijn mening te geven, tenzij dit niet in het belang van het kind is.

Artikel 1:377a BW bepaalt dat de rechter het recht op omgang kan ontzeggen als een kind van twaalf jaar of ouder bij zijn verhoor ernstige bezwaren tegen omgang heeft geuit.

De mening van een kind van 12 jaar of ouder weegt in de praktijk steeds zwaarder. Rechters zijn terughoudend met het opleggen van een omgangsregeling die volledig ingaat tegen de uitdrukkelijke wens van een oudere tiener.

Toch betekent dit niet dat de wens van het kind altijd leidend is. De rechter zal ook bij tieners onderzoeken of er sprake is van beïnvloeding, loyaliteitsconflicten of tijdelijke emoties.

Hoe wordt het kind gehoord?

De rechter kan de mening van het kind op verschillende manieren te weten komen:

Kindgesprek met de rechter

De rechter kan besluiten het kind zelf te horen in een kindgesprek. Dit gebeurt vaak in een informele setting, zonder aanwezigheid van de ouders. Het gesprek is gericht op het verkennen van de gevoelens en wensen van het kind, niet op het ondervragen.

Op grond van artikel 799a Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering moet in het verzoekschrift worden vermeld of en hoe het verzoek met de minderjarige is besproken en wat diens reactie was.

Raad voor de Kinderbescherming

De rechter kan de Raad voor de Kinderbescherming (RvdK) vragen een onderzoek te doen. De RvdK spreekt met het kind, met de ouders, en vaak ook met andere betrokkenen zoals school, huisarts of familie.

De Raad voor de Kinderbescherming heeft op grond van artikel 810 Rv een zelfstandige adviserende rol. De rechter betrekt dit advies bij zijn beoordeling, maar is er niet aan gebonden. De rechter blijft zelfstandig verantwoordelijk voor de uiteindelijke beslissing.

Indien de rechter afwijkt van het advies van de Raad, rust op hem een verzwaarde motiveringsplicht. De rechter moet in zijn beslissing duidelijk en concreet aangeven waarom hij het advies niet volgt.

Deskundigenonderzoek

In complexe zaken kan de rechter een deskundige (bijvoorbeeld een psycholoog of pedagoog) benoemen om het kind te onderzoeken. Dit gebeurt vooral als er twijfels zijn over de vraag of het kind beïnvloed is, of als er sprake is van ernstige problematiek.

Een ouder kan ook verzoeken om aanvullend deskundigenonderzoek als het advies van de Raad voor de Kinderbescherming onduidelijk of onvoldoende gemotiveerd is. Op grond van artikel 810a Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering moet de rechter een ouder in de gelegenheid stellen een rapport van een niet door de rechter benoemde deskundige over te leggen.

Bijzondere curator

In sommige gevallen benoemt de rechter een bijzondere curator. Dit is een onafhankelijke persoon (vaak een advocaat of pedagoog) die de belangen van het kind behartigt in de procedure.

De bijzondere curator wordt benoemd op grond van artikel 1:250 BW wanneer sprake is van een belangenconflict tussen (één van) de ouders en de minderjarige. De curator vertegenwoordigt het kind in en buiten rechte en heeft als taak om de werkelijke wensen, behoeften en belangen van het kind te onderzoeken en aan de rechter te rapporteren.

De rechter kan de curator expliciet vragen te onderzoeken of de wens van het kind daadwerkelijk van het kind zelf afkomstig is of mogelijk het gevolg van beïnvloeding (ECLI:NL:RBZWB:2025:9312; ECLI:NL:RBGEL:2025:10080).

Kan een kind omgang weigeren?

In principe kan een kind niet zomaar omgang weigeren. De wet gaat ervan uit dat omgang met beide ouders in het belang van het kind is, tenzij dit in strijd is met zwaarwegende belangen van het kind (artikel 1:377a lid 3 BW).

Wat zijn zwaarwegende belangen? Denk aan:

• Kindermishandeling of huiselijk geweld;
• Ernstige verwaarlozing door de omgangsouder;
• Misbruik door de omgangsouder;
• Een situatie waarin de omgang het kind psychisch ernstig schaadt.

Een kind dat herhaaldelijk en onderbouwd aangeeft dat omgang met een ouder schadelijk is, kan niet worden genegeerd. De rechter zal in zo’n geval vaak een deskundigenonderzoek gelasten.

Als uit dit onderzoek blijkt dat de weigering van het kind authentiek is en niet het gevolg van beïnvloeding, kan de rechter besluiten de omgang te beperken of zelfs te beëindigen. In de praktijk komt dit echter zelden voor.

Beïnvloeding door ouders: hoe wordt dit vastgesteld?

Uit de rechtspraak blijkt dat beïnvloeding door een ouder doorgaans wordt vastgesteld door gedragsdeskundig onderzoek, raadsonderzoek of een bijzondere curator. De rechter kijkt naar signalen als:

• Loyaliteitsconflicten;
• Plotselinge of extreme afkeer van een ouder zonder duidelijke aanleiding;
• Inconsistenties in het verhaal van het kind;
• Het gedrag van beide ouders (ECLI:NL:GHARL:2025:7041; ECLI:NL:RBZWB:2025:5492).

Een ouder kan beïnvloeding aantonen door:

• Deskundigenonderzoek te laten verrichten (bijvoorbeeld via de Raad voor de Kinderbescherming of een psycholoog);
• Verslagen of verklaringen van de bijzondere curator te overleggen;
• Gedragsveranderingen, inconsistenties of loyaliteitsproblemen bij het kind te documenteren;
• Aan te tonen dat negatieve gevoelens van het kind jegens de andere ouder niet verklaarbaar zijn uit eigen ervaringen, maar samenhangen met het conflict tussen de ouders.

De Hoge Raad benadrukt dat het enkele bezwaar van de verzorgende ouder niet volstaat; er moet blijken dat het kind daadwerkelijk klem raakt of ernstig nadeel ondervindt door omgang (ECLI:NL:HR:2014:91).

Kan een kind zelf omgang afdwingen?

Ja, een kind kan vanaf 12 jaar zelfstandig een verzoek indienen bij de rechter om een omgangsregeling vast te stellen of te wijzigen (artikel 1:377a BW jo. artikel 798 Rv). Ook kan de rechter op grond van artikel 1:377g BW ambtshalve een beslissing nemen als de minderjarige van twaalf jaar of ouder daarom verzoekt.

Dit betekent dat een kind dat bij de ene ouder woont en meer contact met de andere ouder wil, zelf naar de rechter kan stappen. In de praktijk gebeurt dit zelden, omdat kinderen vaak niet op de hoogte zijn van deze mogelijkheid en omdat het voor een kind psychisch belastend kan zijn om zo’n stap te zetten.

Een voorbeeld is een kind dat bij moeder woont, maar meer contact met vader wil. Als moeder dit weigert of belemmert, kan het kind zelf een procedure starten. De rechter zal dan onderzoeken wat in het belang van het kind is en kan een omgangsregeling vaststellen, ook tegen de wens van de verzorgende ouder in.

Inzage in het rapport van de Raad voor de Kinderbescherming

Op grond van artikel 811 Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering hebben ouders, voogden, verzorgers en het kind van twaalf jaar of ouder in beginsel recht op inzage en afschrift van het volledige advies van de Raad voor de Kinderbescherming.

De rechter kan dit recht beperken als het belang van de eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer of het voorkomen van onevenredige benadeling van derden zwaarder weegt. In de praktijk kan de rechter bijvoorbeeld gevoelige informatie (zoals de verblijfplaats van het kind) uit het rapport laten verwijderen voordat het aan de ouder wordt verstrekt.

Het advies van de Raad kan in de procedure worden betwist: ouders kunnen gemotiveerd bezwaar maken tegen de inhoud van het rapport en de rechter verzoeken om aanvullend onderzoek of een contra-expertise. Tegen een beslissing tot weigering van inzage staat alleen cassatie in het belang der wet open.

Wat als het kind zich verzet tegen omgang?

Het komt voor dat een kind zich actief verzet tegen de omgang. Dit kan variëren van ‘geen zin hebben’ tot volledige weigering en emotionele uitbarstingen bij het ophalen door de omgangsouder.

In zo’n situatie is het belangrijk om te onderzoeken waar het verzet vandaan komt:

• Is het kind beïnvloed door de verzorgende ouder?
• Is er sprake van een loyaliteitsconflict?
• Heeft het kind een authentieke, onderbouwde reden om de omgang niet te willen?
• Is er sprake van ernstige problematiek (mishandeling, verwaarlozing)?

Als blijkt dat het verzet authentiek is en voortkomt uit een reële angst of negatieve ervaring, kan de rechter besluiten de omgang aan te passen. Dit kan betekenen dat de omgang tijdelijk onder begeleiding plaatsvindt, dat de frequentie wordt verlaagd, of dat de omgang tijdelijk wordt opgeschort.

Als daarentegen blijkt dat het kind wordt beïnvloed, kan de rechter juist strenger optreden. In extreme gevallen kan dit zelfs leiden tot een wijziging van de hoofdverblijfplaats: het kind gaat dan bij de andere ouder wonen.

Praktische tips voor ouders

Als ouder kunt u het beste het volgende doen:

• Luister naar uw kind, maar belast het kind niet met de keuze. Zeg niet: ‘Jij mag kiezen bij wie je wilt wonen’ of ‘Wil je eigenlijk wel naar papa/mama?’
• Praat niet negatief over de andere ouder in het bijzijn van het kind. Dit vergroot loyaliteitsconflicten.
• Moedig omgang aan, ook als u zelf conflicten heeft met de andere ouder. Omgang gaat over de band tussen het kind en de andere ouder, niet over uw relatie met die ouder.
• Als uw kind aangeeft dat het zich niet prettig voelt bij de andere ouder, neem dit serieus maar ga niet meteen de strijd aan. Probeer eerst in gesprek te gaan met de andere ouder.
• Schakel zo nodig professionele hulp in, zoals een mediator, jeugdhulpverlener of gezinstherapeut.
• Als uw kind 12 jaar of ouder is en duidelijk aangeeft gehoord te willen worden, respecteer dit. Het kind heeft het wettelijk recht om zijn mening te geven.

Conclusie

De wensen van het kind spelen een belangrijke rol bij het vaststellen van een omgangsregeling, maar zijn niet het enige criterium. De rechter weegt de kinderwens mee in de totale belangenafweging, waarbij ook de leeftijd, rijpheid en mogelijke beïnvloeding van het kind worden betrokken.

Kinderen vanaf 12 jaar hebben het wettelijk recht om gehoord te worden en kunnen zelfs zelfstandig een procedure starten. De rechter toetst echter altijd of de wens van het kind in lijn is met het belang van het kind op lange termijn.

In de rechtspraak wordt de wens van het kind zorgvuldig gewogen, maar is deze niet zonder meer doorslaggevend. Factoren zoals leeftijd, loyaliteitsconflicten, beïnvloeding door ouders en de emotionele toestand van het kind spelen een grote rol.

Voor ouders is het van belang om de mening van het kind serieus te nemen, maar tegelijkertijd te beseffen dat een kind niet de volledige verantwoordelijkheid moet dragen voor zo’n ingrijpende beslissing. Bij twijfel of conflict is het verstandig om professionele begeleiding in te schakelen.

Veelgestelde vragen (FAQ)

Vanaf welke leeftijd moet de rechter een kind horen?

Kinderen van 12 jaar en ouder hebben het wettelijk recht om gehoord te worden (artikel 809 Rv). Voor kinderen jonger dan 12 jaar heeft de rechter een discretionaire bevoegdheid: hij kan besluiten het kind te horen als het in staat wordt geacht tot een redelijke waardering van zijn belangen (artikel 1:377g BW).

Kan een ouder bezwaar maken tegen het horen van een kind jonger dan 12 jaar?

Ja, een ouder kan bezwaar maken als het horen niet in het belang van het kind is, bijvoorbeeld bij loyaliteitsconflicten of als het kind klem zit tussen de ouders. De rechter zal het bezwaar beoordelen in het licht van het belang van het kind, maar is niet verplicht het bezwaar gemotiveerd af te wijzen, tenzij sprake is van bijzondere omstandigheden.

Is de rechter gebonden aan het advies van de Raad voor de Kinderbescherming?

Nee, de rechter is niet gebonden aan het advies van de Raad. De Raad heeft een zelfstandige adviserende rol en wordt als deskundige beschouwd, maar de rechter blijft zelfstandig verantwoordelijk voor de beslissing. Als de rechter afwijkt van het advies, moet hij dit wel gemotiveerd onderbouwen.

Kan ik als ouder een eigen deskundige inschakelen?

Ja, op grond van artikel 810a Rv moet de rechter een ouder in de gelegenheid stellen een rapport van een niet door de rechter benoemde deskundige over te leggen, mits dit rapport mede tot de beslissing kan leiden en het belang van het kind zich daartegen niet verzet. U kunt ook verzoeken om aanvullend deskundigenonderzoek als het advies van de Raad onduidelijk of onvoldoende is.

Wat is een bijzondere curator en wanneer wordt deze benoemd?

Een bijzondere curator is een onafhankelijke persoon die de belangen van het kind behartigt in de procedure. De rechter kan deze benoemen op grond van artikel 1:250 BW wanneer sprake is van een belangenconflict tussen (één van) de ouders en het kind. De curator onderzoekt de werkelijke wensen van het kind en rapporteert aan de rechter.

Kan mijn kind van 12 jaar zelf naar de rechter stappen?

Ja, een kind van 12 jaar of ouder kan zelfstandig een verzoek indienen bij de rechter om een omgangsregeling vast te stellen of te wijzigen (artikel 1:377a BW jo. artikel 798 Rv). In de praktijk gebeurt dit zelden, omdat kinderen vaak niet op de hoogte zijn van deze mogelijkheid.

Heb ik als ouder recht op inzage in het rapport van de Raad?

Ja, op grond van artikel 811 Rv hebben ouders in beginsel recht op volledige inzage in het rapport van de Raad. De rechter kan dit recht alleen beperken als het belang van privacy of het voorkomen van onevenredige benadeling zwaarder weegt. Tegen een weigering van inzage staat alleen cassatie in het belang der wet open.

Wat moet ik doen als ik denk dat mijn kind is beïnvloed door de andere ouder?

U kunt de rechter verzoeken om een deskundigenonderzoek te laten verrichten. Documenteer gedragsveranderingen en inconsistenties bij het kind. De rechter kan een psycholoog of de Raad voor de Kinderbescherming inschakelen om te onderzoeken of sprake is van beïnvloeding. Ook kan een bijzondere curator worden benoemd.

Kan de rechter omgang opleggen als mijn kind dit categorisch weigert?

Dat hangt af van de leeftijd van het kind en de reden voor de weigering. Bij oudere tieners (16+) die categorisch weigeren, zijn rechters terughoudend met het opleggen van omgang. Bij jongere kinderen zal de rechter onderzoeken of de weigering authentiek is of het gevolg van beïnvloeding. Omgang kan alleen worden ontzegd bij zwaarwegende belangen (artikel 1:377a lid 3 BW).

Welke rechtsmiddelen heb ik als ik het niet eens ben met de beslissing?

Tegen een beschikking over omgang kunt u hoger beroep instellen bij het gerechtshof (artikel 806 Rv). Als u het niet eens bent met de motivering van het hof, staat cassatie open bij de Hoge Raad (artikel 398 Rv). Let op: tegen een weigering van inzage in het raadsrapport staat geen gewoon rechtsmiddel open, alleen cassatie in het belang der wet.

Wanneer een strafzaak wordt behandeld, draait alles om het vinden van de waarheid binnen de grenzen van de wet. Maar hoe wordt die waarheid systematisch vastgesteld? Het antwoord ligt in de wettelijke onderzoeksvragen die de rechter in elke strafzaak moet beantwoorden. Deze vragen vormen niet slechts een checklist; ze zijn het fundament van een eerlijk proces. Voor advocaten, officieren van justitie en zelfs slachtoffers is inzicht in deze structuur cruciaal. Wie weet op welk moment welke vraag beantwoord moet worden, kan effectief invloed uitoefenen op de uitkomst van de zaak.

In dit artikel ontleden we de systematiek van de onderzoeksvragen, zoals vastgelegd in artikel 348 en 350 van het Wetboek van Strafvordering (Sv). We bespreken hoe de verdediging, het Openbaar Ministerie (OM) en het slachtoffer via onderzoekswensen kunnen sturen op vrijspraak, strafvermindering of genoegdoening. Met speciale aandacht voor complexe verkeerszaken en recente jurisprudentie, bieden we een praktische gids voor iedere procesdeelnemer.

Het Wettelijk Kader: De Ruggengraat van het Strafproces

Het Nederlandse strafprocesrecht kenmerkt zich door een strikte, sequentiële structuur. De rechter mag niet zomaar naar de inhoud van de zaak springen. Eerst moet er duidelijkheid zijn over de formele vereisten. Deze systematiek, verankerd in artikel 348 en 350 Sv, dwingt de rechter tot zorgvuldigheid en transparantie.

De Hoge Raad benadrukte recent nog in ECLI:NL:HR:2025:1711 dat deze structuur strikt gevolgd moet worden. Het overslaan van een stap of het onvoldoende motiveren van een beslissing kan leiden tot nietigheid van het vonnis. Voor de procespraktijk betekent dit dat alle partijen hun strategie moeten afstemmen op deze volgorde.

De vijf kernvragen van het strafrechtelijk onderzoek

De rechter moet in elk vonnis antwoord geven op een vaste reeks vragen. Deze worden onderverdeeld in de formele voorvragen (art. 348 Sv) en de materiële hoofdvragen (art. 350 Sv).

1. Geldigheid van de dagvaarding: Is de dagvaarding correct betekend en voldoet deze aan de wettelijke eisen? Weet de verdachte waartegen hij zich moet verdedigen?
2. Bevoegdheid van de rechter: Is deze rechtbank bevoegd om over de zaak te oordelen (bijvoorbeeld op basis van locatie of type delict)?
3. Ontvankelijkheid van het OM: Heeft het OM het recht tot vervolging niet verspeeld (bijvoorbeeld door verjaring of ernstige vormfouten in het vooronderzoek)?
4. Schorsing van de vervolging: Is er een reden om de zaak tijdelijk stil te leggen (bijvoorbeeld omdat de verdachte geestelijk niet in staat is het proces te begrijpen)?

Pas als deze drempels zijn genomen, komt de rechter toe aan de inhoudelijke beoordeling conform artikel 350 Sv:

1. Is het feit bewezen? Hier draait alles om wettig en overtuigend bewijs (art. 338 en 339 Sv).
2. Is het feit strafbaar? Levert het bewezen gedrag daadwerkelijk een strafbaar feit op volgens de wet?
3. Is de verdachte strafbaar? Zijn er strafuitsluitingsgronden, zoals noodweer of ontoerekeningsvatbaarheid?
4. Welke straf of maatregel volgt? Wat is een passende sanctie, rekening houdend met de ernst van het feit en de persoon van de verdachte?

De Rol van de Verdediging: Actieve Sturing via Onderzoekswensen

Een veelgehoorde misvatting is dat de verdediging passief moet afwachten wat het OM aanlevert. Niets is minder waar. Een proactieve verdediging is essentieel in een adversair stelsel. Via ‘onderzoekswensen’ kan de advocaat de rechter dwingen om dieper te graven of ontlastend bewijs toe te voegen aan het dossier.

Wettelijke basis voor onderzoekswensen

De verdediging heeft op verschillende momenten het recht om onderzoek te initiëren:

• Bij de rechter-commissaris (RC): Tijdens het vooronderzoek kan de verdediging de RC verzoeken om onderzoekshandelingen te verrichten (art. 183 Sv).
• Deskundigenonderzoek: De verdediging kan vragen om een deskundige te benoemen of een tegenonderzoek te laten uitvoeren (art. 150a en 150b Sv).
• Getuigen en deskundigen oproepen: Voor de zitting kan de verdediging verzoeken om getuigen of deskundigen op te roepen (art. 263 en 264 Sv). Ook in hoger beroep blijft dit recht bestaan (art. 414 Sv).

Soorten verzoeken en strategie

In de praktijk zien we diverse succesvolle strategieën. Bij verkeersongevallen is het causaal verband vaak het strijdpunt. De verdediging kan verzoeken om een verkeersongevallenanalyse of een reconstructie (zie ECLI:NL:HR:2008:BA7888) om aan te tonen dat het ongeval ook zonder de fout van de verdachte zou zijn gebeurd, of onvermijdbaar was.

Ook kan worden verzocht om technisch bewijs, zoals het uitlezen van voertuigdata of het opvragen van camerabeelden die een alternatief scenario ondersteunen. In ECLI:NL:RBROT:2019:7166 leidde een succesvol verweer over de werking van verkeerslichten tot vrijspraak, omdat niet onomstotelijk vaststond dat de verdachte door rood was gereden.

Een verzoek moet wel aan strikte eisen voldoen: het moet tijdig worden ingediend, duidelijk gemotiveerd zijn en relevant zijn voor de beantwoording van de onderzoeksvragen (het verdedigingsbelang).

De Rol van het Openbaar Ministerie: De Magistratelijke Onderzoeker

Het OM heeft de leiding over het opsporingsonderzoek en bezit de autoriteit om vergaande onderzoekshandelingen te vorderen bij de rechter-commissaris (art. 181 Sv). Zij kunnen getuigen en deskundigen oproepen (art. 260 en 263 Sv) en deskundigen benoemen (art. 150 Sv).

Weigeren van verzoeken

Het OM fungeert ook als eerste zeef voor verzoeken van de verdediging. Zij kunnen een verzoek weigeren, bijvoorbeeld als zij menen dat het onderzoek niet noodzakelijk is. Deze weigering moet echter goed gemotiveerd zijn. De verdediging kan vervolgens de rechter-commissaris verzoeken het onderzoek alsnog te gelasten (art. 150b Sv).

De officier van justitie moet balanceren tussen de rol van vervolger en die van magistraat die waakt over de waarheidsvinding. Dit betekent dat ook ontlastend bewijs aan het dossier moet worden toegevoegd.

Conflicterende onderzoekswensen

Wat gebeurt er als OM en verdediging lijnrecht tegenover elkaar staan? Stel: het OM wil een psychiatrisch rapport gebruiken, maar de verdediging betwist de deskundigheid en eist een tegenonderzoek. Uiteindelijk beslist de rechter (of in het vooronderzoek de rechter-commissaris). De rechter toetst of het verzoek redelijkerwijs noodzakelijk is voor de verdediging en de waarheidsvinding. In complexe zaken kan dit leiden tot een ‘battle of experts’, waarbij de rechter de doorslaggevende stem heeft in de bewijswaardering.

De Rol van het Slachtoffer: Van Toeschouwer naar Deelnemer

De positie van het slachtoffer in het strafproces is de afgelopen jaren sterk geëmancipeerd. Hoewel het slachtoffer geen volledige procespartij is zoals het OM of de verdachte, zijn er specifieke rechten om invloed uit te oefenen op het onderzoek.

Formele wegen voor het slachtoffer

Het slachtoffer kan op grond van artikel 51b Sv de officier van justitie verzoeken om stukken aan het dossier toe te voegen. Als de officier dit weigert, staat de weg naar de rechter-commissaris open (art. 177b Sv). De RC maakt dan een belangenafweging: weegt het belang van het slachtoffer op tegen het opsporingsbelang of de privacy van de verdachte?

In recente rechtspraak (ECLI:NL:HR:2024:1387) bevestigde de Hoge Raad dat de rechter-commissaris een verzoek van het slachtoffer serieus moet toetsen, maar dat zwaarwegende belangen (zoals staatsveiligheid of het belang van het onderzoek) een toewijzing in de weg kunnen staan.

Indirecte invloed via spreekrecht

Het spreekrecht (art. 51e Sv) is een krachtig instrument. Hoewel formeel bedoeld om de gevolgen van het delict te schetsen, kan een slachtoffer hier ook feitelijke gaten in het dossier belichten. Als een slachtoffer tijdens de zitting nieuwe feiten naar voren brengt die relevant zijn voor het bewijs, kan de rechter besluiten om het onderzoek te heropenen of het slachtoffer als getuige te horen. Dit is een indirecte maar effectieve manier om de onderzoeksvragen te beïnvloeden.

Praktische Richtlijnen voor Procespartijen

Om succesvol gebruik te maken van onderzoekswensen, zijn de volgende richtlijnen essentieel:

Voor de Verdediging:

• Dien verzoeken tijdig in (bij voorkeur in de fase bij de RC of ruim voor de zitting).
• Motiveer concreet waarom dit onderzoek noodzakelijk is voor de verdediging (het verdedigingsbelang).
• Specificeer wat u wilt onderzoeken (welke vragen moet de deskundige beantwoorden?).
• Bij weigering: maak direct bezwaar bij de RC of de zittingsrechter.

Voor het OM:

• Wees kritisch maar rechtvaardig: voeg ook ontlastend materiaal toe.
• Motiveer een weigering grondig om vertraging bij de RC te voorkomen.

Voor het Slachtoffer:

• Gebruik artikel 51b Sv actief als u merkt dat stukken ontbreken (bijv. medische dossiers of schadebewijzen).
• Gebruik het spreekrecht strategisch om leemtes in het onderzoek aan te stippen, maar blijf bij de feiten.

Conclusie: Een Delicaat Evenwicht

De onderzoeksvragen vormen de motor van het strafproces. Ze dwingen de rechter tot een logische en controleerbare besluitvorming. Voor de procesdeelnemers – verdediging, OM en slachtoffer – bieden de onderzoekswensen de brandstof om deze motor te sturen.

Of het nu gaat om een complexe verkeerszaak waarin de causaliteit wordt betwist, of een geweldsdelict waarin getuigenverklaringen uiteenlopen: de kwaliteit van de onderzoekswensen bepaalt vaak de kwaliteit van het vonnis. Een eerlijk proces is geen statisch gegeven, maar het resultaat van de actieve wisselwerking tussen alle partijen, bewaakt door de neutrale blik van de rechter(-commissaris).

Wilt u meer weten over de inzet van deskundigen of de strategie in strafzaken? Neem contact op met Law & More voor deskundig advies op maat.

Veelgestelde Vragen (FAQ)

1. Wat zijn de vijf onderzoeksvragen die de rechter in elke strafzaak moet beantwoorden en in welke volgorde?

De rechter hanteert een strikte volgorde, vastgelegd in artikel 348 en 350 Sv. Eerst beantwoordt de rechter de formele vragen (art. 348 Sv): 1. Is de dagvaarding geldig? 2. Is de rechter bevoegd? 3. Is het OM ontvankelijk? 4. Zijn er redenen voor schorsing van de vervolging? Pas als deze met ‘ja’ (of ‘nee’ bij schorsing) zijn beantwoord, volgen de materiële vragen (art. 350 Sv): 5. Is het feit wettig en overtuigend bewezen? 6. Levert het bewezen feit een strafbaar feit op? 7. Is de verdachte strafbaar? 8. Welke straf of maatregel moet worden opgelegd? Deze volgorde is dwingend voor een eerlijk proces.

2. Welke onderzoekswensen kan de verdediging indienen en binnen welke termijnen moet dit gebeuren?

De verdediging kan verzoeken om getuigen te horen (art. 263 Sv), deskundigen te benoemen (art. 150a Sv), of technisch onderzoek te laten verrichten. De termijnen zijn strikt. Verzoeken aan de officier van justitie om getuigen op te roepen voor de zitting moeten doorgaans uiterlijk 10 dagen voor de zitting worden ingediend. Onderzoekswensen in de voorfase kunnen bij de rechter-commissaris worden ingediend (art. 183 Sv). Te laat ingediende verzoeken kunnen door de rechter worden afgewezen, tenzij de verdediging pas laat op de hoogte was van nieuwe informatie.

3. Kan de verdediging altijd deskundigenonderzoek afdwingen, of kan het OM dit weigeren?

De verdediging kan deskundigenonderzoek niet eenzijdig afdwingen, maar heeft wel een sterk recht om dit te verzoeken (art. 150a Sv). Het OM kan dit verzoek weigeren als zij het niet noodzakelijk acht, maar moet dit goed motiveren. Bij een weigering kan de verdediging zich wenden tot de rechter-commissaris (art. 150b Sv). De RC toetst of het onderzoek in het belang van de verdediging is. In de praktijk zal een goed onderbouwd verzoek dat essentieel is voor de waarheidsvinding vaak worden toegewezen.

4. Hoe kan een slachtoffer bewijsmateriaal laten toevoegen aan het strafdossier als het OM dit weigert?

Het slachtoffer kan de officier van justitie verzoeken om relevante stukken toe te voegen (art. 51b Sv). Als de officier dit weigert, kan het slachtoffer op basis van artikel 177b Sv een schriftelijk verzoek indienen bij de rechter-commissaris. De RC maakt dan een afweging tussen het belang van het slachtoffer en andere belangen, zoals die van het onderzoek of de privacy van de verdachte.

5. Welke rol speelt het spreekrecht van het slachtoffer bij het beïnvloeden van onderzoekswensen?

Hoewel het spreekrecht (art. 51e Sv) primair bedoeld is voor het slachtoffer om de gevolgen van het feit te verwoorden, heeft het een belangrijke indirecte functie. Als een slachtoffer tijdens het spreekrecht nieuwe feiten of omstandigheden noemt die relevant zijn voor het bewijs (bijvoorbeeld over de toedracht), kan dit voor de rechter aanleiding zijn om ambtshalve nader onderzoek te gelasten of het slachtoffer als getuige te horen.

6. In welke gevallen leiden onderzoekswensen van de verdediging tot vrijspraak of strafvermindering?

Onderzoekswensen zijn vaak succesvol als ze twijfel zaaien over het bewijs. Denk aan een verkeersongevallenanalyse die aantoont dat de verdachte het ongeval niet kon vermijden (causaliteitsverweer), of camerabeelden die een alibi bevestigen. In ECLI:NL:RBROT:2019:7166 leidde twijfel over de werking van verkeerslichten na een verzoek van de verdediging tot vrijspraak. Ook kan strafvermindering volgen als blijkt dat de rol van de verdachte kleiner was dan het OM stelde.

7. Hoe toetst de rechter-commissaris verzoeken van het slachtoffer tot aanvullend onderzoek?

De rechter-commissaris hanteert een strikte toetsing. Het verzoek moet voldoende onderbouwd zijn en relevant voor de zaak. De RC kijkt of zwaarwegende belangen zich tegen het verzoek verzetten (zoals staatsveiligheid of het niet frustreren van lopend onderzoek). Dit is bevestigd in jurisprudentie zoals ECLI:NL:HR:2024:1387. Het is dus geen automatisme; het slachtoffer moet aannemelijk maken waarom het onderzoek nodig is.

8. Wat zijn succesvolle onderzoekswensen in verkeersongevallen met letsel of dood tot gevolg?

In zware verkeerszaken zijn verzoeken gericht op causaliteit vaak het meest succesvol. Dit omvat verzoeken tot een onafhankelijke snelheidsberekening, een zichtbaarheidsanalyse (kon de verdachte het slachtoffer zien?), of onderzoek naar technische mankementen aan het voertuig. Ook het horen van getuigen die een alternatieve toedracht hebben gezien, is cruciaal. Zonder causaal verband tussen de verkeersfout en het letsel kan geen veroordeling voor artikel 6 Wegenverkeerswet volgen.

9. Kan het OM zelf onderzoekswensen formuleren en hoe verhoudt dit zich tot de wensen van de verdediging?

Ja, het OM heeft zelfs de primaire taak om onderzoek te doen (art. 181 Sv). Het OM kan getuigen oproepen en deskundigen inschakelen. Omdat het OM een magistratelijke rol heeft, moeten zij ook ontlastend bewijs verzamelen. Als de onderzoekswensen van het OM en de verdediging botsen (bijvoorbeeld over de keuze van een deskundige), beslist uiteindelijk de rechter of rechter-commissaris wie er gelijk krijgt, met het oog op een eerlijk proces en de waarheidsvinding.

10. Wat gebeurt er als de onderzoekswensen van het OM en de verdediging met elkaar conflicteren?

Bij conflicterende wensen (bijvoorbeeld: het OM vindt een rapport voldoende, de verdediging wil een tegenonderzoek), fungeert de rechter-commissaris in het vooronderzoek of de zittingsrechter als arbiter. De rechter toetst aan het noodzakelijkheidscriterium of het verdedigingsbelang. In de praktijk kan dit leiden tot het benoemen van een derde, onafhankelijke deskundige om uitsluitsel te geven, zoals in een ‘battle of experts’.

Stel u voor: de politie staat onverwachts voor uw deur. U wordt verdacht van een ernstig strafbaar feit. U weet van niets, maar uw naam ligt al op straat en uw reputatie loopt gevaar. Dit is de nachtmerrie van iedereen die te maken krijgt met een “toxische aangever”: iemand die het strafrechtelijk systeem misbruikt om een ander schade toe te brengen. Hoewel het recht om aangifte te doen een fundamentele pijler is van onze rechtsstaat, kan misbruik hiervan levens verwoesten. In dit artikel bespreken we de juridische kaders rondom valse aangiften, de psychologische motieven van de dader en, belangrijker nog, de mogelijkheden die u heeft om uw recht te halen en uw goede naam te zuiveren.

Het spanningsveld: laagdrempelig melden versus misbruik

Het Nederlandse strafrecht is zo ingericht dat iedereen die kennis draagt van een strafbaar feit, dit eenvoudig moet kunnen melden bij de politie. Artikel 161 van het Wetboek van Strafvordering (Sv) legt vast dat iedereen bevoegd is om aangifte te doen. Artikel 163 Sv verduidelijkt dat dit zowel mondeling als schriftelijk kan. Deze laagdrempeligheid is essentieel voor de opsporing van misdrijven en de bescherming van de samenleving. Slachtoffers van daadwerkelijke misdrijven moeten zich immers vrij voelen om naar de politie te stappen zonder angst voor represailles.

Echter, deze open toegang tot het rechtssysteem heeft een keerzijde. Het maakt het systeem kwetsbaar voor individuen die kwaad in de zin hebben. Wanneer iemand bewust de autoriteiten misleidt om een ander in een kwaad daglicht te stellen, spreken we van misbruik van het aangiftesysteem. Dit is niet slechts een moreel vergrijp, maar een strafbaar feit dat diep ingrijpt in de persoonlijke levenssfeer van de onterecht beschuldigde. Het evenwicht tussen het beschermen van echte slachtoffers en het voorkomen van valse beschuldigingen is dan ook een actueel en complex juridisch thema.

Strafrechtelijke definities: van valse aangifte tot lasterlijke aanklacht

Om juridisch verweer te kunnen voeren, is het cruciaal om de juiste terminologie te begrijpen. Niet elke onterechte beschuldiging is juridisch gezien hetzelfde. Het Wetboek van Strafrecht (Sr) maakt onderscheid tussen verschillende delicten die relevant zijn in deze context. Allereerst is er de ‘valse aangifte’ in de zin van Artikel 188 Sr. Hierbij doet iemand aangifte van een strafbaar feit wetende dat dit feit niet is gepleegd. Het gaat hier om het doelbewust misleiden van de opsporingsambtenaren.

Daarnaast kennen we de delicten smaad en laster, die zich richten op de aantasting van de eer en goede naam. Smaad (Artikel 261 Sr) betreft het opzettelijk aanvallen van iemands reputatie door ruchtbaarheid te geven aan een bepaald feit, met het doel dit openbaar te maken. Is dit feit in strijd met de waarheid en weet de dader dit? Dan spreken we van laster (Artikel 262 Sr).

Het meest specifieke en zware delict in de context van valse rapportages aan autoriteiten is de ‘lasterlijke aanklacht’, strafbaar gesteld in Artikel 268 Sr. Dit delict vereist dat er een klacht of aangifte schriftelijk wordt ingediend bij de overheid, waarbij de aangever weet dat de beschuldiging vals is en het oogmerk heeft om de reputatie van de beschuldigde aan te tasten. Dit is een zwaardere kwalificatie dan een gewone valse aangifte, omdat het instrument van de overheid specifiek wordt ingezet als wapen tegen een individu.

De psychologie van de toxische aangever

Het begrijpen van de motieven achter een valse aangifte kan helpen bij de verdediging en duiding van de zaak. Uit de praktijk en psychologisch onderzoek blijkt dat wraak een van de meest voorkomende drijfveren is. Dit zien we vaak terug in conflictsituaties zoals vechtscheidingen, verbroken relaties of arbeidsconflicten. De aangifte wordt dan gebruikt als een middel om de ex-partner of ex-werknemer dwars te zitten, de omgang met kinderen te frustreren of een zakelijke positie te versterken.

Naast wraak kan het creëren van een alibi een motief zijn; de dader doet een valse melding om de aandacht af te leiden van eigen wangedrag. Ook zien we gevallen waarin pathologische factoren een rol spelen. Sommige aangevers lijden aan persoonlijkheidsstoornissen of depressies, waarbij het zoeken naar aandacht, sympathie of de rol van slachtoffer (soms aangeduid als het syndroom van Münchhausen by proxy in medische contexten, maar hier juridisch vertaald) een drijfveer is. De Hoge Raad en lagere rechters houden in de strafmaatregel soms rekening met de toerekeningsvatbaarheid van dergelijke daders, maar dit neemt de schade voor het slachtoffer niet weg.

Jurisprudentie: de lat voor veroordeling ligt hoog

De rechtspraak laat zien dat het bewijzen van een valse aangifte of lasterlijke aanklacht geen eenvoudige opgave is. De Hoge Raad heeft in diverse arresten, waaronder ECLI:NL:HR:2014:3493 en ECLI:NL:HR:2018:2245, bepaald dat er sprake moet zijn van ‘wetenschap’ bij de aangever dat de beschuldiging onwaar is. Voorwaardelijk opzet (de kans aanvaarden dat iets niet waar is) is bij lasterlijke aanklacht onvoldoende. De aangever moet dus echt geweten hebben dat hij loog. Een vergissing of een onjuiste interpretatie van de werkelijkheid is niet strafbaar.

Daarnaast is er de bewijsconstructie. Een enkele verklaring van de verdachte is onvoldoende voor een veroordeling; er is steunbewijs uit een andere bron nodig. Dit werd recentelijk nog bevestigd in een conclusie van de Advocaat-Generaal (ECLI:NL:PHR:2024:461). Dit betekent dat het Openbaar Ministerie (OM) met harde feiten moet komen, zoals camerabeelden, getuigenverklaringen of digitale sporen die onomstotelijk bewijzen dat het gemelde feit nooit heeft kunnen plaatsvinden.

Toch zijn er successen. Het Gerechtshof Den Haag (ECLI:NL:GHDHA:2022:1547) veroordeelde een verdachte in een zaak die het patroon van een “toxische aangever” illustreerde door herhaaldelijk ongegronde meldingen te doen. Ook civielrechtelijk zijn er mogelijkheden. De Rechtbank Overijssel (ECLI:NL:RBOVE:2019:636) oordeelde dat een valse aangifte een onrechtmatige daad is die kan leiden tot schadevergoeding, al maande de rechtbank wel tot terughoudendheid zolang er nog een strafrechtelijk onderzoek loopt naar de oorspronkelijke melding.

Rechtsmiddelen voor het slachtoffer: de tegenaanval

Als u slachtoffer bent geworden van een valse aangifte, voelt u zich wellicht machteloos. Toch heeft u diverse juridische instrumenten tot uw beschikking. In het strafrecht kunt u overgaan tot het doen van een tegenaangifte wegens smaad, laster of lasterlijke aanklacht. Het is hierbij van belang dat u deze aangifte goed onderbouwt. Het OM beslist vervolgens zelfstandig (op basis van het opportuniteitsbeginsel, Artikel 167 Sv) of zij tot vervolging overgaat. Omdat de bewijslast bij het OM ligt en de lat voor ‘opzet’ hoog ligt, is het OM in de praktijk soms terughoudend. De Richtlijn voor strafvordering valse aangifte biedt hierbij het kader voor hun afwegingen.

Vaak biedt het civiele recht een effectievere route. U kunt de valse aangever aansprakelijk stellen op grond van onrechtmatige daad (Artikel 6:162 Burgerlijk Wetboek). In een civiele procedure hoeft u niet te wachten op het OM en heeft u zelf meer regie. U kunt schadevergoeding vorderen voor zowel vermogensschade (bijvoorbeeld kosten voor rechtsbijstand of inkomstenverlies door ontslag) als immateriële schade. Artikel 6:106 BW biedt de grondslag voor smartengeld bij aantasting van de eer en goede naam. De civiele rechter kan de hoogte van de schadevergoeding naar billijkheid vaststellen.

De rol van de rechter is hierbij tweeledig. In het strafproces tegen u kan uw advocaat verzoeken het OM niet-ontvankelijk te verklaren wegens misbruik van procesrechten. Dit is echter een zwaar middel dat slechts in uitzonderlijke gevallen wordt toegekend (Artikel 283 Sv). De Hoge Raad hanteert hierbij de maatstaf of er sprake is van een ernstige schending van de beginselen van een goede procesorde waardoor geen eerlijk proces meer mogelijk is (ECLI:NL:HR:2025:217). In de civiele procedure toetst de rechter of de aangever onzorgvuldig heeft gehandeld door lichtvaardig ernstige beschuldigingen te uiten.

Praktische handvatten voor slachtoffers

Wanneer u geconfronteerd wordt met een valse beschuldiging, is uw eerste reactie wellicht om uzelf publiekelijk te verdedigen of de confrontatie aan te gaan. Juridisch gezien is dit vaak onverstandig. De allerbelangrijkste stap is het inschakelen van gespecialiseerde rechtsbijstand. Een advocaat kan voorkomen dat u in uw emotie verklaringen aflegt die later tegen u gebruikt kunnen worden. Begin direct met het vastleggen van bewijs: bewaar screenshots, e-mails, app-berichten en maak een tijdlijn van de gebeurtenissen.

Wees u bewust van de maatschappelijke impact. Valse beschuldigingen, zeker in de sfeer van #MeToo of huiselijk geweld, liggen gevoelig. De publieke opinie oordeelt vaak snel. Het is zaak om via juridische weg uw onschuld aan te tonen en eerherstel te krijgen, in plaats van een welles-nietes spel op social media te voeren. Voor werkgevers en HR-afdelingen die met dergelijke meldingen te maken krijgen, geldt dat hoor en wederhoor essentieel zijn. Een valse melding kan de werksfeer verzieken, maar een onterecht ontslag op basis van een valse melding kan de werkgever duur komen te staan.

Conclusie

De toxische aangever vormt een ernstig risico voor de integriteit van ons rechtssysteem en voor de levens van individuele slachtoffers. Hoewel de wetgever de drempel voor het doen van aangifte bewust laag heeft gehouden, biedt het Nederlands recht wel degelijk stevige handvatten om op te treden tegen misbruik. Of het nu gaat om een strafrechtelijke vervolging wegens lasterlijke aanklacht of een civiele claim voor reputatieschade; er zijn wegen naar eerherstel. De weg is juridisch complex en vereist een hoge bewijslast, maar met de juiste strategie en expertise is het mogelijk om de waarheid boven tafel te krijgen en de schade vergoed te zien.

Veelgestelde Vragen (FAQ)

1. Welke strafrechtelijke en civielrechtelijke mogelijkheden heeft een slachtoffer van een valse of toxische aangifte om zich te verweren tegen reputatieschade?
Strafrechtelijk kunt u tegenaangifte doen van smaad (Art. 261 Sr), laster (Art. 262 Sr) of lasterlijke aanklacht (Art. 268 Sr). Het OM moet dan besluiten tot vervolging. Civielrechtelijk kunt u op grond van onrechtmatige daad (Art. 6:162 BW) een procedure starten. Hierbij kunt u vergoeding vorderen voor materiële schade en immateriële schade (reputatieschade) op basis van Artikel 6:106 BW. De civiele route biedt u meer controle over het proces dan de strafrechtelijke route.

2. Kan het OM besluiten tot vervolging van een aangever wegens lasterlijke aanklacht, en onder welke bewijslastverdeling?
Ja, het OM kan vervolgen op basis van Artikel 268 Sr. De bewijslast ligt echter volledig bij het OM. Zij moeten bewijzen dat de aangever wist dat de klacht vals was (opzet) en het oogmerk had uw goede naam aan te tasten. Voorwaardelijk opzet is onvoldoende; er is ‘wetenschap’ van de onwaarheid vereist (ECLI:NL:HR:2014:3493).

3. Welke rol speelt de rechter bij het beoordelen van de ontvankelijkheid van een aangifte als er aanwijzingen zijn van misbruik van het aangiftesysteem?
De strafrechter toetst de ontvankelijkheid van het OM, niet direct de aangifte zelf. Alleen bij ernstige schendingen van de procesorde of het recht op een eerlijk proces kan de rechter het OM niet-ontvankelijk verklaren (Art. 283 Sv). Dit is een ultimum remedium en gebeurt zelden; de rechter toetst hierbij terughoudend of de procedure als geheel (“proceedings as a whole”) oneerlijk is geworden.

4. Wat zijn de belangrijkste psychologische motieven achter het doen van valse aangiften?
De motieven zijn divers, maar wraak (bijvoorbeeld na een scheiding of ontslag) is een veelvoorkomende drijfveer. Andere motieven zijn het creëren van een alibi voor eigen gedrag, financiële belangen, of psychische problematiek zoals een histrionische persoonlijkheidsstoornis waarbij gezocht wordt naar aandacht en sympathie.

5. Welke rechtsmiddelen heeft de verdachte als het OM niet-ontvankelijk wordt verklaard wegens misbruik van het aangiftesysteem?
Als de rechter het OM niet-ontvankelijk verklaart, stopt de strafvervolging tegen de verdachte. De verdachte kan vervolgens via Artikel 591a Sv verzoeken om vergoeding van advocaatkosten. Daarnaast kan de verdachte in een civiele procedure schadevergoeding eisen van de staat of de valse aangever voor de onterechte vervolging.

6. Kan een verdachte schadevergoeding vorderen van het OM bij niet-ontvankelijkheid wegens misbruik van procesrechten?
Ja, maar dit is complex. De civiele rechter kan schadevergoeding toekennen op grond van onrechtmatige daad als blijkt dat het OM onzorgvuldig heeft gehandeld. Niet elke niet-ontvankelijkheid leidt automatisch tot schadevergoeding. Er moet sprake zijn van een schending van een norm die strekt tot bescherming tegen de geleden schade (relativiteitsvereiste, Art. 6:163 BW).

7. Wat is het verschil tussen smaad, laster en lasterlijke aanklacht en welk delict is van toepassing bij valse aangifte?
Smaad is het openbaar maken van feiten om iemands eer te schenden. Laster is smaad terwijl men weet dat de feiten onwaar zijn. Lasterlijke aanklacht (Art. 268 Sr) is specifiek gericht op het schriftelijk indienen van een valse klacht bij de overheid. Bij een valse schriftelijke aangifte bij de politie is lasterlijke aanklacht dus de meest specifieke en toepasselijke kwalificatie.

8. Hoe bewijst het OM dat een aangifte opzettelijk vals was en niet slechts gebaseerd op een vergissing?
Het OM moet objectief bewijs leveren dat de feiten niet hebben plaatsgevonden (bijvoorbeeld d.m.v. camerabeelden, GPS-data of getuigen). Daarnaast moet subjectief worden bewezen dat de aangever dit wist. Tegenstrijdige verklaringen van de aangever of bewijs van een wraakmotief kunnen hierbij ondersteunend werken, maar er is altijd steunbewijs nodig naast de verklaring van de verdachte.

9. Welke termijn geldt voor het doen van aangifte van valse aangifte of lasterlijke aanklacht?
De verjaringstermijn voor het vervolgen van deze misdrijven hangt af van de maximale strafbedreiging. Voor lasterlijke aanklacht kan dit oplopen tot 12 jaar. Voor de civielrechtelijke schadevergoeding geldt een verjaringstermijn van vijf jaar na bekendheid met de schade en de dader (Artikel 3:310 BW), maar deze termijn loopt door zolang strafvervolging nog mogelijk is.

10. Wat moet een slachtoffer van een valse aangifte als eerste doen om zich te beschermen?
Schakel onmiddellijk een strafrechtadvocaat in en ga niet inhoudelijk in gesprek met de politie zonder rechtsbijstand. Verzamel en beveilig al het mogelijke bewijs (berichten, documenten, locatiegegevens). Doe geen emotionele uitspraken op social media en overweeg, in overleg met uw advocaat, het doen van een tegenaangifte.

De Nederlandse energietransitie bevindt zich in een stroomversnelling, maar stuit in de praktijk steeds vaker op de fysieke grenzen van de infrastructuur. Wachtlijsten voor netaansluitingen en transportcapaciteit zijn voor veel ontwikkelaars van zonne- en windparken een harde realiteit geworden. Waar voorheen een aansluiting en transportgarantie vanzelfsprekendheden waren, worden marktpartijen nu geconfronteerd met complexe weigeringen en beperkingen. Dit spanningsveld tussen de duurzame ambities en de capaciteit van het elektriciteitsnet vraagt om een juridische diepte-analyse van het fenomeen congestiemanagement. Met de inwerkingtreding van de Energiewet op 1 januari 2026, de opvolger van de Elektriciteitswet 1998, verandert het speelveld aanzienlijk. Voor producenten, netbeheerders en hun juridische adviseurs is het essentieel om exact te weten waar de grenzen van de transportplicht liggen en welke rechtsmiddelen effectief kunnen worden ingezet.

In dit artikel analyseren we het juridisch kader rondom netcongestie, waarbij de focus ligt op de rechten en plichten van zowel de producent als de netbeheerder. We behandelen het cruciale onderscheid tussen fysieke en contractuele congestie, de strikte voorwaarden voor transportweigering en de mogelijkheden tot schadevergoeding bij onrechtmatig handelen.

Het juridisch kader: Van Elektriciteitswet 1998 naar Energiewet

De basis voor de verhouding tussen netbeheerders en aangeslotenen wordt gevormd door de Energiewet, die per 1 januari 2026 de Elektriciteitswet 1998 vervangt. Hoewel veel jurisprudentie en contracten nog verwijzen naar de Elektriciteitswet 1998, blijven de fundamentele beginselen van transportplicht en non-discriminatie onder de Energiewet overeind, vaak zelfs met aangescherpte definities. De Energiewet verplicht netbeheerders om hun netten veilig, betrouwbaar en doelmatig te beheren en om derden op non-discriminatoire basis toegang te verlenen tot deze netten. Deze wettelijke basis wordt verder uitgewerkt in de Netcode elektriciteit, die gedetailleerde voorschriften bevat over congestiemanagement, transportvoorwaarden en de verdeling van capaciteit.

Een belangrijk uitgangspunt in dit nieuwe stelsel is dat netbeheerders niet zomaar “nee” mogen verkopen. De transportplicht, die voorheen was geregeld in artikel 24 Elektriciteitswet 1998 en nu is verankerd in de Energiewet, dwingt de netbeheerder om een aanbod tot transport te doen, tenzij er redelijkerwijs geen capaciteit beschikbaar is. De bewijslast dat die capaciteit daadwerkelijk ontbreekt, ligt volledig bij de netbeheerder. Jurisprudentie onder de oude wetgeving blijft hierbij relevant voor de uitleg van zorgplichten en redelijkheid, waarbij de rechter consequent oordeelt dat de netbeheerder een zwaarwegende inspanningsverplichting heeft om transport mogelijk te maken.

Fysieke versus contractuele congestie: Een cruciaal onderscheid

In de praktijk ontstaat vaak verwarring over de aard van de congestie. Juridisch is het onderscheid tussen fysieke congestie en contractuele congestie echter van doorslaggevend belang. Fysieke congestie verwijst naar de situatie waarin de elektriciteitskabels of transformatoren daadwerkelijk hun thermische limiet bereiken; er kan technisch gezien geen elektron meer bij zonder de veiligheid van het net in gevaar te brengen. Contractuele congestie daarentegen is een administratieve werkelijkheid: alle transportrechten zijn op papier vergeven, maar in de praktijk wordt die capaciteit lang niet altijd gelijktijdig benut.

De rechtspraak is hierover helder: alleen fysieke congestie vormt een valide grond om transport te weigeren of te beperken. Een netbeheerder mag zich niet verschuilen achter een administratief volgeboekt net als er feitelijk nog ruimte is. Dit betekent dat een weigering op grond van contractuele congestie, zonder dat congestiemanagement is toegepast om ruimte te creëren, juridisch onhoudbaar is. Producenten dienen hier scherp op te zijn en kunnen via de Autoriteit Consument en Markt (ACM) of de civiele rechter afdwingen dat de netbeheerder aantoont dat er sprake is van daadwerkelijke fysieke schaarste die niet met marktmechanismen kan worden opgelost.

Verplichtingen van de netbeheerder: Congestiemanagement als harde eis

Voordat een netbeheerder een verzoek om transportcapaciteit mag weigeren, moet hij alle mogelijkheden tot congestiemanagement hebben uitgeput. Dit is geen vrijblijvende optie, maar een wettelijke verplichting die voortvloeit uit de Energiewet en artikel 9.6 lid 4 van de Netcode elektriciteit. Congestiemanagement houdt in dat de netbeheerder flexibiliteit inkoopt bij aangeslotenen om pieken in vraag of aanbod af te vlakken, waardoor er ruimte ontstaat voor nieuwe partijen. Pas als uit een grondig onderzoek blijkt dat zelfs met toepassing van congestiemanagement de fysieke grenzen worden overschreden, mag transport worden geweigerd.

De Netcode elektriciteit schrijft voor dat netbeheerders gebruik moeten maken van marktgebaseerde mechanismen, zoals redispatch (bijlage 11) en capaciteitsbeperking (bijlage 12). Bij redispatch wordt een producent betaald om zijn productie tijdelijk te verlagen of te verhogen. Indien marktgebaseerde oplossingen niet toereikend zijn, heeft de netbeheerder de bevoegdheid en zelfs de plicht om niet-marktgebaseerde redispatch toe te passen. In diverse uitspraken, waaronder ECLI:NL:RBGEL:2025:847, heeft de rechter bevestigd dat een netbeheerder die nalaat om deze instrumenten in te zetten, tekortschiet in zijn wettelijke taak en daarmee onrechtmatig handelt jegens de producent die wacht op een aansluiting.

Plichten voor producenten: Het aanbieden van flexibiliteit

Congestiemanagement is geen eenrichtingsverkeer. Waar de netbeheerder de plicht heeft om het systeem te faciliteren, rust op producenten met een vermogen boven een bepaalde drempel de verplichting om deel te nemen aan dit systeem. Op grond van artikel 9.1f van de Netcode elektriciteit moeten deze producenten hun regelbaar vermogen aanbieden aan de netbeheerder of aan de markt. Dit betekent dat een exploitant van een zonnepark of windmolenpark technisch in staat moet zijn om op verzoek van de netbeheerder de invoeding te reduceren.

Deze leveringsplicht van flexibiliteit is essentieel voor de werking van het systeem. Een producent die weigert mee te werken aan congestiemanagement, verspeelt mogelijk zijn rechten op compensatie of transportgaranties. Het is voor projectontwikkelaars daarom van groot belang om in de realisatiefase al rekening te houden met de technische vereisten voor curtailment en de contractuele vastlegging hiervan. De CSP (Curtailment Service Provider) speelt hierin een groeiende rol als intermediair die de flexibiliteit van meerdere producenten aggregeert en aanbiedt aan de netbeheerder.

Prijsregulering en contractuele vrijheid

Een veelvoorkomend twistpunt in de onderhandelingen over congestiemanagementcontracten is de prijsstelling. De wetgever heeft hier, ter bescherming van de maatschappelijke kosten, grenzen aan gesteld. Artikel 9.31 lid 3 van de Netcode elektriciteit bepaalt dat de vergoeding voor congestiemanagementdiensten “niet hoger mag zijn dan in het normaal economisch verkeer gebruikelijk is”. Dit criterium van marktconformiteit beperkt de contractsvrijheid van partijen aanzienlijk. Producenten kunnen geen woekerprijzen vragen voor het afschakelen van hun installaties; de vergoeding moet in lijn zijn met de daadwerkelijke kosten en gederfde inkomsten, inclusief een redelijke marge.

De contractuele relatie tussen netbeheerder en producent wordt verder gekenmerkt door een beperkte onderhandelingsruimte. De operationele eisen, productdefinities en technische specificaties zijn grotendeels dwingend voorgeschreven in de Netcode en bijbehorende besluiten. Partijen kunnen niet onderling afwijken van de veiligheidseisen of de prioriteringsregels. Wel is er enige ruimte in de looptijd van contracten en de exacte operationele afstemming. Geschillen over de hoogte van de vergoeding of de redelijkheid van contractvoorwaarden kunnen worden voorgelegd aan de ACM, die toetst of de aangeboden voorwaarden in overeenstemming zijn met de wet- en regelgeving.

Rechtsmiddelen voor producenten: Van ACM tot civiele rechter

Wanneer een producent geconfronteerd wordt met een onterechte transportweigering, een onredelijk contractvoorstel of gebrekkige transparantie, staan diverse rechtsmiddelen open. De meest specifieke route is de klachtprocedure bij de ACM op grond van de Energiewet (voorheen artikel 51 Elektriciteitswet 1998). De ACM is de gespecialiseerde toezichthouder die bindende besluiten neemt in geschillen over de uitvoering van de Energiewet en de Netcodes. Een procedure bij de ACM richt zich vaak op de vraag of de netbeheerder voldoende heeft gemotiveerd waarom er geen capaciteit is en of de wachtlijstprocedure correct is gevolgd.

Naast de bestuursrechtelijke route staat de weg naar de civiele rechter open. Dit is met name relevant voor vorderingen tot nakoming van de transportovereenkomst of schadevergoeding wegens wanprestatie of onrechtmatige daad. In spoedeisende gevallen, bijvoorbeeld wanneer de financiering van een project in gevaar komt door het uitblijven van een transportaanbod, kan een kort geding uitkomst bieden. De civiele rechter toetst hierbij of de netbeheerder heeft gehandeld als een redelijk bekwaam en redelijk handelend vakgenoot. Jurisprudentie laat zien dat rechters kritisch kijken naar de onderbouwing van de netbeheerder en niet schromen om een transportplicht op te leggen als de weigering onvoldoende is gemotiveerd.

Schadevergoeding bij onrechtmatig handelen

Indien vaststaat dat een netbeheerder onrechtmatig heeft gehandeld, bijvoorbeeld door ten onrechte contractuele congestie als weigeringsgrond aan te voeren of door discriminatoir te handelen bij de capaciteitsverdeling, kan de producent aanspraak maken op schadevergoeding. De juridische grondslag hiervoor is doorgaans artikel 6:162 BW (onrechtmatige daad) of, in het geval van bestuursrechtelijke besluitvorming, artikel 8:88 van de Algemene wet bestuursrecht. Voor offshore projecten (net op zee) gelden specifieke compensatieregels die zijn vastgelegd in de Energiewet (voorheen artikel 16f Elektriciteitswet 1998) en het Besluit schadevergoeding net op zee.

Voor het succesvol claimen van schadevergoeding moet de producent niet alleen de onrechtmatigheid aantonen, maar ook het causale verband tussen het handelen van de netbeheerder en de geleden schade. De schade bestaat vaak uit gederfde inkomsten (zoals misgelopen SDE++ subsidie en verkoopopbrengsten van elektriciteit) en doorlopende projectkosten. De rechter zal bij de begroting van de schade ook kijken naar de eigen schuld van de producent (artikel 6:101 BW); heeft de producent bijvoorbeeld tijdig aan de bel getrokken en schadebeperkende maatregelen genomen?

Bewijslast en transparantie

In procedures tegen netbeheerders is de bewijspositie van de producent vaak een uitdaging, aangezien de netbeheerder beschikt over de technische data van het net. De wetgever en de rechtspraak hebben dit onderkend door strenge transparantieverplichtingen op te leggen. Op grond van de Energiewet (voorheen artikel 79 lid 3 Elektriciteitswet 1998) moet de netbeheerder inzicht geven in de congestiesituatie. In een juridische procedure kan dit betekenen dat de bewijslast feitelijk verschuift: als de producent gemotiveerd stelt dat er ruimte op het net moet zijn, is het aan de netbeheerder om met verifieerbare data aan te tonen dat dit niet zo is.

Een weigering van transport die louter gebaseerd is op algemene verwijzingen naar “een vol net” zonder specifieke onderbouwing per netvlak en zonder bewijs van onderzocht congestiemanagement, zal bij de rechter of de ACM geen stand houden. Het niet voldoen aan de motiveringsplicht kan leiden tot vernietiging van besluiten of toewijzing van vorderingen. Het is voor producenten daarom raadzaam om in een vroeg stadium volledige inzage in de dossierstukken te eisen en zich niet neer te leggen bij standaardafwijzingen.

Conclusie en aanbevelingen

De overgang naar de Energiewet en de toenemende druk op het elektriciteitsnet creëren een complex juridisch landschap. Voor producenten is de belangrijkste les dat een weigering van transportcapaciteit zelden het einde van het verhaal is. Het onderscheid tussen fysieke en contractuele congestie, de verplichting tot congestiemanagement en de strikte motiveringseisen bieden aanknopingspunten om alsnog toegang tot het net te verkrijgen of compensatie af te dwingen.

Voor netbeheerders geldt dat de tijd van administratief beheer voorbij is; proactief congestiemanagement en transparante communicatie zijn wettelijke kerntaken geworden. Juridische procedures kunnen kostbaar en vertragend werken, maar zijn soms noodzakelijk om beweging te krijgen in vastgelopen dossiers. Een zorgvuldige dossieropbouw, tijdige inschakeling van juridisch advies en kennis van de specifieke regels uit de Energiewet en Netcode zijn voor alle partijen onmisbaar om succesvol te opereren in de huidige energiemarkt.

Veelgestelde vragen (FAQ)

Welke rechtsmiddelen staan een producent ter beschikking indien de netbeheerder onterecht transport weigert ondanks aangeboden flexibiliteit?

Een producent kan een geschil aanhangig maken bij de Autoriteit Consument en Markt (ACM) op grond van de Energiewet (voorheen artikel 51 Elektriciteitswet 1998) voor een bindend besluit. Daarnaast staat de gang naar de civiele rechter open om nakoming van de transportplicht te vorderen, eventueel via een kort geding bij spoedeisend belang. De rechter toetst hierbij of de netbeheerder alle mogelijkheden tot congestiemanagement, zoals redispatch, heeft benut voordat transport werd geweigerd.

In hoeverre kan een producent aanspraak maken op schadevergoeding bij onrechtmatige toepassing van congestiemanagement door de netbeheerder?

Schadevergoeding is mogelijk op grond van onrechtmatige daad (artikel 6:162 BW) of artikel 8:88 Awb, indien de producent aantoont dat de netbeheerder zijn wettelijke zorgplichten heeft geschonden, bijvoorbeeld door onterecht contractuele congestie als weigeringsgrond te gebruiken. De producent moet bewijzen dat er causaal verband bestaat tussen dit handelen en de geleden schade, zoals gederfde inkomsten. Voor net op zee gelden specifieke wettelijke compensatieregels in de Energiewet.

Welke toetsingscriteria hanteert de rechter bij beoordeling van de non-discriminatoire verdeling van transportcapaciteit door de netbeheerder?

De rechter toetst streng aan de hand van artikel 24 Energiewet (voorheen Elektriciteitswet 1998) en de Netcode of gelijke gevallen gelijk worden behandeld. Er wordt gekeken of de gehanteerde prioriteringscriteria objectief, transparant en proportioneel zijn. Afwijkingen van de volgorde van binnenkomst (first come, first served) moeten een wettelijke basis hebben en mogen niet leiden tot willekeur.

Welke vrijheden hebben partijen bij het onderhandelen over een congestiemanagementcontract?

De contractsvrijheid is beperkt omdat de essentiële voorwaarden, zoals operationele veiligheidseisen en prijsplafonds, dwingend zijn vastgelegd in de Energiewet en Netcode elektriciteit. Partijen mogen wel onderhandelen over specifieke operationele details en de looptijd, maar mogen niet afwijken van de wettelijke kaders die non-discriminatie en marktconformiteit borgen.

Hoe is de prijs voor congestiemanagementdiensten wettelijk begrensd en hoe wordt marktconformiteit getoetst?

De prijs mag volgens artikel 9.31 lid 3 Netcode elektriciteit niet hoger zijn dan in het normaal economisch verkeer gebruikelijk is. De ACM en de rechter toetsen marktconformiteit door de prijs te vergelijken met objectieve marktdata en kostenstructuren van vergelijkbare diensten. Een prijs die disproportioneel afwijkt van de werkelijke kosten of marktprijzen wordt als niet-marktconform beschouwd.

Kan een producent afdwingen dat de netbeheerder aanvullende motivering verstrekt bij een afwijzing op grond van fysieke congestie?

Ja, op grond van de Energiewet en artikel 9.6 lid 4 Netcode elektriciteit heeft de producent recht op een met redenen omklede weigering. Indien de motivering vaag of algemeen is, kan de producent via de rechter of de ACM afdwingen dat de netbeheerder specifieke data en onderbouwing verstrekt die aantonen dat fysieke congestie daadwerkelijk de beperkende factor is.

Welke rol speelt de ACM bij geschillen over congestiemanagement en hoe werkt de geschilbeslechtingsprocedure?

De ACM fungeert als onafhankelijke geschillenbeslechter en toezichthouder die beoordeelt of de netbeheerder de Energiewet en Netcode correct toepast. Een producent dient een klacht in, waarna de ACM een onderzoek start, hoor en wederhoor toepast en uiteindelijk een besluit neemt dat bindend is voor beide partijen, maar waartegen wel beroep mogelijk is bij het College van Beroep voor het bedrijfsleven (CBb).

Kan een producent vooraf laten toetsen door de ACM of een aangeboden congestiemanagementprijs marktconform is?

Nee, de ACM toetst in beginsel niet individueel vooraf prijzen zonder dat er sprake is van een concreet geschil. De ACM toetst wel collectief de methoden en voorwaarden, maar een individuele prijstoets vindt pas plaats nadat een producent een formeel geschil aanhangig heeft gemaakt over de toepassing van de prijs in zijn specifieke situatie.

Welke argumenten zijn het meest kansrijk bij het aanvechten van niet-marktconforme congestiemanagementprijzen?

Kansrijke argumenten zijn het ontbreken van transparantie in de prijsopbouw, het niet aansluiten bij actuele markttarieven voor vergelijkbare flexibiliteitsdiensten en het negeren van de werkelijke kostenstructuur door de netbeheerder. Ook het argument dat de ACM bij de goedkeuring van de methodiek onvoldoende rekening heeft gehouden met specifieke marktomstandigheden kan, mits goed onderbouwd met data, doel treffen.

Wat is het verschil tussen fysieke en contractuele congestie, en waarom is dit onderscheid cruciaal voor producenten?

Fysieke congestie betekent dat het net technisch vol is en extra transport tot storingen zou leiden, terwijl contractuele congestie betekent dat de capaciteit administratief is vergeven maar feitelijk niet volledig wordt benut. Dit onderscheid is cruciaal omdat alleen fysieke congestie na toepassing van congestiemanagement een geldige reden is voor transportweigering; bij contractuele congestie heeft de producent in beginsel recht op transport.

In de dynamische wereld van fusies en overnames is de ‘overgang van onderneming’ een veelvoorkomend juridisch fenomeen. Voor ondernemers biedt het kansen voor groei of herstructurering, maar voor werknemers brengt het vaak onzekerheid met zich mee. Een fundamenteel uitgangspunt in het Nederlandse arbeidsrecht is werknemersbescherming: bij een overgang van onderneming gaan werknemers in principe ‘van rechtswege’ (automatisch) mee naar de nieuwe werkgever, met behoud van hun arbeidsvoorwaarden.

Toch is de werknemer geen ‘lijfeigene’ die zonder inspraak kan worden overgedragen. De wet biedt ruimte om de overgang te weigeren. Deze beslissing is echter niet zonder risico’s. Een weigering kan ingrijpende gevolgen hebben voor de rechtspositie van de werknemer, variërend van het verlies van ontslagbescherming tot het verspelen van het recht op een WW-uitkering en de transitievergoeding. Voor werkgevers en HR-professionals is het cruciaal om het onderscheid te begrijpen tussen een ‘gewone’ weigering en een weigering op grond van verslechterde arbeidsvoorwaarden. In deze diepteanalyse zetten wij het juridisch kader uiteen, bespreken we de scenario’s en geven we praktische handvatten voor de praktijk.

Het juridisch kader: Automatisme versus contractvrijheid

De basisregel is vastgelegd in artikel 7:663 van het Burgerlijk Wetboek (BW). Dit artikel bepaalt dat door de overgang van een onderneming de rechten en verplichtingen die op dat tijdstip voor de werkgever uit een arbeidsovereenkomst voortvloeien, van rechtswege overgaan op de verkrijger. Dit betekent dat er geen nieuwe arbeidsovereenkomst getekend hoeft te worden; de bestaande afspraken blijven geldig, maar dan met de nieuwe eigenaar als wederpartij.

Hoewel dit automatisme dwingend recht is ter bescherming van de werknemer, staat het de werknemer vrij om te besluiten niet mee te gaan. De contractvrijheid brengt met zich mee dat een werknemer niet gedwongen kan worden om voor een nieuwe werkgever te werken. Echter, de juridische kwalificatie van deze weigering hangt volledig af van de reden van de weigering. Hierbij maken we onderscheid tussen twee hoofdsituaties.

Scenario 1: Weigering wegens verslechtering arbeidsvoorwaarden (Artikel 7:665 BW)

De wetgever heeft in artikel 7:665 BW een specifieke bescherming ingebouwd voor werknemers die geconfronteerd worden met een nadelige wijziging van hun positie. Indien de overgang van onderneming leidt tot een aanmerkelijke wijziging van de arbeidsvoorwaarden ten nadele van de werknemer, en de werknemer om die reden de arbeidsovereenkomst beëindigt of niet voortzet, treedt een juridische fictie in werking.

In dit scenario wordt de beëindiging van de arbeidsovereenkomst juridisch beschouwd als een beëindiging op initiatief van de werkgever.

Wanneer is sprake van een aanmerkelijke wijziging?

Niet elke wijziging valt onder dit artikel. Het moet gaan om substantiële veranderingen in de arbeidsvoorwaarden of arbeidsomstandigheden. Denk hierbij aan:

• Het verlies van uitzicht op promotie of carrièreperspectieven.
• Een significante wijziging in de standplaats waardoor de reistijd onredelijk toeneemt.
• Het vervallen van specifieke toeslagen of bonusregelingen die niet gegarandeerd worden door de verkrijger.

Omdat de beëindiging in dit geval aan de werkgever wordt toegerekend, behoudt de werknemer doorgaans zijn recht op een transitievergoeding en een WW-uitkering. De wetgever erkent hier dat de werknemer in feite gedwongen wordt te vertrekken door de veranderde omstandigheden.

Scenario 2: Weigering om andere redenen

Veel vaker komt het voor dat een werknemer weigert mee te gaan om redenen die niet kwalificeren als een ‘aanmerkelijke verslechtering’ in de zin van artikel 7:665 BW. Dit kunnen persoonlijke redenen zijn, zoals een gebrek aan affiniteit met de nieuwe eigenaar, loyaliteit aan de oude werkgever, of zorgen over de bedrijfscultuur.

In dit scenario zijn de gevolgen voor de werknemer drastisch:

1. Vrijwillig ontslag: De weigering wordt juridisch gezien als een beëindiging op initiatief van de werknemer (zelf ontslag nemen).
2. Einde van rechtswege: De arbeidsovereenkomst met de vervreemder (oude werkgever) eindigt op het moment van de overgang. De werknemer gaat niet mee naar de verkrijger. Het resultaat is dat de werknemer per de overgangsdatum zonder werk zit.
3. Geen transitievergoeding: Omdat de werknemer zelf initiatief neemt tot beëindiging (zonder dat sprake is van ernstig verwijtbaar handelen van de werkgever), bestaat er geen recht op een transitievergoeding.

Vereiste van ondubbelzinnige weigering

De rechtspraak (o.a. ECLI:NL:RBZWB:2022:1023) stelt strenge eisen aan deze weigering. De werknemer moet ondubbelzinnig verklaren dat hij niet mee wil naar de nieuwe werkgever. Een enkele twijfel of het stellen van vragen is onvoldoende. Als de werknemer niet expliciet en ondubbelzinnig weigert, gaat hij automatisch mee over. Weigert hij daarna alsnog, dan is sprake van werkweigering bij de nieuwe werkgever.

De opzegtermijn en schadevergoeding

Een complex aspect bij de weigering van overgang is de opzegtermijn. Wanneer een werknemer besluit niet mee te gaan, beëindigt hij feitelijk de arbeidsovereenkomst. Hierbij geldt in beginsel de wettelijke of contractuele opzegtermijn (artikel 7:672 BW).

Het dilemma van de timing

Vaak wordt een overgang van onderneming relatief kort van tevoren aangekondigd. Als de overgang per 1 maart plaatsvindt en de werknemer op 20 februari aangeeft niet mee te willen, kan hij de wettelijke opzegtermijn (vaak één maand) niet in acht nemen als hij per overgangsdatum wil stoppen.

Indien de werknemer per direct stopt (per overgangsdatum) zonder de juiste opzegtermijn in acht te nemen, is hij schadeplichtig jegens de werkgever. De werkgever kan aanspraak maken op de gefixeerde schadevergoeding. Dit is een bedrag gelijk aan het loon over de periode dat de arbeidsovereenkomst bij regelmatige opzegging had voortgeduurd.

Contractuele verlenging van de opzegtermijn

Werkgevers mogen de opzegtermijn voor de werknemer contractueel verlengen tot maximaal zes maanden. Hieraan zijn strikte voorwaarden verbonden:

• Het moet schriftelijk zijn overeengekomen.
• De opzegtermijn voor de werkgever moet minimaal het dubbele bedragen van die voor de werknemer (tenzij bij CAO anders bepaald).

Bij een ongeldige verlenging (bijvoorbeeld 3 maanden voor de werknemer en 3 maanden voor de werkgever), kan de werknemer de termijn vernietigen. In dat geval valt de termijn terug naar de wettelijke termijn van één maand. Let op: de opzegging zelf blijft geldig, alleen de termijn wijzigt.

Transitievergoeding en WW: De financiële risico’s

Het onderscheid tussen de twee scenario’s is nergens zo voelbaar als in de portemonnee van de werknemer.

Transitievergoeding

• Bij verslechtering (7:665 BW): Ja, de werknemer heeft recht op transitievergoeding omdat de beëindiging aan de werkgever wordt toegerekend.
• Bij ‘gewone’ weigering: Nee. De Hoge Raad heeft bepaald dat een werknemer die zelf opzegt alleen recht heeft op een transitievergoeding bij ernstig verwijtbaar handelen van de werkgever. Het loutere feit van een bedrijfsovername valt daar niet onder.

Werkloosheidsuitkering (WW)

Het UWV toetst streng op verwijtbare werkloosheid.

• Als een werknemer weigert mee te gaan zonder dat er sprake is van een aanmerkelijke verslechtering van arbeidsvoorwaarden, oordeelt het UWV doorgaans dat de werknemer verwijtbaar werkloos is. Hij had immers passend werk (zijn eigen baan, maar dan bij de nieuwe eigenaar) voorhanden. Het recht op WW vervalt dan.
• Alleen als de werknemer objectief kan aantonen dat van hem redelijkerwijs niet gevergd kon worden mee te gaan (bijvoorbeeld door de verslechterde omstandigheden ex art 7:665 BW), blijft het recht op WW behouden.

Recht op getuigschrift

Ongeacht de reden van de weigering en de wijze van beëindiging, blijft artikel 7:656 BW van kracht. De werkgever is verplicht om op verzoek van de werknemer een getuigschrift uit te reiken. Hierin moeten de aard van de werkzaamheden en de arbeidsduur worden vermeld.

Op verzoek van de werknemer – en alleen dan – moet ook de wijze van beëindiging en de reden daarvan worden vermeld. Als een werknemer weigert mee te gaan, kan het strategisch zijn om te verzoeken de reden niet op te nemen in het getuigschrift, om toekomstige sollicitaties niet te bemoeilijken.

Praktische aanbevelingen

Voor de werkgever (Vervreemder en Verkrijger)

1. Informeer tijdig: Communiceer de overgang en de gevolgen daarvan zo vroeg mogelijk. Dit voorkomt discussies over opzegtermijnen.
2. Schriftelijke bevestiging: Als een werknemer mondeling aangeeft niet mee te willen, bevestig dit dan onmiddellijk schriftelijk en wijs de werknemer op de consequenties (verlies baan, geen WW). Vraag om een ondubbelzinnige schriftelijke bevestiging van de weigering.
3. Check opzegtermijnen: Controleer in de arbeidsovereenkomsten of er verlengde opzegtermijnen gelden en of deze juridisch houdbaar zijn (dubbele termijn voor werkgever).

Voor de werknemer

1. Beoordeel de reden: Wees uiterst kritisch op uw eigen motieven. Is er echt sprake van een aanmerkelijke verslechtering? “Ik vind het niet leuk” is juridisch onvoldoende voor behoud van uw rechten.
2. Wees ondubbelzinnig: Als u besluit te weigeren, doe dit dan schriftelijk en ondubbelzinnig vóór de overgangsdatum.
3. Pas op met opzeggen: Realiseer u dat weigeren gelijkstaat aan ontslag nemen. U kunt niet weigeren mee te gaan naar de nieuwe werkgever én eisen dat u bij de oude werkgever in dienst blijft (die functie bestaat daar immers niet meer).
4. Juridisch advies: Gezien de grote financiële risico’s (verlies WW en transitievergoeding) is het raadzaam juridisch advies in te winnen voordat u een weigering formaliseert.

Conclusie

De beslissing om een overgang van onderneming te weigeren is een juridisch mijnenveld. Hoewel de wet de werknemer beschermt tegen gedwongen overgang, is de prijs voor autonomie vaak hoog. Tenzij er sprake is van een aanmerkelijke verslechtering van arbeidsvoorwaarden, leidt weigering veelal tot een einde van het dienstverband zonder vangnet. Zowel werkgevers als werknemers doen er goed aan om in deze processen niet alleen te varen op emotie of zakelijk instinct, maar zich te laten leiden door een grondige analyse van het arbeidsrechtelijke kader.

Veelgestelde Vragen (FAQ)

Heeft de werknemer bij weigering van overgang recht op een WW-uitkering, of wordt dit als verwijtbare werkloosheid aangemerkt door het UWV?

In de meeste gevallen wordt weigering door het UWV aangemerkt als verwijtbare werkloosheid, omdat de werknemer zelf het initiatief neemt tot beëindiging terwijl er passend werk beschikbaar is bij de verkrijger. Alleen als de werknemer kan aantonen dat de overgang leidt tot een aanmerkelijke verslechtering van arbeidsvoorwaarden (conform artikel 7:665 BW) of dat er andere zwaarwegende redenen zijn waardoor voortzetting redelijkerwijs niet gevergd kan worden, blijft het recht op WW behouden.

Kan de werknemer aanspraak maken op een transitievergoeding indien de arbeidsovereenkomst eindigt door weigering van overgang van onderneming?

Doorgaans niet. Omdat de weigering wordt gezien als een beëindiging op initiatief van de werknemer, is geen transitievergoeding verschuldigd. Dit is anders indien de weigering voortkomt uit een aanmerkelijke wijziging van de arbeidsvoorwaarden ten nadele van de werknemer (artikel 7:665 BW). In dat geval wordt de beëindiging toegerekend aan de werkgever en bestaat er in beginsel wel recht op de vergoeding.

Welke opzegtermijn geldt voor de werknemer bij het beëindigen van de arbeidsovereenkomst wegens weigering van overgang van onderneming?

De werknemer moet de reguliere wettelijke of contractuele opzegtermijn in acht nemen. De wettelijke termijn is één maand. Als de werknemer weigert en daardoor per de overgangsdatum wil stoppen, moet hij tijdig opzeggen. Doet hij dit te laat, dan eindigt de arbeidsovereenkomst weliswaar, maar kan hij schadeplichtig zijn.

Kan de werkgever aanspraak maken op schadevergoeding indien de werknemer niet de juiste opzegtermijn in acht neemt bij weigering van overgang van onderneming?

Ja, dat kan. Als de werknemer per direct opzegt (bijvoorbeeld op de dag voor de overgang) zonder de geldende opzegtermijn in acht te nemen, is hij op grond van artikel 7:672 BW een gefixeerde schadevergoeding verschuldigd. Deze is gelijk aan het loon over de periode dat de arbeidsovereenkomst bij regelmatige opzegging had voortgeduurd.

Heeft de werknemer recht op een getuigschrift bij beëindiging van de arbeidsovereenkomst wegens weigering van overgang van onderneming?

Ja, op grond van artikel 7:656 BW is de werkgever verplicht om op verzoek van de werknemer een getuigschrift uit te reiken. Dit staat los van de reden van beëindiging. De reden van ontslag hoeft hierin alleen vermeld te worden als de werknemer daar expliciet om vraagt.

Mag de werkgever de opzegtermijn contractueel verlengen in het kader van een overgang van onderneming, en onder welke voorwaarden?

Ja, de opzegtermijn voor de werknemer mag schriftelijk worden verlengd tot maximaal zes maanden. Een harde voorwaarde is dat de opzegtermijn voor de werkgever dan minimaal het dubbele moet zijn van die voor de werknemer. Voldoet de verlenging niet aan deze eis, dan kan de werknemer deze vernietigen en geldt de wettelijke termijn.

Wat is het verschil tussen weigering wegens verslechterde arbeidsvoorwaarden en weigering om andere redenen voor de rechten van de werknemer?

Het verschil is cruciaal. Weigering wegens verslechterde voorwaarden (art. 7:665 BW) wordt juridisch gezien als ontslag door de werkgever: behoud van WW en transitievergoeding. Weigering om andere (persoonlijke) redenen wordt gezien als ontslagname door de werknemer: verlies van WW en geen transitievergoeding.

In het Nederlandse strafrecht is de kwalificatie van letsel als “zwaar lichamelijk letsel” vaak het scharnierpunt waarop een strafzaak draait. Het verschil tussen “eenvoudige” mishandeling (artikel 300 Sr) en zware mishandeling (artikel 302 Sr) is immers aanzienlijk, zowel in de maximale strafmaat als in de maatschappelijke impact voor de verdachte en het slachtoffer. Voor juridische professionals, maar ook voor verdachten en slachtoffers, is het cruciaal om te begrijpen waar de grens ligt. Wanneer wordt een gebroken kaak, een litteken of een psychisch trauma juridisch aangemerkt als zwaar letsel? En welke bewijslast rust er op het Openbaar Ministerie om deze kwalificatie rond te krijgen?

Dit artikel biedt een diepgaande analyse van het begrip zwaar lichamelijk letsel binnen het Nederlandse strafrecht. We bespreken het wettelijk kader van artikel 82 Sr, de strenge jurisprudentie van de Hoge Raad, en de specifieke eisen die worden gesteld aan medisch en psychisch letsel. Daarnaast gaan we in op de strategische overwegingen voor zowel de verdediging als de vervolging.

Het Wettelijk Kader: Artikel 82 Sr en Artikel 302 Sr

De term “zwaar lichamelijk letsel” komt in diverse delictsomschrijvingen voor, waarvan zware mishandeling (artikel 302 Wetboek van Strafrecht) de bekendste is. Om te bepalen of er sprake is van zware mishandeling, moet eerst worden vastgesteld wat de wetgever onder zwaar letsel verstaat. Hiervoor kijken we naar artikel 82 Sr.

De definitie in Artikel 82 Sr

Artikel 82 van het Wetboek van Strafrecht geeft geen uitputtende definitie, maar biedt een opsomming van situaties die in ieder geval onder zwaar lichamelijk letsel vallen. Volgens dit artikel wordt onder zwaar lichamelijk letsel begrepen:

• Ziekte die geen uitzicht op volkomen genezing overlaat;
• Voortdurende ongeschiktheid tot uitoefening van ambts- of beroepsbezigheden;
• Afdrijving of dood van de vrucht van een vrouw;
• Storing van de verstandelijke vermogens die langer dan vier weken heeft geduurd.

Het is van belang te benadrukken dat deze lijst niet limitatief is. Dit betekent dat de wetgever ruimte heeft gelaten voor de rechter om ook andere vormen van letsel als “zwaar” aan te merken, mits deze qua ernst vergelijkbaar zijn met de in de wet genoemde voorbeelden.

De wisselwerking met Artikel 302 Sr (Zware Mishandeling)

De kwalificatie is direct gekoppeld aan artikel 302 Sr. Dit artikel stelt strafbaar: “Hij die aan een ander opzettelijk zwaar lichamelijk letsel toebrengt”. De strafbedreiging voor zware mishandeling is aanzienlijk hoger (maximaal 8 jaar gevangenisstraf, of hoger indien de dood volgt) dan voor eenvoudige mishandeling (maximaal 3 jaar).

In de rechtspraktijk ontstaat vaak discussie over het opzet. Bij artikel 302 Sr moet het opzet van de verdachte (al dan niet in voorwaardelijke zin) gericht zijn geweest op het toebrengen van zwaar letsel. Als het letsel weliswaar ernstig is, maar het opzet van de verdachte daar niet op gericht was, kan er sprake zijn van “mishandeling met zwaar lichamelijk letsel tot gevolg” (artikel 300 lid 2 Sr), wat een ander juridisch kader en strafmaximum kent.

Fysiek Letsel: Wanneer is het “Zwaar” Genoeg?

Omdat artikel 82 Sr geen limitatieve opsomming is, heeft de Hoge Raad in de loop der jaren criteria ontwikkeld om te bepalen wanneer buiten de wettelijke voorbeelden sprake is van zwaar lichamelijk letsel. De rechter heeft hierbij een zekere beoordelingsvrijheid, maar deze is niet onbegrensd.

De criteria van de Hoge Raad

Volgens vaste jurisprudentie, waaronder het standaardarrest uit 2018 (ECLI:NL:HR:2018:1051), zijn drie gezichtspunten leidend bij de beoordeling:

1. De aard van het letsel: Hoe ernstig is de verwonding zelf?
2. De noodzaak en aard van medisch ingrijpen: Was er een operatie nodig? Hoe complex was de behandeling?
3. Het uitzicht op (volledig) herstel: Is er sprake van blijvende schade, littekens of functieverlies?

Deze criteria moeten in onderlinge samenhang worden bezien. Een operatie alleen maakt letsel niet automatisch zwaar, en het ontbreken van blijvend letsel sluit een kwalificatie als zwaar letsel niet per definitie uit.

Praktijkvoorbeelden uit de jurisprudentie

Om de abstracte criteria te verduidelijken, is het nuttig om naar specifieke uitspraken te kijken.

Botbreuken en operatief ingrijpen
Een enkele breuk, zoals een gebroken neus of een gebroken vinger, wordt doorgaans niet als zwaar lichamelijk letsel beschouwd als deze zonder complicaties geneest. Echter, in ECLI:NL:HR:2022:571 werd bevestigd dat een fractuur die operatief ingrijpen van “zekere ernst” vereist, in de regel wel als zwaar letsel geldt. Denk hierbij aan een gecompliceerde beenbreuk waarbij pinnen of platen geplaatst moeten worden en een langdurig revalidatietraject volgt.

Gebitsschade en kaakfracturen
Letsel aan het gebit is een veelvoorkomend strijdpunt. Het verlies van een tand wordt vaak gezien als “normaal” letsel. Een gebroken kaak kan echter beide kanten op vallen. In ECLI:NL:HR:2018:1051 oordeelde de Hoge Raad dat een gebroken kaak zwaar lichamelijk letsel kan zijn, maar dat dit sterk afhangt van de duur van het herstel en de noodzaak tot opereren. Als de kaak slechts “gezet” hoeft te worden en binnen zes weken geneest, zal de kwalificatie zwaar letsel minder snel standhouden dan wanneer de kaak op meerdere plaatsen gebroken is en chirurgisch hersteld moet worden.

Functieverlies van zintuigen
Het verlies of de ernstige beschadiging van een zintuig wordt vrijwel altijd als zwaar lichamelijk letsel aangemerkt. In het recente arrest ECLI:NL:HR:2025:1493 werd bevestigd dat blijvend gehoorverlies aan één oor onmiskenbaar onder deze categorie valt. De impact op het dagelijks functioneren is hierbij doorslaggevend.

Psychisch Letsel in het Strafrecht

Naast fysiek letsel erkent de wetgever ook psychisch letsel als zwaar lichamelijk letsel, maar de drempel hiervoor ligt aanzienlijk hoger dan vaak wordt aangenomen door leken.

De 4-wekeneis en objectieve vaststelling

Artikel 82 lid 2 Sr spreekt specifiek over een “storing van de verstandelijke vermogens die langer dan vier weken heeft geduurd”. Dit is een harde eis. Psychische klachten zoals angst, slapeloosheid, stress of emotioneel leed—hoe ernstig ook voor het slachtoffer—kwalificeren niet als zwaar lichamelijk letsel als ze niet leiden tot een klinisch vaststelbare stoornis van voldoende duur.

De Hoge Raad heeft in ECLI:NL:HR:2013:BX9407 expliciet bepaald dat psychisch onbehagen of pijn zonder een dergelijke storing buiten de definitie valt. De wetgever heeft hiermee bewust een onderscheid gemaakt tussen lichamelijk letsel en psychisch leed.

Bewijsproblematiek bij psychisch letsel

Het bewijzen van zwaar psychisch letsel luistert nauw. Subjectieve verklaringen van het slachtoffer zijn onvoldoende. Er is een objectieve medische onderbouwing nodig, bij voorkeur door een psychiater of klinisch psycholoog.

Een diagnose als PTSS (Posttraumatische Stressstoornis) kan zwaar lichamelijk letsel opleveren, mits goed onderbouwd. De rechter kijkt hierbij kritisch naar de vraag of de stoornis daadwerkelijk een direct gevolg is van het strafbare feit en of de duur van vier weken is overschreden. Zonder deskundigenrapportage die dit bevestigt, zal een rechter vrijwel nooit tot een bewezenverklaring van zwaar psychisch letsel komen (zie ook de paragraaf over medische rapportages hieronder).

De Cruciale Rol van Medische Rapportages

In strafzaken waarin artikel 302 Sr ten laste is gelegd, staat of valt de zaak vaak met de kwaliteit van de medische verslaglegging. De rechter is immers geen medicus en moet zich voor de vaststelling van de aard en ernst van het letsel baseren op deskundigen.

Eisen aan de rapportage

Volgens de Aanwijzing feitenonderzoek in medische zaken en jurisprudentie zoals ECLI:NL:PHR:2024:829 zijn medische gegevens vaak doorslaggevend. Een standaard “doktersbriefje” van de huisarts is soms niet genoeg. Voor een overtuigende bewijsvoering is een forensische geneeskundige rapportage (FGEN) of een uitgebreide verklaring van een specialist (chirurg, neuroloog, psychiater) wenselijk.

De rapportage moet antwoord geven op de volgende vragen:

• Wat is de precieze medische diagnose?
• Welke ingrepen hebben plaatsgevonden?
• Wat is de geschatte herstelduur?
• Is er sprake van blijvende invaliditeit of littekens?

Het ontbreken van medische stukken

Het belang van deze stukken kan niet genoeg worden benadrukt. Uit ECLI:NL:HR:2018:1085 blijkt dat het ontbreken van adequate medische informatie over de noodzaak van medisch ingrijpen en het uitzicht op herstel kan leiden tot vernietiging van een veroordeling. Als de rechter het oordeel “zwaar lichamelijk letsel” onvoldoende motiveert met medische feiten, zal de Hoge Raad het vonnis in cassatie niet in stand laten.

Dit biedt kansen voor de verdediging: als het dossier slechts vage omschrijvingen van pijn of ongemak bevat zonder harde medische diagnoses, ligt een verweer tegen de kwalificatie zwaar letsel voor de hand.

Bewijslast en Strategie: Openbaar Ministerie vs. Verdediging

De strijd om de kwalificatie vindt plaats in de zittingszaal, waarbij de Officier van Justitie en de advocaat van de verdachte lijnrecht tegenover elkaar staan.

Strategie van het Openbaar Ministerie

De bewijslast ligt volledig bij het OM. De officier moet wettig en overtuigend bewijzen dat het letsel voldoet aan de criteria van artikel 82 Sr.

• Dossieropbouw: Het OM zal proberen het dossier zo compleet mogelijk te maken met foto’s van het letsel direct na het incident én in een later stadium (om littekens te tonen), medische verklaringen en slachtofferverklaringen over de impact op het dagelijks leven.
• Argumentatie: Het OM zal focussen op de duur van het herstel en de impact van de behandeling. Ook als een breuk geneest, kan het OM betogen dat de wekenlange revalidatie en de pijn kwalificeren als zwaar letsel.

Strategie van de Verdediging

Voor de advocaat van de verdachte is het betwisten van de kwalificatie “zwaar lichamelijk letsel” een primair verweer bij een tenlastelegging van artikel 302 Sr.

• Minimaliseren van de ernst: De verdediging zal wijzen op jurisprudentie waaruit blijkt dat vergelijkbaar letsel niet als zwaar werd aangemerkt. Bijvoorbeeld: “Een gebroken neus die rechtgezet is, is pijnlijk maar geen zwaar letsel in juridische zin.”
• Causaliteit: Is het letsel wel volledig toe te rekenen aan de handeling van de verdachte? Waren er al medische complicaties aanwezig?
• Ontbreken van objectief bewijs: Zoals eerder besproken, kan de verdediging hameren op het ontbreken van deskundigenrapportages, zeker bij psychisch letsel. Als objectief bewijs ontbreekt, dient vrijspraak te volgen voor het onderdeel zwaar letsel (zie ECLI:NL:RBZWB:2025:7042).

Praktische Implicaties voor Slachtoffers en Verdachten

De juridische strijd heeft directe gevolgen voor de betrokken partijen.

Voor het slachtoffer

Voor een slachtoffer kan het onbegrijpelijk zijn als de rechter oordeelt dat hun letsel juridisch gezien “niet zwaar” is. Het voelt als een miskenning van hun leed. Echter, deze kwalificatie is puur juridisch-technisch en zegt niets over de subjectieve pijnervaring.
Wel heeft de kwalificatie invloed op de schadevergoeding. Bij zwaar lichamelijk letsel is de toekenning van smartengeld (immateriële schadevergoeding) vaak hoger omdat de impact op het leven groter wordt geacht. Slachtoffers doen er goed aan om hun medisch dossier zo compleet mogelijk aan te leveren via hun advocaat of Slachtofferhulp.

Voor de verdachte

Voor de verdachte maakt het verschil tussen artikel 300 (mishandeling) en 302 (zware mishandeling) een enorm verschil in strafmaat. Bij zware mishandeling wordt in de richtlijnen van het OM vaak uitgegaan van onvoorwaardelijke gevangenisstraffen, terwijl bij eenvoudige mishandeling een taakstraf vaker voorkomt (afhankelijk van de omstandigheden). Een geslaagd verweer tegen de kwalificatie zwaar letsel kan dus het verschil betekenen tussen wel of niet de gevangenis in moeten.

Conclusie

Het begrip “zwaar lichamelijk letsel” in het Nederlandse strafrecht is een dynamisch en complex concept. Hoewel artikel 82 Sr een basis biedt, wordt de werkelijke invulling bepaald door de feitenrechter aan de hand van de criteria uit de jurisprudentie van de Hoge Raad: de aard van het letsel, de noodzaak tot medisch ingrijpen en het uitzicht op herstel.

Het is niet voldoende dat een slachtoffer pijn heeft of zich ellendig voelt; er moet sprake zijn van objectief vaststelbaar, ernstig letsel dat een bepaalde drempel overschrijdt. Voor psychisch letsel geldt een nog strengere maatstaf van een langdurige storing van de verstandelijke vermogens. Medische rapportages zijn hierbij het onmisbare fundament onder de bewijsvoering.

Voor zowel juridische professionals als betrokkenen in een strafproces is het essentieel om niet af te gaan op aannames of “normaal spraakgebruik”, maar elk geval te toetsen aan de actuele juridische kaders en jurisprudentie. Alleen door een nauwkeurige analyse van de medische feiten en de juridische maatstaven kan recht worden gedaan aan de ernst van de zaak.

Veelgestelde Vragen (FAQ)

Is een litteken in het gezicht altijd zwaar lichamelijk letsel?

Niet per definitie, maar vaak wel. De Hoge Raad oordeelt dat ontsierende littekens, zeker in het gezicht, als zwaar lichamelijk letsel kunnen gelden als ze blijvend zijn. De grootte en opvallendheid van het litteken spelen hierbij een rol.

Telt een gebroken neus als zwaar lichamelijk letsel?

Meestal niet. Een ‘eenvoudige’ neusfractuur die gezet wordt en binnen enkele weken geneest, wordt in de rechtspraak doorgaans als eenvoudige mishandeling gezien. Dit wordt anders als er sprake is van blijvende scheefstand, ademhalingsproblemen of complexe operaties.

Kan ik schadevergoeding krijgen als het letsel niet als “zwaar” wordt gekwalificeerd?

Ja, absoluut. Ook bij eenvoudige mishandeling (artikel 300 Sr) heeft het slachtoffer recht op schadevergoeding voor zowel materiële schade (medische kosten, kapotte kleding) als immateriële schade (smartengeld). De hoogte van het bedrag kan wel lager uitvallen dan bij zwaar letsel.

Wat als de dokter zegt dat het letsel ernstig is, maar de rechter niet?

De rechter is niet gebonden aan het oordeel van de arts over de term “ernstig” of “zwaar”. De arts oordeelt medisch, de rechter juridisch. Een arts kan een wond ernstig vinden omdat er infectiegevaar is, terwijl de rechter oordeelt dat het juridisch geen zwaar letsel is omdat het restloos geneest.

Hoelang moet psychisch letsel duren om als zwaar letsel te gelden?

Volgens artikel 82 Sr moet er sprake zijn van een storing van de verstandelijke vermogens die langer dan vier weken heeft geduurd. Dit moet objectief en medisch worden vastgesteld.

Stel je voor: je werkt al twee jaar via hetzelfde uitzendbureau voor verschillende opdrachtgevers. Je doet je werk goed, je bent nooit ziek en de klanten zijn tevreden. Toch krijg je elke week opnieuw te horen of je mag terugkomen. En dan, op een dinsdagochtend, belt het uitzendbureau: “De opdracht stopt, dus je contract eindigt vandaag.” Sta je nu direct op straat zonder inkomsten? Of heb je in die twee jaar rechten opgebouwd waar je niets van wist?

Het is een situatie waar duizenden uitzendkrachten in Nederland mee te maken hebben. Het uitzendwerk is flexibel, maar dat betekent niet dat je vogelvrij bent. Het Nederlandse arbeidsrecht kent een uniek mechanisme om die balans tussen flexibiliteit en zekerheid te regelen: het fasensysteem.

Maar hoe werkt dit systeem precies? Welke rechten bouw je op in elke fase? En misschien wel de belangrijkste vraag: wat gebeurt er als je wisselt van uitzendbureau, maar hetzelfde werk blijft doen? In deze uitgebreide gids ontrafelen we het juridische web van de uitzendbranche, zodat je precies weet waar je aan toe bent.

Hoe werkt het fasensysteem bij uitzendbureaus?

De centrale vraag in dit artikel is: Hoe werkt het fasensysteem bij uitzendbureaus, welke rechten bouwt een uitzendkracht op in elke fase, en wat zijn de juridische gevolgen bij overgang tussen de fasen?

Het antwoord ligt in een trapsgewijs systeem waarbij de rechtsbescherming toeneemt naarmate je langer werkt. Waar je in het begin (Fase A) nog weinig ontslagbescherming geniet door het zogeheten ‘uitzendbeding’, verandert dit radicaal zodra je in Fase B of C belandt. Daar gelden regels die sterk lijken op, of zelfs identiek zijn aan, een vast dienstverband. Toch gaat het in de praktijk vaak mis bij de overgang tussen deze fasen of bij wisseling van werkgever.

Juridisch Kader: De basis van jouw rechten

Om te begrijpen wat jouw rechten zijn, moeten we eerst kijken naar de wetgeving waarop het fasensysteem is gebouwd. Dit is geen droge theorie, maar de fundering van jouw arbeidscontract.

De Wettelijke Basis

De definitie van de uitzendovereenkomst staat in Artikel 7:690 BW. Hierin wordt bepaald dat de werkgever (het uitzendbureau) de werknemer (jij) ter beschikking stelt aan een derde (de inlener) om onder diens toezicht en leiding arbeid te verrichten.

Een cruciaal artikel is Artikel 7:691 BW. Dit artikel introduceert het ‘uitzendbeding’. Dit beding zorgt ervoor dat de arbeidsovereenkomst van rechtswege (automatisch) eindigt zodra de inlener de opdracht beëindigt. In de wet staat dat dit beding maximaal de eerste 26 weken mag gelden. Echter, de wet staat ook toe dat bij cao van deze termijn wordt afgeweken.

Daarnaast is er de Wet allocatie arbeidskrachten door intermediairs (Waadi). Artikel 8 en 8a Waadi regelen het principe van gelijke behandeling. Dit is een direct gevolg van de Europese Richtlijn 2008/104/EG (Artikel 5). De kern is simpel: een uitzendkracht heeft recht op dezelfde essentiële arbeidsvoorwaarden als iemand die rechtstreeks bij het bedrijf in dienst is.

De CAO-regelingen: ABU en NBBU

In Nederland zijn de meeste uitzendbureaus aangesloten bij de ABU (Algemene Bond Uitzendondernemingen) of de NBBU (Nederlandse Bond van Bemiddelings- en Uitzendondernemingen). Deze cao’s gebruiken de ruimte die de wet biedt om de termijnen te verlengen.

• Fase A (ABU) / Fase 1-2 (NBBU): De wet staat 26 weken toe, maar de cao’s rekten dit in het verleden op tot wel 78 weken. Per 2023 is dit echter verkort naar maximaal 52 weken.
• Fase B (ABU) / Fase 3 (NBBU): Dit is de fase van tijdelijke contracten. Sinds 2023 duurt deze fase maximaal 3 jaar (voorheen 4 jaar).

Het Uitzendbeding: De grote onzekerheid

Het uitzendbeding is het meest kenmerkende element van uitzendwerk.

• Wat is het? Een clausule die zegt: “Geen werk = einde contract.”
• Wanneer geldt het? Alleen in de eerste fase (Fase A). De Hoge Raad heeft in ECLI:NL:PHR:2022:610 en ECLI:NL:GHAMS:2022:3699 bevestigd dat dit beding na deze fase zijn werking verliest.
• De optelregel: Artikel 7:691 lid 4 BW bepaalt dat perioden van werk die elkaar opvolgen met tussenpozen van niet meer dan 6 maanden, bij elkaar worden opgeteld. Je begint dus niet zomaar opnieuw met tellen na een week vakantie.

Opvolgend Werkgeverschap

Een veelvoorkomend misverstand is dat je weer onderaan de ladder begint als je van uitzendbureau wisselt. Sinds 1 juli 2015 en het vervallen van het ‘bandencriterium’ (zie ECLI:NL:HR:2017:2905) is dit niet meer zo simpel. Volgens Artikel 7:691 lid 5 BW telt je arbeidsverleden mee als je overgaat naar een nieuwe werkgever, maar feitelijk hetzelfde werk blijft doen bij dezelfde opdrachtgever.

Het Fasensysteem Uitgelegd: De Drie Fasen

Hieronder leggen we de drie fasen in detail uit. Let goed op in welke fase jij zit, want dit bepaalt jouw rechtszekerheid.

FASE A (ABU) / FASE 1-2 (NBBU) – De Flexibele Fase

Dit is de instapfase voor iedere nieuwe uitzendkracht (tenzij er sprake is van opvolgend werkgeverschap).

• Duur: Maximaal 52 weken gewerkte weken.
• Uitzendbeding: Geldig. Als de opdrachtgever belt dat er geen werk meer is, sta je per direct buiten. Ook bij ziekte kan het contract eindigen (hoewel je dan wel recht hebt op een ziektewetuitkering via het UWV).
• Loondoorbetaling: Nee. Geen werk is geen loon, tenzij er expliciet iets anders is afgesproken.
• Ontslag: Zeer eenvoudig. Er is geen ontslagvergunning nodig.

Let op: Ondanks de flexibiliteit heb je wel rechten. Sinds de invoering van de Wet Arbeidsmarkt in Balans (WAB) heb je ook in deze fase recht op een transitievergoeding als je contract eindigt, mits je voldoet aan de voorwaarden (vaak na 24 maanden dienstverband, maar zie ECLI:NL:HR:2025:1808 en Artikel 7:673 BW voor de nuances).

FASE B (ABU) / FASE 3 (NBBU) – Meer Zekerheid

Na 52 gewerkte weken stroom je door. Dit is een fundamenteel kantelpunt in je rechtspositie.

• Duur: Maximaal 3 jaar.
• Contracten: Maximaal 6 tijdelijke contracten (bij ABU).
• Uitzendbeding: VERVALT. Dit is cruciaal. Het uitzendbureau kan je niet meer zomaar ontslaan omdat de opdracht stopt.
• Loondoorbetaling: Ja. Als er geen werk is bij de inlener, moet het uitzendbureau jouw loon doorbetalen en actief ander passend werk voor je zoeken.
• Ontslagbescherming: Normaal. Het bureau heeft een ontslagvergunning van het UWV nodig of moet naar de kantonrechter voor ontbinding. De opzegtermijn is minimaal 1 maand (Artikel 7:672 BW).

Jurisprudentie: In ECLI:NL:HR:2023:426 oordeelde de Hoge Raad dat het beëindigen van een contract in deze fase enkel omdat de opdracht stopt, niet rechtsgeldig is als het uitzendbeding is uitgewerkt.

FASE C (ABU) / FASE 4 (NBBU) – Het Vaste Contract

Na 3 jaar in Fase B, of na het overschrijden van het aantal tijdelijke contracten, beland je in de laatste fase.

• Duur: Onbepaalde tijd.
• Rechten: Je bent in vaste dienst bij het uitzendbureau. Je hebt volledige ontslagbescherming en gelijke arbeidsvoorwaarden (Artikel 8 Waadi).
• Ontslag: Alleen mogelijk via de officiële routes (UWV of rechter) met een geldige ontslaggrond. “Einde opdracht” is in deze fase géén geldige ontslaggrond.

Jurisprudentie: In ECLI:NL:PHR:2025:356 wordt bevestigd dat in deze fase altijd sprake is van een contract voor onbepaalde tijd. Bij onterecht ontslag kan de rechter zelfs herstel van het dienstverband bevelen (ECLI:NL:GHSHE:2025:1737).

Overzichtstabel: Uw rechten in één oogopslag

Kenmerk	Fase A (1-2)	Fase B (3)	Fase C (4)
Maximale Duur	52 weken	3 jaar	Onbepaalde tijd
Uitzendbeding	Ja (geldig)	Nee (vervallen)	Nee
Loon bij geen werk	Nee*	Ja (doorbetaling)	Ja (doorbetaling)
Ontslagbescherming	Minimaal	Normaal (UWV/Rechter)	Volledig
Type Contract	Onbeperkt aantal	Max 6 tijdelijke	1 vast contract
Opzegtermijn	Geen (direct einde)	Min. 1 maand	Volgens wet

* Tenzij anders overeengekomen in het contract.

Overgangsregels en Opvolgend Werkgeverschap

Een van de meest complexe, maar belangrijkste onderdelen voor uitzendkrachten is het ‘meenemen’ van je rechten.

De Optelregel

Volgens Artikel 7:691 lid 4 BW tellen perioden van werkzaamheden door, zolang er geen onderbreking is van meer dan 6 maanden.

• Voorbeeld: Je werkt 40 weken in Fase A. Je gaat 3 maanden op reis. Als je terugkomt, begin je niet op week 1, maar op week 41. Je bent dan nog maar 12 weken verwijderd van Fase B.

Opvolgend Werkgeverschap: Je begint niet opnieuw

Stel: Het bedrijf waar je werkt (de inlener) is tevreden over jou, maar wil zakendoen met een ander uitzendbureau. Jij moet je inschrijven bij dat nieuwe bureau. Begin je dan weer in Fase A zonder rechten?

Nee. Sinds 2015 (en het vervallen van het bandencriterium, zie ECLI:NL:HR:2017:2905) geldt: als jij hetzelfde of vergelijkbaar werk blijft doen, moet het nieuwe uitzendbureau jouw opgebouwde faserechten overnemen.

• Dit staat in Artikel 7:691 lid 5 BW.
• In ECLI:NL:RBNNE:2025:5517 oordeelde de rechter dat het arbeidsverleden volledig moet worden meegenomen. Het maakt niet uit of het nieuwe bureau inzicht had in jouw geschiktheid; ze nemen jou over, dus ook je rechten (ECLI:NL:CRVB:2016:3081).

Praktische Situaties en Rechtsbescherming

Hoe ziet dit eruit in de praktijk? Hier zijn drie veelvoorkomende scenario’s waar het vaak misgaat.

Situatie 1: Uitzendbureau past uitzendbeding toe in Fase B

Je werkt al 65 weken voor het bureau (Fase B). De opdrachtgever stopt de opdracht. Het uitzendbureau zegt: “Jammer, einde opdracht is einde contract.”

• Juridisch: Dit mag niet. In Fase B is het uitzendbeding vervallen.
• Gevolg: De beëindiging is ongeldig (ECLI:NL:HR:2023:426). Je dienstverband loopt door en je hebt recht op loondoorbetaling, ook als je thuiszit.
• Actie: Maak direct schriftelijk bezwaar en claim loondoorbetaling.

Situatie 2: Nieuw bureau erkent arbeidsverleden niet

Je stapt over naar een nieuw bureau voor dezelfde klus. Zij bieden je een Fase A contract aan, terwijl je al 2 jaar bij de klant zit.

• Juridisch: Dit is in strijd met de regels voor opvolgend werkgeverschap. Je zou in Fase B moeten starten.
• Gevolg: Je loopt pensioenopbouw, loondoorbetaling bij ziekte en ontslagbescherming mis.
• Actie: Verzamel bewijs (oude loonstroken/contracten). De rechter kan met terugwerkende kracht bepalen dat je in Fase B zat, wat kan leiden tot forse nabetalingen (ECLI:NL:RBNNE:2025:4240).

Situatie 3: Ontslag in Fase C

Je hebt een vast contract (Fase C). Het bureau wil van je af omdat er even geen werk is.

• Juridisch: Je hebt volledige ontslagbescherming. Bedrijfseconomische redenen moeten onderbouwd worden bij het UWV.
• Gevolg: Zonder toestemming is ontslag vernietigbaar.
• Actie: Teken geen vaststellingsovereenkomst als je het er niet mee eens bent. Bij onterecht ontslag kan de rechter herstel van dienstverband opleggen (ECLI:NL:GHSHE:2025:1737).

Financiële Rechten: Waar heb je recht op?

Transitievergoeding

Veel uitzendkrachten weten niet dat ze hier recht op hebben. Volgens Artikel 7:673 BW heb je recht op een transitievergoeding als het initiatief tot beëindiging bij de werkgever ligt.

• Ook in Fase A: Zelfs als het uitzendbeding wordt ingeroepen, bestaat recht op transitievergoeding.

Wettelijke Rente

Betaalt het uitzendbureau je loon te laat of weigeren ze door te betalen in Fase B? Dan heb je recht op wettelijke verhoging (Artikel 7:625 BW) en wettelijke rente (Artikel 6:119 BW). Rechters wijzen dit vaak automatisch toe bij loonvorderingen (ECLI:NL:RBMNE:2025:2452; ECLI:NL:RBROT:2025:8995).

Let Op: Verjaringstermijnen!

In het arbeidsrecht moet je snel handelen. Als je te lang wacht, vervallen je rechten.

1. Loonvorderingen: Je moet binnen 6 maanden actie ondernemen als je loon te weinig of niet betaald is (Artikel 7:621 BW).
2. Transitievergoeding: Je moet binnen 3 maanden na einde contract een verzoekschrift indienen bij de kantonrechter (Artikel 7:686a BW).
3. Fase-erkenning: Voor overige vorderingen geldt vaak 5 jaar (Artikel 3:307 BW), maar wacht niet zo lang.

Tip: Stuur altijd een aangetekende brief om de verjaring te ‘stuiten’ (stopzetten) (Artikel 3:318 BW).

Gelijke Behandeling: Het ‘Loonverhoudingsvoorschrift’

Volgens Artikel 8 Waadi en de Europese Richtlijn heb je recht op gelijke behandeling. Dit betekent dat je hetzelfde moet verdienen als iemand die rechtstreeks bij de inlener werkt in dezelfde functie.

• Dit geldt voor loon, overwerk, pauzes, vakantiedagen en werktijden.
• Het geldt niet altijd voor pensioen (hier zit vaak het verschil).

In ECLI:NL:HR:2024:1303 bevestigde de Hoge Raad opnieuw dat gelijke behandeling een Europees grondrecht is. Een cao mag hiervan afwijken, maar alleen als dit ‘adequaat’ wordt gecompenseerd.

6 Praktische Tips voor Uitzendkrachten

Als juridisch experts zien we vaak dat dossiers stranden op een gebrek aan bewijs. Bescherm jezelf met deze tips:

1. Houd je eigen administratie bij: Vertrouw niet blind op het portal van het uitzendbureau. Download je loonstroken en contracten direct.
2. Tel je weken: Weet precies in welke week je zit. Houd rekening met de 6-maanden regel bij tussenpozen.
3. Wissel je van bureau? Stuur direct bewijs van je arbeidsverleden naar het nieuwe bureau en vraag schriftelijke bevestiging van je fase-indeling.
4. Wees alert op ‘automatisch’ einde: Als je langer dan 52 weken werkt (Fase B), bestaat ‘automatisch einde bij geen werk’ niet meer.
5. Handel snel: Vooral bij loonachterstand is de termijn van 6 maanden dodelijk.
6. Schakel hulp in: Bij twijfel over je fase of bij ontslag, zoek juridisch advies.

Wanneer Juridische Hulp Inschakelen?

Soms kom je er samen met de intercedent wel uit. Maar in de volgende gevallen is juridische bijstand noodzakelijk:

• Complexe fase-geschillen: Het bureau weigert je arbeidsverleden te erkennen na een overname.
• Onterecht ontslag: Je wordt naar huis gestuurd in Fase B of C zonder procedure.
• Grote vorderingen: Het gaat om maanden achterstallig loon of een geweigerde transitievergoeding.

De belangen zijn vaak groter dan je denkt. Het gaat niet alleen om het loon van vorige maand, maar om je recht op een vast contract en toekomstige inkomenszekerheid.

Conclusie

Het fasensysteem is ontworpen om een balans te vinden tussen de flexibiliteitsbehoefte van werkgevers en de zekerheidsbehoefte van werknemers. Het systeem werkt als een ladder: hoe langer je klimt, hoe steviger je staat.

• Fase A is flexibel en risicovol.
• Fase B biedt de veiligheid van loondoorbetaling en ontslagbescherming.
• Fase C is de top: een vast contract.

De recente wetswijzigingen in 2023, die de termijnen hebben verkort, zijn een stap in de goede richting voor werknemers. Ook de rechtspraak over opvolgend werkgeverschap beschermt jouw opgebouwde rechten beter dan voorheen. Toch blijft het een complex systeem waarin fouten snel gemaakt zijn.

Kennis is macht. Door te weten in welke fase je zit en wat je rechten zijn, sta je sterker in je schoenen. Wordt jouw arbeidsverleden genegeerd of wordt je contract onterecht beëindigd? Laat het er niet bij zitten. Uw rechten als uitzendkracht zijn wettelijk verankerd en afdwingbaar.

Heeft u vragen over uw rechtspositie als uitzendkracht, een geschil over uw fase-indeling of bent u onterecht ontslagen? Law & More is gespecialiseerd in arbeidsrecht en staat u graag bij.

FAQ

Wat is het fasensysteem bij uitzendbureaus?

Het fasensysteem bepaalt de rechtspositie van een uitzendkracht. Het bestaat uit Fase A (flexibel), Fase B (bepaalde tijd) en Fase C (onbepaalde tijd). Hoe langer je werkt, hoe meer rechten (zoals ontslagbescherming) je opbouwt.

Wanneer vervalt het uitzendbeding?

Het uitzendbeding vervalt na maximaal 52 gewerkte weken (Fase A) in de ABU-cao. In de wet is dit na 26 weken, tenzij bij cao verlengd. Na deze periode kan het contract niet meer per direct worden beëindigd als de opdracht stopt.

Welke rechten heb ik in Fase B?

In Fase B heb je recht op loondoorbetaling als er geen werk is (tenzij dit in de eerste 3 maanden anders is afgesproken, wat zelden mag), normale ontslagbescherming en een opzegtermijn van minimaal één maand.

Krijg ik een vast contract als uitzendkracht?

Ja, zodra je in Fase C (ABU) of Fase 4 (NBBU) komt, heb je van rechtswege een contract voor onbepaalde tijd bij het uitzendbureau.

Moet een nieuw uitzendbureau mijn arbeidsverleden meetellen?

Ja, als je bij het nieuwe uitzendbureau hetzelfde of vergelijkbaar werk gaat doen bij dezelfde opdrachtgever (opvolgend werkgeverschap), moeten je gewerkte weken en opgebouwde fase-rechten worden meegenomen.

Het overkomt de beste bestuurder: u rijdt gedachteloos met de stroom mee, u ziet een bord over het hoofd of u heeft simpelweg haast. Plotseling ziet u een flits of wordt u aan de kant gezet. Een paar weken later valt de envelop met de paarse rand van het CJIB op de deurmat. Een snelheidsovertreding.

Voor velen is dit een dure ergernis die ze zo snel mogelijk betalen om er vanaf te zijn. Maar wat als u het niet eens bent met de meting? Wat als er procedurele fouten zijn gemaakt? Of erger: wat als de overtreding zo ernstig is dat u uw rijbewijs dreigt kwijt te raken? In Nederland is het verkeersrecht strak geregeld, maar dat betekent niet dat u rechteloos bent.

In deze blog duiken we diep in de juridische wereld van de snelheidsovertreding. We bespreken het verschil tussen een administratieve Mulder-boete en een strafrechtelijke vervolging, we leggen stap voor stap uit hoe u succesvol bezwaar maakt en we analyseren recente jurisprudentie over rijverboden. Of u nu in Eindhoven, Amsterdam of elders rijdt: kennis van uw rechten kan u veel geld en frustratie besparen.

Rechtsvraag

Wat zijn de wettelijke regels rond boetes voor snelheidsovertredingen, hoe werkt de bezwaarprocedure tegen een dergelijke boete, en onder welke omstandigheden kan een rijverbod worden opgelegd?

Juridisch Kader: Van Mulder tot Strafrecht

Niet elke snelheidsboete is juridisch gezien hetzelfde. Het Nederlandse recht maakt een belangrijk onderscheid tussen lichte overtredingen en zware misdrijven.

De Wet Mulder (Wahv)

De meeste snelheidsovertredingen vallen onder de Wet administratiefrechtelijke handhaving verkeersvoorschriften (Wahv), in de volksmond bekend als de Wet Mulder. Dit betreft lichte verkeersovertredingen die administratiefrechtelijk worden afgedaan.

• Karakter: Het is geen strafrechtelijke vervolging. U krijgt geen strafblad (justitiële documentatie).
• Rol CJIB: Het Centraal Justitieel Incassobureau (CJIB) fungeert als het administratieve orgaan dat de inning verzorgt, maar juridisch gezien is de officier van justitie het bestuursorgaan waartegen u bezwaar maakt (op grond van artikel 6:4 Algemene wet bestuursrecht, Awb).

De Wegenverkeerswet 1994 (WVW 1994)

Bij zware snelheidsovertredingen (doorgaans meer dan 30 km/u te hard binnen de bebouwde kom of 40 km/u op snelwegen) verlaat u het terrein van de Wet Mulder en treedt het strafrecht in werking via de Wegenverkeerswet 1994.

• Artikel 179 WVW 1994: Dit artikel regelt de ontzegging van de rijbevoegdheid.
• Artikel 5a WVW 1994: Dit artikel is van toepassing op roekeloos rijgedrag, waarbij men door de snelheidsovertreding levensgevaarlijke situaties creëert.
• Artikel 77r Wetboek van Strafrecht: Dit is relevant voor eventuele strafbeschikkingen met betrekking tot rijverboden.

De Boetesystematiek

De hoogte van de boetes wordt niet willekeurig bepaald. De tarieven worden jaarlijks vastgesteld en gepubliceerd in het Besluit administratiefrechtelijke handhaving verkeersvoorschriften. De hoogte hangt af van drie factoren:

1. De gereden snelheid (na correctie).
2. De locatie (binnen of buiten de bebouwde kom).
3. Of er sprake was van wegwerkzaamheden.

Het uitgangspunt in de rechtspraak is dat deze vaste boetebedragen leidend zijn (zie bijvoorbeeld ECLI:NL:RBDHA:2025:22428). Er is weinig ruimte voor onderhandeling, tenzij er zeer specifieke omstandigheden zijn.

De Bezwaar- en Beroepsprocedure in Detail

Heeft u een boete ontvangen en bent u het er niet mee eens? Dan start een strikt gereguleerd traject. Het is essentieel dat u zich houdt aan de termijnen, anders wordt uw bezwaar niet-ontvankelijk verklaard.

1. De Bezwaarfase (Administratief Beroep)

U dient uw bezwaar in bij de officier van justitie. Let op: veel mensen denken dat ze bezwaar maken bij het CJIB, maar het CJIB is slechts het loket. De beslissingsbevoegdheid ligt bij de officier (Artikel 7 Wahv).

• Termijn: Volgens artikel 6:7 tot en met 6:9 Awb bedraagt de termijn zes weken. Deze termijn start op de dag na de dagtekening van de boete.
• Tijdigheid: Een bezwaarschrift is tijdig ingediend als het voor het einde van de termijn is ontvangen. Bij verzending per post geldt dat het tijdig is als het voor het einde van de termijn op de post is gedaan én binnen een week na afloop is ontvangen (Artikel 6:9 Awb).
• Hoorplicht: Op grond van Artikel 7 Wahv heeft u in principe het recht om gehoord te worden door de officier van justitie, hoewel dit in de praktijk bij lichte overtredingen vaak telefonisch of schriftelijk wordt afgedaan als u daar niet expliciet om vraagt.

2. Beroep bij de Kantonrechter

Wijst de officier uw bezwaar af? Dan kunt u binnen zes weken beroep instellen bij de kantonrechter (Artikel 9 Wahv).

• Zekerheidstelling: U moet vaak het boetebedrag eerst betalen als zekerheidstelling voordat de rechter uw zaak in behandeling neemt. U krijgt dit terug als u gelijk krijgt.
• Procedure: De procedure is doorgaans schriftelijk, tenzij u expliciet om een mondelinge behandeling vraagt. Recente rechtspraak (ECLI:NL:RBNHO:2025:12641; ECLI:NL:RBDHA:2025:24943) bevestigt dat u actief moet aangeven als u uw zegje wilt doen in de rechtszaal.
• Bijstand: U mag zich laten bijstaan door een gemachtigde of advocaat (Artikel 12 Wahv).

3. Hoger Beroep

Bent u het niet eens met de kantonrechter? Dan staat hoger beroep open bij het Gerechtshof Arnhem-Leeuwarden. Dit is echter alleen mogelijk als de opgelegde sanctie hoger is dan €110 (Artikel 14 Wahv). De eisen aan dit beroepschrift zijn streng (ECLI:NL:HR:2020:563).

Bewijslast: Wie moet wat bewijzen?

In het Nederlandse verkeersrecht geldt een bijzondere bewijslastverdeling die voor veel burgers frustrerend kan zijn.

De verklaring van de verbalisant is leidend

Het uitgangspunt is dat de waarneming van een politieagent (verbalisant), vastgelegd in een ambtsedig proces-verbaal, als juist wordt beschouwd.

• In de zaak ECLI:NL:RBDHA:2025:20703 oordeelde de rechter dat het zaakoverzicht en de foto’s voldoende bewijs vormden.
• De rechter oordeelde in ECLI:NL:RBZWB:2025:9653 dat de verbalisant niet persoonlijk gehoord hoeft te worden door de rechter als het dossier duidelijk is.

De omkeringsregel

Dit betekent dat de bewijslast in feite omdraait. Als u stelt dat u niet te hard reed, is een simpele ontkenning (“Ik reed echt niet zo hard”) juridisch waardeloos. U moet concrete feiten en omstandigheden aandragen die twijfel zaaien aan de meting.

• ECLI:NL:RBZWB:2025:9425: Zonder concrete tegenfeiten blijft de boete staan.
• ECLI:NL:RBNNE:2025:4748: Ook bij digitale handhaving (flitspalen) wordt de technische meting als juist aangenomen, tenzij u technisch onderbouwd bewijs levert van het tegendeel.

Wanneer wint u wel?

Succesvolle verweren richten zich vaak op:

1. Twijfel aan de meting: Bijvoorbeeld als de apparatuur niet geijkt was (ECLI:NL:GHARL:2025:8205).
2. Bebording: Als u kunt aantonen dat de snelheidslimiet niet duidelijk was aangegeven (ECLI:NL:RBZWB:2025:8275).
3. Getuigen: Onafhankelijke verklaringen die uw lezing ondersteunen.

Nuances en Uitzonderingen

Flitsmarge en meetcorrectie

Omdat meetapparatuur nooit 100% nauwkeurig is, hanteert het Openbaar Ministerie een wettelijke meetcorrectie.

• Bij snelheden tot 100 km/u gaat er 3 km/u van de gemeten snelheid af.
• Boven de 100 km/u is de correctie 3% van de gemeten snelheid.
  De boete wordt berekend over de gecorrigeerde snelheid.

Procedurele fouten als reddingsboei

Soms staat vast dat u te hard reed, maar kunt u de boete toch (deels) van tafel krijgen door fouten van justitie.

• Schending hoorplicht: Als u ten onrechte niet bent gehoord in de bezwaarfase, kan de rechter de boete matigen. Dit werd bevestigd in ECLI:NL:RBZWB:2025:9429, waar de boete werd verlaagd wegens een geschonden hoorplicht.
• Niet tijdig verstrekken van stukken: U heeft recht op inzage in uw dossier (Artikel 7:4 Awb). Als de officier dit weigert of vertraagt, kan dit gevolgen hebben voor de boete (ECLI:NL:RBZWB:2025:5192).
• Redelijke termijn: Een zaak mag niet eindeloos duren. Duurt de procedure onredelijk lang? Dan kan boetevermindering volgen (ECLI:NL:RBZWB:2025:9592).

Het Evenredigheidsbeginsel

Artikel 9 Wahv biedt een kleine opening voor maatwerk. Is de boete in uw specifieke geval extreem onredelijk? Dan kan de rechter ingrijpen. Let wel op: “Ik kan het niet betalen” is zelden een geldige reden.

• In ECLI:NL:RBDHA:2025:22428 en ECLI:NL:RBZWB:2025:9610 toetsten rechters aan bijzondere persoonlijke omstandigheden. Hoewel de drempel hoog ligt, is het juridisch mogelijk om op basis van proportionaliteit matiging te krijgen.

Rijverbod en Strafrechtelijke Vervolging

Bij snelheidsoverschrijdingen van meer dan 50 km/u (of 40 km/u op de snelweg) wordt de zaak serieus. De politie kan uw rijbewijs direct invorderen.

Beoordeling roekeloosheid

De rechter kijkt niet alleen naar de snelheid, maar naar het geheel van gedragingen.

• In de arresten ECLI:NL:HR:2024:1398 en ECLI:NL:HR:2022:1859 benadrukt de Hoge Raad dat enkel hard rijden niet altijd roekeloosheid oplevert. Er moet sprake zijn van buitengewoon gevaarlijk gedrag.
• Echter, in ECLI:NL:RBOBR:2025:7705 werd een rijverbod opgelegd na een ongeval met aanmerkelijk onvoorzichtig rijgedrag, onder toepassing van artikel 5a en 179 WVW 1994.

Jurisprudentie: Lessen uit de Praktijk

Laten we kijken naar recente uitspraken om te zien wat wel en niet werkt:

A. De kracht van procedurele fouten
In ECLI:NL:RBZWB:2025:9429 werd de boete gedeeltelijk gematigd. De reden? De hoorplicht was geschonden én de redelijke termijn was overschreden. De les: Zelfs als u schuldig bent aan de overtreding, moet de overheid zich aan de spelregels houden.

B. ‘De agent had het mis’ is niet genoeg
In ECLI:NL:RBDHA:2025:20703 reed een automobilist 23 km/u te hard. Zijn verweer was dat de agent onvoldoende was opgeleid. De rechter veegde dit van tafel: het zaakoverzicht en de foto’s waren voldoende bewijs. Een blote betwisting zonder tegenbewijs faalt.

C. Falend bezwaar tegen staandehouding
In ECLI:NL:RBZWB:2025:9425 probeerde een betrokkene aan te tonen dat de staandehouding onrechtmatig was. Omdat hij geen concrete feiten aandroeg, bleef de boete staan.

D. Succesvolle beroepen
Er zijn zaken waarin bezwaar loont, zoals bij:

• Schending hoorplicht (ECLI:NL:RBZWB:2025:9646)
• Niet tijdig ontvangen van dossierstukken (ECLI:NL:RBZWB:2025:5192)
• Onjuiste bebording waardoor de limiet onduidelijk was (ECLI:NL:RBZWB:2025:8275)

Praktische Toepassing: Wat te doen bij een boete?

Heeft u een boete ontvangen? Volg dit stappenplan:

Stap 1: Controleer de feiten

Bekijk de beschikking kritisch. Kloppen de datum, tijd, locatie en het kenteken? Is de flitsmarge correct toegepast?

Stap 2: Verzamel bewijs

Was de situatie ter plaatse onduidelijk? Ga terug en maak foto’s van de verkeersborden. Vraag via het CJIB-loket of bij de officier van justitie (op grond van artikel 7:4 Awb) de ‘op de zaak betrekking hebbende stukken’ op, waaronder het ijkrapport van de flitspaal en het proces-verbaal.

Stap 3: Bepaal uw kansen

• Kansrijk: U was niet de bestuurder (en kunt dat bewijzen), de borden ontbraken, u heeft geen stukken ontvangen na verzoek, of u bent niet gehoord terwijl u dat wel wilde.
• Kansarm: “Ik had haast”, “het was rustig op de weg”, of “ik lette even niet op”.

Stap 4: Dien tijdig bezwaar in

Dien uw bezwaar in binnen 6 weken na de dagtekening. Doe dit bij de officier van justitie (adres staat op de boete). Stuur bewijsstukken mee en vraag expliciet om een hoorzitting als u uw verhaal mondeling wilt toelichten.

Kosten versus Baten: Wanneer heeft u een advocaat nodig?

Het inschakelen van juridische hulp is een kosten-batenafweging.

Wanneer zelf doen?
Bij een standaard boete voor een snelheidsovertreding zijn de kosten van een advocaat vaak hoger dan de boete zelf. Tenzij u een rechtsbijstandverzekering heeft die dit dekt of in aanmerking komt voor toevoeging, is het economisch niet rendabel om een advocaat in te huren voor een procedure tegen een simpele administratieve boete. U kunt deze procedures prima zelf voeren via het digitale loket.

Wanneer Law & More inschakelen?
Professionele bijstand is essentieel in de volgende situaties:

1. Invordering rijbewijs: Als uw rijbewijs is ingenomen of dreigt te worden ingenomen. Dit heeft direct impact op uw werk en privéleven.
2. Strafrechtelijke vervolging: Als u wordt gedagvaard voor de politierechter wegens roekeloos rijgedrag. Hier staat uw strafblad op het spel (VOG!).
3. Beroepsrijders: Als u uw rijbewijs nodig heeft voor uw broodwinning en het puntenrijbewijs in gevaar komt.
4. Complexe juridische vragen: Bij discussies over de ijking van apparatuur of complexe procedurele fouten.

In deze gevallen zijn de belangen zo groot dat de kosten van juridische bijstand wegvallen tegen de potentiële schade van een veroordeling of langdurig rijverbod.

Conclusie

Snelheidsovertredingen in Nederland worden doorgaans efficiënt en administratief afgedaan via de Wahv. Hoewel het systeem star lijkt met zijn vaste tarieven, biedt de wet wel degelijk rechtsbescherming. U heeft het recht om de bewijzen in te zien, gehoord te worden en uw zaak voor te leggen aan een onafhankelijke rechter.

Succesvol bezwaar maken vereist echter meer dan alleen “ik ben het er niet mee eens”. Het vraagt om concrete feiten, kennis van de procedurele regels (zoals de 6-wekentermijn) en inzicht in de jurisprudentie.

Samengevat:

• Controleer elke boete op feitelijke onjuistheden.
• Houd de termijn van 6 weken strikt in de gaten.
• Bij lichte boetes: maak zelf bezwaar op basis van procedurele fouten of bewijsgebreken.
• Bij (dreigend) rijverbod of strafrecht: zoek professionele hulp.

Heeft u te maken met een ingevorderd rijbewijs, een dagvaarding voor de politierechter of een complexe Wahv-zaak? Law & More heeft ruime ervaring met het verkeersstrafrecht en bestuursrecht. Wij kijken verder dan de standaardregels en vechten voor uw belang. Neem contact op voor een beoordeling van uw situatie.

FAQ: Snelheidsboetes & juridische rechten

Hoeveel kost een snelheidsboete in Nederland?
Snelheidsboetes zijn niet willekeurig; ze worden jaarlijks door de overheid vastgesteld. Het exacte bedrag hangt af van de mate van overschrijding, het type weg (snelweg of bebouwde kom) en of er sprake was van wegwerkzaamheden. De actuele tarieven kunt u controleren op de website van het CJIB.

Hoe kan ik bezwaar maken tegen een snelheidsboete?
U moet binnen zes weken na de datum van de boete schriftelijk of digitaal bezwaar (beroep) indienen bij de Officier van Justitie. Let op: u maakt geen bezwaar bij het CJIB zelf, al verzorgt het CJIB wel de administratieve afhandeling.

Wanneer krijg ik een rijontzegging?
Een rijontzegging dreigt meestal wanneer u de maximumsnelheid met 50 km/u of meer overschrijdt (of 40 km/u of meer op snelwegen), of wanneer sprake is van gevaarlijk rijgedrag (artikel 5a Wegenverkeerswet 1994).

Wat is de ‘flitsmarge’ of correctie?
Om kleine meetonnauwkeurigheden van apparatuur te compenseren, wordt een correctie toegepast op de gemeten snelheid. Bij snelheden tot 100 km/u is dit doorgaans 3 km/u. Bij snelheden boven 100 km/u wordt meestal 3% van de gemeten snelheid afgetrokken.

Heb ik een advocaat nodig bij een snelheidsboete?
Bij Wahv-boetes is het meestal niet kosteneffectief om een advocaat in te schakelen, als u niet in aanmerking komt voor toevoeging of een rechtsbijstandsverzekering heeft. Wordt uw rijbewijs echter ingevorderd, of krijgt u te maken met strafrechtelijke vervolging wegens roekeloos rijgedrag of recidive, dan is juridische bijstand sterk aan te raden om uw rechten en uw bestaanszekerheid te beschermen.

In de hedendaagse digitale bedrijfsvoering is de verleiding groot: krachtige softwaretools, lettertypes of afbeeldingen die online “gratis” beschikbaar zijn. Vaak worden deze werken aangeboden onder een zogenaamde Non-Commercial (NC) licentie, zoals bepaalde varianten van Creative Commons of specifieke educatieve softwarelicenties. Voor een startende ondernemer of een kostenbewuste MKB’er lijkt dit een uitkomst. De software functioneert immers technisch perfect, ongeacht wie de gebruiker is.

Juridisch gezien is het onderscheid echter cruciaal. Het zakelijk inzetten van software die uitsluitend voor niet-commercieel gebruik is gelicentieerd, is geen onschuldige besparing, maar een ernstige juridische overtreding. In Nederland wordt dit niet alleen gezien als wanprestatie (contractbreuk), maar ook als inbreuk op het auteursrecht. De gevolgen hiervan kunnen desastreus zijn voor een onderneming: van onmiddellijke stillegging van de bedrijfsvoering door een ex parte verbod tot het betalen van aanzienlijke schadevergoedingen en de volledige proceskosten van de tegenpartij.

In dit artikel analyseren we de juridische kaders rondom non-commercial licenties, de specifieke risico’s van zakelijk gebruik en de handhavingsmogelijkheden waar rechthebbenden over beschikken.

Wat houdt een Non-Commercial Licentie in?

Een licentie is in de basis een overeenkomst waarbij de auteursrechthebbende (de maker) toestemming geeft aan een gebruiker om een werk te gebruiken, vaak onder strikte voorwaarden. Een veelvoorkomende voorwaarde is de beperking tot niet-commercieel gebruik.

De definitie van “niet-commercieel” wordt in de rechtspraak en licentievoorwaarden (zoals die van Creative Commons) strikt uitgelegd. Het criterium is doorgaans niet de identiteit van de gebruiker (bijvoorbeeld of u een stichting of een B.V. bent), maar de aard van het gebruik. Zodra het gebruik primair gericht is op commercieel voordeel of geldelijke compensatie, valt het buiten de reikwijdte van de licentie.

Voor een commerciële onderneming betekent dit dat vrijwel elk gebruik dat de bedrijfsvoering ondersteunt – van administratieve software tot grafische tools voor marketing – als commercieel wordt beschouwd. Het feit dat de software zelf niet wordt doorverkocht, is niet relevant; het feit dat de software wordt gebruikt om een commerciële organisatie te laten draaien, is voldoende voor inbreuk.

De Juridische Grondslag: Wanprestatie en Auteursrechtinbreuk

Wanneer een bedrijf software gebruikt in strijd met de licentievoorwaarden, snijdt het juridische mes aan twee kanten.

1. Wanprestatie (Contractbreuk)

Indien er sprake is van een gebruiksovereenkomst (bijvoorbeeld een “click-wrap” licentie die u accepteert bij installatie), en u overtreedt de bepaling die zakelijk gebruik verbiedt, pleegt u wanprestatie (Artikel 6:74 BW). De licentiegever kan de overeenkomst ontbinden en schadevergoeding vorderen.

2. Auteursrechtinbreuk (Onrechtmatige Daad)

Belangrijker – en vaak gevaarlijker voor de inbreukmaker – is de auteursrechtelijke invalshoek. De Auteurswet geeft de maker het exclusieve recht om te bepalen hoe zijn werk wordt gebruikt. Een licentie is een voorwaardelijke toestemming. Zodra u de voorwaarden (niet-commercieel gebruik) schendt, vervalt de toestemming. U gebruikt de software dan zonder geldig recht. Dit kwalificeert als een inbreuk op het auteursrecht en levert een onrechtmatige daad op (Artikel 6:162 BW).

Dit onderscheid is van belang omdat de Auteurswet de rechthebbende veel krachtigere handhavingsinstrumenten biedt dan het reguliere contractenrecht.

Civielrechtelijke Sancties en Financiële Gevolgen

De Nederlandse wetgever en rechtspraak bieden auteursrechthebbenden vergaande mogelijkheden om op te treden tegen zakelijke inbreukmakers. De financiële impact beperkt zich zelden tot het alsnog betalen van de licentie.

Schadevergoeding en Winstafdracht

Op grond van Artikel 27 van de Auteurswet kan de maker schadevergoeding vorderen. In de rechtspraak wordt vaak aansluiting gezocht bij de licentievergoeding die de onderneming had moeten betalen als zij direct een commerciële licentie had afgenomen. Echter, rechters kunnen ook een verhoging toepassen. Hoewel punitieve schadevergoeding (boete) in het Nederlandse civiele recht in principe niet bestaat, wordt een opslag vaak geaccepteerd als compensatie voor opsporingskosten en het verlies aan exclusiviteit.

Daarnaast biedt Artikel 27a Auteurswet de mogelijkheid tot winstafdracht. De rechthebbende kan vorderen dat de inbreukmaker de winst die is gemaakt dankzij het gebruik van de software afdraagt. Hoewel dit bij ondersteunende software lastig te berekenen is, vormt het een reëel risico bij software die direct bijdraagt aan het productieproces of de dienstverlening.

Volledige Proceskostenvergoeding (Artikel 1019h Rv)

Een van de grootste financiële risico’s in intellectuele eigendomszaken (IE-zaken) is de proceskostenveroordeling. In reguliere rechtszaken betaalt de verliezer een forfaitair bedrag dat slechts een fractie van de werkelijke advocaatkosten dekt. In IE-zaken geldt echter Artikel 1019h van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering (Rv). Dit artikel bepaalt dat de verliezende partij de volledige en werkelijke advocaatkosten van de winnende partij moet betalen.

Gezien de gespecialiseerde aard van IE-recht kunnen deze kosten snel oplopen tot tienduizenden euro’s, zelfs in relatief eenvoudige bodemprocedures. Dit maakt procederen voor de inbreukmaker uiterst risicovol.

Operationele Risico’s: Het Ex Parte Verbod en Audits

Naast financiële schade loopt een onderneming het risico dat de bedrijfsvoering acuut wordt stilgelegd.

Het Ex Parte Verbod

De rechthebbende kan bij de voorzieningenrechter een zogenaamd ex parte verbod vragen (Artikel 1019e Rv). Dit is een rechterlijk bevel dat wordt gegeven zonder dat u als inbreukmaker wordt gehoord.

Als de rechter van oordeel is dat er sprake is van onherstelbare schade en spoedeisendheid – wat bij voortdurende software-inbreuk vaak wordt aangenomen – kan hij de onderneming verbieden de software nog langer te gebruiken. Dit vonnis wordt direct door een deurwaarder betekend, vaak op straffe van hoge dwangsommen per dag of per overtreding. U wordt dan geconfronteerd met een voldongen feit: de software moet onmiddellijk van de systemen af, wat kan leiden tot ernstige operationele disruptie.

Audits en Invallen (BSA)

Organisaties zoals The Software Alliance (BSA) treden namens grote softwareproducenten op om licentienaleving te controleren. Indien er een redelijk vermoeden van inbreuk bestaat, kan de rechthebbende met verlof van de rechter bewijsbeslag laten leggen. Dit betekent dat een deurwaarder, vergezeld van IT-experts, onaangekondigd uw bedrijfspand betreedt om uw systemen te kopiëren of te inventariseren.

In de praktijk leiden dergelijke invallen vaak tot schikkingstrajecten waarbij de inbreukmaker niet alleen alsnog de commerciële licenties moet aanschaffen, maar ook een aanzienlijke schadevergoeding en de kosten van de inval moet betalen.

Bestuurdersaansprakelijkheid

Een veelgestelde vraag is of de bestuurder van de B.V. persoonlijk aansprakelijk kan worden gesteld voor de inbreuk. Het uitgangspunt is dat alleen de vennootschap aansprakelijk is. Echter, de rechtspraak laat zien dat bestuurders niet onschendbaar zijn.

Indien een bestuurder persoonlijk een ernstig verwijt kan worden gemaakt, kan hij of zij in privé aansprakelijk worden gesteld op grond van onrechtmatige daad. Dit is bijvoorbeeld het geval als de bestuurder wist – of redelijkerwijs had moeten begrijpen – dat de onderneming inbreuk maakte op auteursrechten en dat de rechthebbende hierdoor schade zou lijden, maar desondanks naliet om in te grijpen. In recente jurisprudentie (o.a. ECLI:NL:RBDHA:2023:18697) wordt bevestigd dat bestuurders die actief bijdragen aan, of bewust de ogen sluiten voor structurele softwarepiraterij, persoonlijk aansprakelijk kunnen zijn.

Verweren: Waarom “Ik Wist Het Niet” Niet Werkt

Veel ondernemers proberen zich te verweren met het argument dat zij te goeder trouw handelden, dat het een fout van een stagiair was, of dat de licentievoorwaarden onduidelijk waren. In de professionele sfeer slagen deze verweren vrijwel nooit.

Van een zakelijke gebruiker wordt een onderzoeksplicht verwacht. U dient zich te vergewissen van de licentievoorwaarden voordat u software implementeert. Een beroep op rechtsdwaling (niet weten wat de wet of licentie inhield) komt voor eigen rekening. Ook het argument dat de software “vrij downloadbaar” was, doet niets af aan de auteursrechtelijke bescherming.

Rechters oordelen streng: wie profiteert van de inzet van software, draagt de verantwoordelijkheid voor de rechtmatigheid ervan.

Veelgestelde Vragen (FAQ)

1. Welke juridische gevolgen heeft het per abuis zakelijk inzetten van open source software met een non-commercial licentie voor de onderneming?

Het per abuis inzetten wordt gezien als auteursrechtinbreuk en onrechtmatige daad. Dat het “per ongeluk” gebeurde, ontslaat de onderneming niet van aansprakelijkheid voor de geleden schade. De rechthebbende kan een verbod eisen, schadevergoeding vorderen (vaak gelijk aan de gemiste licentie-inkomsten) en volledige vergoeding van juridische kosten eisen.

2. Kan een bestuurder persoonlijk aansprakelijk worden gesteld voor software-inbreuk door het bedrijf?

In beginsel is de B.V. aansprakelijk. Een bestuurder is alleen persoonlijk aansprakelijk als hem een “ernstig persoonlijk verwijt” treft. Dit is het geval als de bestuurder wist van de inbreuk en niets deed, of als hij de inbreuk actief heeft gefaciliteerd terwijl hij wist dat dit schade zou veroorzaken.

3. Hoe bepaalt de rechter de hoogte van de schadevergoeding bij inbreuk op een non-commercial licentie?

De rechter kijkt primair naar de gederfde inkomsten: wat had de licentiegever verdiend als er wel netjes betaald was? Vaak wordt dit bedrag verhoogd met een opslag voor administratieve kosten en opsporingskosten. Er is geen sprake van een Amerikaanse “punitive damage” (strafboete), maar de totale som moet wel de volledige schade dekken.

4. Kan de rechthebbende mijn bedrijf direct stilleggen zonder rechtszaak?

Ja, via een ex parte verbod. Als de rechthebbende spoedeisend belang kan aantonen (wat vaak lukt bij voortdurende inbreuk), kan de rechter zonder u te horen een verbod opleggen. De deurwaarder staat dan plotseling op de stoep met een vonnis dat u dwingt het gebruik direct te staken.

5. Zijn opsporingskosten van de rechthebbende (zoals IT-onderzoek) verhaalbaar op de inbreukmaker?

Ja, mits deze kosten redelijk zijn en specifiek gemaakt zijn om de inbreuk en de omvang ervan vast te stellen (Artikel 6:96 BW). Algemene beheerskosten niet, maar specifieke facturen van een IT-recherchebureau dat uw inbreuk heeft vastgesteld, komen voor vergoeding in aanmerking.

6. Wat houdt een BSA-audit of inval precies in?

Bij een inval, na verlof van de rechter, komt een deurwaarder met IT-experts uw pand binnen om bewijs veilig te stellen. Zij inventariseren alle software en licenties. Als blijkt dat u onvoldoende licenties heeft (onderlicensering), volgt vaak een schikkingsvoorstel waarbij u alsnog betaalt, plus een boete en de kosten van de audit.

7. Kan ik mij beroepen op “goede trouw” als ik dacht dat de software gratis was?

In de zakelijke sfeer slaagt een beroep op goede trouw of rechtsdwaling zelden. Van ondernemingen wordt verwacht dat zij hun ‘compliance’ op orde hebben. Het niet lezen of begrijpen van de voorwaarden komt voor risico van de ondernemer.

Conclusie

Het gebruik van non-commercial software binnen een commerciële omgeving lijkt een snelle besparing, maar is juridisch gezien een tijdbom. De Nederlandse Auteurswet en de strenge rechtspraak zorgen ervoor dat de kosten van handhaving – inclusief schadevergoedingen, dwangsommen en volledige proceskosten – vele malen hoger uitvallen dan de prijs van een correcte licentie. Bovendien riskeert u reputatieschade en operationele stilstand.

Ondernemers doen er verstandig aan om hun software-inventory regelmatig te auditen en ervoor te zorgen dat voor elke tool een passende, zakelijke licentie aanwezig is. Voorkomen is in het IE-recht aanzienlijk goedkoper dan genezen.

Twijfelt u over uw licentiepositie of bent u aangesproken door een rechthebbende op vermeende inbreuk?
Neem geen risico met uw onderneming. De gespecialiseerde advocaten van Law & More adviseren u graag over uw juridische positie en verdedigingsstrategie.

Neem vandaag nog contact op via [email protected] of bel ons voor een vrijblijvend gesprek.

Een plotselinge klap, brekend glas en een oorverdovende stilte die volgt. Een verkeersongeval waarbij iemand door rood licht rijdt en ernstig letsel veroorzaakt, verandert levens in een fractie van een seconde. Of u nu het slachtoffer bent dat geconfronteerd wordt met een lange revalidatie, of de bestuurder die een fatale inschattingsfout maakte: de impact is enorm.

Naast de emotionele en fysieke nasleep, belandt u direct in een juridisch doolhof. U krijgt te maken met politieonderzoek, verzekeringsmaatschappijen en mogelijk een strafrechtelijke vervolging. De Nederlandse wetgeving is de afgelopen jaren, specifiek in 2024 en 2025, aangescherpt wat betreft roekeloos rijgedrag. De scheidslijn tussen een ‘foutje’ en een zwaar misdrijf is dunner dan ooit.

In dit artikel gidsen wij u door het volledige juridische proces. Van de exacte wetsartikelen en de cruciale definitie van ‘roekeloosheid’ tot de strafmaat en de mogelijkheden voor schadevergoeding. Wij bieden helderheid in een chaotische tijd, zodat u weet waar u staat en wat u kunt verwachten.

1. Het Wettelijk Kader: Welke Wetten Zijn van Toepassing?

Wanneer een automobilist, motorrijder of andere weggebruiker door rood rijdt en een ongeval veroorzaakt, treedt een complex mechanisme van wetten in werking. Hieronder bespreken we de belangrijkste artikelen uit de Wegenverkeerswet 1994 (WVW) die in de rechtszaal centraal staan.

Artikel 6 Wegenverkeerswet: De Kernbepaling

Dit is het belangrijkste artikel bij ernstige ongevallen. Artikel 6 WVW verbiedt u om zich zodanig in het verkeer te gedragen dat door uw schuld een ongeval plaatsvindt waardoor een ander wordt gedood of zwaar lichamelijk letsel oploopt. Het sleutelwoord hier is schuld. Het gaat niet om opzet om iemand pijn te doen, maar om een verwijtbare fout in het verkeersgedrag.

Artikel 5a Wegenverkeerswet: Specifiek Rood Licht

Artikel 5a is relatief nieuw en zeer relevant. Dit artikel stelt het opzettelijk ernstig schenden van verkeersregels strafbaar, zelfs als er (nog) geen ongeval is gebeurd. Het negeren van een rood verkeerslicht wordt hierin expliciet genoemd als een gedraging die levensgevaar of gevaar voor zwaar lichamelijk letsel kan opleveren. In combinatie met een ongeval vormt dit artikel vaak de basis voor een zwaardere aanklacht.

Artikel 175 Wegenverkeerswet: De Strafmaat

Dit artikel koppelt straffen aan de overtreding van Artikel 6. De wet maakt hierin onderscheid op basis van de ernst van de schuld:

• Bij zwaar lichamelijk letsel: Er staat een gevangenisstraf van maximaal 1,5 jaar of een geldboete van de vierde categorie op.
• Bij roekeloosheid: Indien de rechter oordeelt dat er sprake is van ‘roekeloosheid’ (de zwaarste schuldvorm), schiet de maximale gevangenisstraf omhoog naar 3 jaar.

Artikel 179 en 179a Wegenverkeerswet: De Rijontzegging

Naast gevangenisstraf of taakstraf kan de rechter u de bevoegdheid ontzeggen om motorrijtuigen te besturen.

• Standaard: Een rijontzegging van maximaal 5 jaar.
• Bij recidive: Als u binnen vijf jaar opnieuw de fout in gaat, kan deze ontzegging oplopen tot wel 10 jaar.

Artikel 308 Wetboek van Strafrecht

Hoewel de Wegenverkeerswet leidend is bij verkeersdelicten, kan in theorie ook Artikel 308 Sr (schuld aan zwaar lichamelijk letsel) ten laste worden gelegd. In de praktijk zien we echter dat bij verkeersongevallen de specifieke verkeerswetgeving voorrang krijgt.

Wanneer is er sprake van ‘zwaar lichamelijk letsel’?

Niet elke verwonding kwalificeert juridisch als zwaar lichamelijk letsel. Een schaafwond of een lichte kneuzing valt hierbuiten (dan geldt Artikel 5 WVW: gevaar of hinder veroorzaken). Volgens vaste rechtspraak van de Hoge Raad moet het gaan om letsel dat voldoende ernstig is, zoals botbreuken, verlies van zintuigen, ernstige inwendige kneuzingen of letsel dat een lange herstelperiode vereist en ingrijpend medisch ingrijpen noodzakelijk maakt.

GEEL/ORANJE

💡 LET OP De medische verklaring direct na het ongeval is cruciaal. Zorg dat alle klachten, hoe klein ook, worden vastgelegd door een arts.

2. Het Verschil Tussen Aanmerkelijke Schuld en Roekeloosheid

In de rechtszaal draait alles om één cruciale vraag: hoe zwaar is de schuld van de verdachte? Het verschil tussen ‘aanmerkelijke schuld’ en ‘roekeloosheid’ kan het verschil betekenen tussen een taakstraf en een jarenlange gevangenisstraf.

Wat is aanmerkelijke schuld?

Van aanmerkelijke schuld is sprake als de verdachte ‘aanmerkelijk onvoorzichtig’ is geweest. Het is meer dan een klein moment van onoplettendheid. Denk aan een bestuurder die door rood rijdt omdat hij afgeleid was door de radio of omdat hij dacht “het nog net te halen” terwijl het licht al langer op oranje stond. De bestuurder had beter moeten weten, maar er was geen sprake van bewust gevaarzettend gedrag.

Wat is roekeloosheid?

Roekeloosheid is de zwaarste vorm van schuld in het verkeersrecht. Sinds de wetswijzigingen en recente uitspraken van de Hoge Raad (zoals ECLI:NL:HR:2024:1405) wordt dit sneller aangenomen. Er is sprake van roekeloosheid als de verdachte door zijn gedrag zeer ernstige gevaren in het leven heeft geroepen, en zich daarvan bewust was (of had moeten zijn).

De rechtbank kijkt naar factoren als:

• Snelheid: Reed men veel te hard door rood?
• Opzet: Was het negeren van het stoplicht een bewuste keuze?
• Bijkomende omstandigheden: Was er drank of drugs in het spel? Zat de bestuurder op zijn telefoon?

In een recente uitspraak uit 2025 (ECLI:NL:RBOBR:2025:6989) oordeelde de rechtbank over een zaak waarin een verdachte met veel te hoge snelheid door rood reed. De combinatie van snelheid en het negeren van het licht leidde tot een kwalificatie van zeer ernstige schuld, grenzend aan roekeloosheid.

Hieronder ziet u de belangrijkste verschillen in een overzicht:

VERGELIJKINGSTABEL

Aanmerkelijke Schuld vs. Roekeloosheid

AANMERKELIJKE SCHULD (Culpable Negligence)	ROEKELOOSHEID (Recklessness)
🔸 Vaak één ernstige fout	🔸 Samenstel van fouten
🔸 Onvoorzichtigheid	🔸 Bewuste keuze
🔸 Had gevaar moeten zien	🔸 Accepteerde gevaar
⚖️ Max 1,5 jaar cel	⚖️ Max 3 jaar cel

3. Welke Straffen Worden in de Praktijk Opgelegd?

De straffen in de wetboeken zijn maxima. In de praktijk kijkt de rechter naar de richtlijnen van het Openbaar Ministerie (OM) en de specifieke omstandigheden.

A. Bij aanmerkelijke schuld

Als de rechter oordeelt dat er sprake is van aanmerkelijke schuld (Artikel 6 WVW), maar geen roekeloosheid, zien we vaak de volgende straffen:

• Taakstraf: Vaak de maximale taakstraf van 240 uur.
• Rijontzegging: Een onvoorwaardelijke rijontzegging van 6 tot 12 maanden is gebruikelijk.
• Voorwaardelijke gevangenisstraf: Soms wordt een deel van de straf voorwaardelijk opgelegd als stok achter de deur.

B. Bij roekeloosheid

Wordt het gedrag gekwalificeerd als roekeloos, dan worden de straffen aanzienlijk zwaarder:

• Onvoorwaardelijke gevangenisstraf: Dit is bij roekeloosheid met ernstig letsel een reële mogelijkheid.
• Lange rijontzegging: Vaak 2 jaar of langer.

Strafverhogende factoren

De straf valt hoger uit als er sprake is van:

• Recidive: Eerdere veroordelingen voor verkeersdelicten.
• Vluchten: Het verlaten van de plaats van het ongeval.
• Middelengebruik: Alcohol of drugs in het verkeer.

Strafverminderende factoren

Rechters zijn mensen en kijken ook naar de persoon achter de verdachte. Factoren die de straf kunnen matigen zijn:

• Blanco strafblad: Een “first offender” wordt vaak milder bestraft.
• Berouw: Oprechte spijt en contact zoeken met het slachtoffer.
• Jonge leeftijd: Bij jonge bestuurders wordt soms het adolescentenstrafrecht toegepast.
• Persoonlijke gevolgen: Als de verdachte zelf ook zwaar letsel heeft of zijn baan verliest door een rijontzegging.

📋 PRAKTIJKVOORBEELD In de zaak ECLI:NL:RBOBR:2025:6989 veroorzaakte een verdachte zwaar letsel door met hoge snelheid door rood te rijden. Ondanks de ernst legde de rechter “slechts” 240 uur taakstraf en 12 maanden rijontzegging op (waarvan 6 voorwaardelijk). 💡 Reden: blanco strafblad, oprecht berouw en volledige medewerking.

Bent u betrokken bij een verkeersongeval door rood licht? Neem direct contact op met de gespecialiseerde verkeersrecht advocaten van Law & More voor een vrijblijvend eerste gesprek.

4. Schadevergoeding voor het Slachtoffer

Als slachtoffer van een roodlicht-ongeval heeft u in bijna alle gevallen recht op schadevergoeding. De bestuurder heeft immers een verkeersfout gemaakt (onrechtmatige daad). Er zijn twee routes om uw schade te verhalen.

A. Twee juridische routes

1. Voegen in het strafproces (Artikel 51f Sv): Dit is de snelste weg. U dient uw vordering in tijdens de strafzaak tegen de verdachte. De strafrechter beslist dan direct over uw schadevergoeding. Dit is kosteloos en relatief eenvoudig.
2. Civiele procedure (Artikel 6:162 BW): Is de schade te complex voor de strafrechter? Dan kan de rechter u verwijzen naar de civiele rechter. Hierbij start u een aparte rechtszaak tegen de dader (of diens verzekeraar).

B. Soorten schadevergoeding

U kunt vergoeding eisen voor alle schade die direct voortvloeit uit het ongeval.

• Materiële schade:
  • Medische kosten (eigen risico, niet-vergoede behandelingen).
  • Verlies van arbeidsvermogen (gemist inkomen als u niet kunt werken).
  • Hulp in de huishouding.
  • Schade aan kleding, bril, telefoon of voertuig.
  • Reiskosten naar ziekenhuis of therapeuten.
• Immateriële schade (Smartengeld):
  • Vergoeding voor pijn, verdriet en gederfde levensvreugde.
  • Psychische schade (zoals angststoornissen of PTSS).

C. Bewijsvoering is cruciaal

De rechter kan alleen schade toewijzen die bewezen is. Bewaar daarom alles:

• Facturen en bonnetjes.
• Medische dossiers en rapporten.
• Loonstroken (voor en na het ongeval).
• Verklaringen van een psycholoog (bij psychisch letsel).

D. Schadevergoeding voor naasten (Affectieschade)

Sinds enkele jaren kunnen ook naasten (partners, ouders, kinderen) een vergoeding claimen voor hun verdriet als hun dierbare ernstig en blijvend letsel oploopt. Dit is geregeld in Artikel 6:107 BW. Daarnaast bestaat er ‘schokschade’ voor naasten die het ongeval zagen gebeuren of direct geconfronteerd werden met de ernstige gevolgen.

E. De rol van de verzekering

In Nederland is elke motorvoertuigbezitter verplicht WA-verzekerd. In de praktijk betaalt de verzekeraar van de dader de schade aan het slachtoffer.
Let op: Als de dader met opzet handelde of onder invloed was, keert de verzekeraar wel uit aan het slachtoffer, maar zal deze proberen het bedrag te verhalen op de dader (regresrecht).

Als slachtoffer van een verkeersongeval heeft u recht op volledige schadevergoeding. Laat Law & More uw zaak beoordelen en uw belangen behartigen.

5. De Procedure: Wat Gebeurt Er Na Het Ongeval?

Een verkeersstrafzaak is een langdurig proces. Hieronder schetsen we de tijdlijn.

Fase 1: Direct na het ongeval

De politie doet ter plaatse onderzoek. Er wordt een ‘Verkeersongevallenanalyse’ (VOA) gemaakt. Hierin staan remsporen, de stand van de verkeerslichten en camerabeelden. Getuigen worden gehoord. Voor het slachtoffer is medische hulp prioriteit één; de medische rapportages worden later cruciaal bewijs.

Fase 2: Het strafrechtelijk onderzoek

Het Openbaar Ministerie (OM) beoordeelt het dossier. Als de officier van justitie vindt dat er voldoende bewijs is voor een strafbaar feit (Artikel 6 WVW), ontvangt de verdachte een dagvaarding. In zeer ernstige gevallen kan een verdachte in voorlopige hechtenis worden genomen, al is dit bij verkeerszaken uitzondering.

Fase 3: De zitting bij de rechtbank

Tijdens de zitting bespreekt de rechter het dossier.

• De officier van justitie eist een straf.
• De advocaat van de verdachte voert verweer.
• Het slachtoffer (of nabestaanden) mag gebruikmaken van het spreekrecht om de impact van het ongeval toe te lichten en de schadevergoeding toe te lichten.

Fase 4: Vonnis en hoger beroep

De rechter doet uitspraak, meestal twee weken na de zitting. Zowel de verdachte als het OM kan binnen 14 dagen in hoger beroep gaan bij het Gerechtshof. In uitzonderlijke gevallen volgt daarna nog cassatie bij de Hoge Raad.

6. Verweer en Verdediging: Welke Argumenten Zijn Mogelijk?

Niet elk ongeval door rood licht leidt automatisch tot een veroordeling voor Artikel 6 WVW. Een gespecialiseerde advocaat zal de volgende verweren onderzoeken.

A. Betwisten van de schuld

Was het licht wel echt rood, of sprong het net op oranje en kon de bestuurder niet meer veilig stoppen? Was er een technische storing in de installatie? Of was er sprake van overmacht, bijvoorbeeld omdat de bestuurder uitweek voor een ambulance? Als de schuld niet ‘aanmerkelijk’ is (bijvoorbeeld slechts een kort moment van onoplettendheid), kan vrijspraak volgen voor Artikel 6, en rest slechts een lichtere overtreding (Artikel 5). Zie hiervoor bijvoorbeeld de uitspraak ECLI:NL:RBROT:2025:12863, waarin de rechter oordeelde dat de ondergrens van strafrechtelijke schuld niet was gehaald.

B. Causaliteit en eigen schuld

Heeft het slachtoffer zelf bijgedragen aan het ongeval? Reed het slachtoffer bijvoorbeeld zonder licht in het donker, of stak hij over waar het niet mocht? Dit kan leiden tot een lagere straf of een vermindering van de schadevergoeding.

C. Betwisten van de schade

Is de geclaimde schade wel een gevolg van dit ongeval? Soms hebben slachtoffers al bestaande rugklachten die niet door het ongeval zijn veroorzaakt. Een advocaat zal kritisch kijken naar het causaal verband tussen het ongeval en de medische klachten.

D. Persoonlijke omstandigheden

Zoals eerder genoemd in het praktijkvoorbeeld (ECLI:NL:RBOBR:2025:6989), kan een blanco strafblad en een positieve houding (verantwoordelijkheid nemen) een groot verschil maken in de strafmaat.

7. Praktische Tips en Aanbevelingen

Voor verdachten

• Zwijgrecht: U bent niet verplicht uzelf te belasten. Overleg altijd eerst met een advocaat voordat u een uitgebreide verklaring aflegt bij de politie.
• Geen volledige schuldbekentenis: Erken de feiten, maar wees voorzichtig met juridische conclusies (“ik was roekeloos”).
• Toon empathie: Een kaartje of brief aan het slachtoffer (via de advocaat) kan veel betekenen voor de verwerking van beide partijen en wordt door rechters positief gewaardeerd.

Voor slachtoffers

• Documenteer alles: Houd een dagboek bij van uw klachten en herstel. Bewaar elk bonnetje.
• Medische hulp: Ga direct naar een arts, ook als u denkt dat het wel meevalt. Een medisch dossier is uw belangrijkste bewijsmiddel.
• Juridische bijstand: Schakel een gespecialiseerde letselschadeadvocaat of verkeersrechtadvocaat in. De kosten hiervoor worden vaak vergoed door de verzekeraar van de tegenpartij.

8. Veelgestelde Vragen (FAQ)

Q: Kan ik ook vervolgd worden als het licht net op oranje stond?
A: Bij oranje moet u stoppen, tenzij u zo dichtbij bent dat stoppen redelijkerwijs niet meer mogelijk is. Als u door oranje rijdt terwijl u had kunnen stoppen en een ongeval veroorzaakt, kan er sprake zijn van schuld. Echter, de bewijslast ligt vaak bij ‘rood’.

Q: Wat als ik niet doorhad dat het licht rood was?
A: “Ik heb het niet gezien” is juridisch gezien zelden een excuus dat leidt tot vrijspraak. Het niet zien van een rood licht wordt vaak juist uitgelegd als aanmerkelijke onoplettendheid. Wel kan het verschil maken tussen ‘roekeloosheid’ (bewust risico nemen) en ‘aanmerkelijke schuld’.

Q: Hoe lang duurt zo’n strafzaak gemiddeld?
A: Dit varieert sterk, maar reken op minimaal 6 tot 18 maanden tussen het ongeval en de definitieve uitspraak. Als er hoger beroep wordt ingesteld, duurt het nog langer.

Q: Kan ik mijn rijbewijs kwijtraken als ik door rood rijd zonder ongeval?
A: Ja, het OM kan besluiten uw rijbewijs in te vorderen bij grove verkeersovertredingen die de veiligheid in gevaar brengen (Artikel 5a), ook zonder ongeval. Daarnaast kan het CBR een onderzoek naar uw rijvaardigheid opleggen.

Q: Wat gebeurt er met mijn verzekering na een veroordeling?
A: Uw premie zal waarschijnlijk stijgen en u verliest schadevrije jaren. Bij ernstige delicten (zoals roekeloosheid) kan de verzekeraar de polis royeren en u op een zwarte lijst plaatsen.

Q: Kan het slachtoffer zijn schade ook op mijn verzekeraar verhalen?
A: Ja, op grond van de Wet Aansprakelijkheidsverzekering Motorrijtuigen (WAM) heeft het slachtoffer een rechtstreeks vorderingsrecht op uw verzekeraar. Uw verzekeraar handelt de schade af.

Q: Is elke vorm van letsel ‘zwaar lichamelijk letsel’?
A: Nee. Volgens de wet en jurisprudentie moet het gaan om letsel dat herstel van langere duur vereist, operatief ingrijpen noodzakelijk maakt of blijvende gevolgen heeft. Een gebroken been is meestal zwaar letsel; een verstuikte enkel meestal niet.

Q: Wat als de politie geen proces-verbaal heeft opgemaakt?
A: Als slachtoffer kunt u alsnog aangifte doen en vragen om vervolging. Daarnaast staat de civiele weg (schadevergoeding via verzekering) los van het strafproces. Ook zonder strafzaak kunt u schade claimen.

Conclusie

Rijden door rood licht met letsel tot gevolg is een ingrijpende gebeurtenis met verstrekkende juridische gevolgen. Voor de verdachte dreigen straffen variërend van taakstraffen tot jarenlange celstraf en rijontzeggingen, afhankelijk van of het gedrag als ‘aanmerkelijk onvoorzichtig’ of ‘roekeloos’ wordt bestempeld. Voor het slachtoffer begint een traject van herstel en het verhalen van schade, waarbij goede dossiervorming essentieel is.

De wetgeving is complex en de belangen zijn groot. Of u nu verdachte bent en een eerlijk proces wilt, of slachtoffer bent en strijdt voor een rechtvaardige schadevergoeding: juridische expertise is onmisbaar.

Rijd nooit door rood licht. Maar gebeurt het toch en zijn de gevolgen ernstig? Law & More staat voor u klaar met expert juridisch advies in verkeersstrafzaken.

Stel: u heeft een werknemer die zich opvallend vaak ziekmeldt. Het patroon begint op te vallen: vaak op maandagochtend, vlak voor of na een vakantie, of direct na een functioneringsgesprek. Als werkgever bekruipt u het gevoel dat er geen sprake is van medische arbeidsongeschiktheid, maar van een motivatieprobleem of een arbeidsconflict. U wilt ingrijpen, maar u weet ook dat de Nederlandse wetgeving werknemers vergaande bescherming biedt bij ziekte.

Dit spanningsveld tussen uw zorgplicht als werkgever en de noodzaak om bedrijfsbelangen te beschermen, leidt vaak tot handelingsverlegenheid. Mag u controleren? Wanneer mag u loon inhouden? En is ontslag een optie? In dit artikel bespreken we de juridische kaders, uw controlemogelijkheden en de stappen die u kunt zetten om een waterdicht dossier op te bouwen.

Het wettelijk kader: rechten en plichten

De wetgever heeft een duidelijk kader geschetst voor de re-integratieverplichtingen van zowel werkgever als werknemer. Het uitgangspunt is dat beide partijen zich actief moeten inspannen om werkhervatting mogelijk te maken.

Verplichtingen van de werknemer

Een zieke werknemer heeft niet alleen recht op loondoorbetaling, maar ook plichten. Op grond van Artikel 7:660a BW is de werknemer verplicht om mee te werken aan zijn herstel en re-integratie. Dit houdt concreet in dat de werknemer:

• Redelijke voorschriften van de werkgever en de arbodienst moet opvolgen.
• Mee moet werken aan het opstellen, evalueren en bijstellen van een plan van aanpak.
• Passende arbeid moet verrichten indien de eigen functie (tijdelijk) niet mogelijk is.

Weigert de werknemer zonder deugdelijke grond mee te werken? Dan kan dit directe gevolgen hebben voor de loondoorbetaling.

Verplichtingen van de werkgever

Als werkgever heeft u een zorgplicht. Artikel 7:658a BW verplicht u om de inschakeling van de werknemer in passende arbeid te bevorderen. Dit betekent dat u actief moet zoeken naar mogelijkheden binnen (en in tweede spoor ook buiten) uw organisatie. Daarnaast stelt de Wet werk en inkomen naar arbeidsvermogen (WIA), specifiek Artikel 25, eisen aan de verslaglegging bij langdurig verzuim.

De uitdaging ligt in de balans: u moet zorgvuldig omgaan met de gezondheid van uw werknemer, maar u mag tegelijkertijd kritisch zijn als er gerede twijfel bestaat over de arbeidsongeschiktheid.

Controlemogelijkheden en sancties

Wanneer u twijfelt aan de ziekmelding, is passiviteit uw grootste valkuil. De wet biedt specifieke instrumenten om grip te krijgen op het verzuim.

Controlevoorschriften

Op basis van Artikel 3 van de Controlevoorschriften Ziektewet 2020 mag u regels opstellen waaraan een zieke werknemer zich moet houden. Denk hierbij aan:

• Meldingsregels: Voor welk tijdstip moet er gebeld zijn?
• Bereikbaarheid: Op welke tijden moet de werknemer telefonisch of thuis bereikbaar zijn?
• Spreekuur: De verplichting om te verschijnen op het spreekuur van de bedrijfsarts.

Het is cruciaal dat deze voorschriften schriftelijk zijn vastgelegd in een verzuimprotocol en bekend zijn bij het personeel.

Loonopschorting en loonstopzetting

Als een werknemer de regels overtreedt, heeft u twee zware sanctiemiddelen:

1. Loonopschorting: Dit zet u in als u niet kunt controleren of de werknemer ziek is, bijvoorbeeld omdat hij niet verschijnt bij de bedrijfsarts. U schort de betaling op totdat duidelijk is of er recht is op loon. Blijkt de werknemer achteraf toch ziek? Dan moet u alsnog betalen.
2. Loonstopzetting: Dit is een definitieve maatregel. U betaalt geen loon over de uren waarin de werknemer wel had kunnen werken (bij passende arbeid) of wanneer hij weigert mee te werken aan re-integratie (Artikel 7:629 BW).

De Hoge Raad heeft in ECLI:NL:HR:2024:579 bevestigd dat loonopschorting gerechtvaardigd is bij het schenden van controlevoorschriften. Ook het Gerechtshof ‘s-Hertogenbosch oordeelde in ECLI:NL:GHSHE:2025:1737 dat bij structurele weigering het loon mag worden ingehouden.

Ontslag als ultimum remedium

Kan frequent verzuim leiden tot ontslag? In beginsel geldt er een opzegverbod tijdens ziekte. Echter, dit verbod is niet absoluut.

• Ontslag wegens frequent ziekteverzuim: Dit is alleen mogelijk als het verzuim de bedrijfsvoering ernstig verstoort én herstel niet binnen 26 weken te verwachten is (Artikel 7:669 lid 3 sub c BW). Dit is een zeer zware toets.
• Ontslag wegens verwijtbaar handelen: Als de werknemer controlevoorschriften structureel negeert, kan er sprake zijn van verwijtbaar handelen (Artikel 7:669 lid 3 sub e BW).
• Ontslag op staande voet: Dit is de zwaarste sanctie en vereist een ‘dringende reden’. Jurisprudentie (ECLI:NL:RBZWB:2019:6020 en ECLI:NL:CRVB:2023:2026) laat zien dat dit mogelijk is bij hardnekkige werkweigering of fraude, maar het dossier moet onberispelijk zijn.

Bewijslast en rol bedrijfsarts

Wie moet bewijzen dat de werknemer (niet) ziek is? Hier ontstaan in de praktijk de meeste misverstanden.

Hoofdregel bewijslast

De hoofdregel is: de werknemer meldt zich ziek en de werkgever moet het loon doorbetalen, tenzij de werkgever kan bewijzen dat de werknemer niet ziek is. De bewijslast ligt dus in beginsel bij u als werkgever. Echter, als de werknemer controlevoorschriften schendt waardoor u de ziekte niet kunt laten toetsen, kan de bewijslast verschuiven of komt de loondoorbetalingsverplichting tijdelijk te vervallen (ECLI:NL:GHARL:2014:2600).

Cruciale rol bedrijfsarts

U bent als werkgever geen medicus. U mag dus niet zelf oordelen over de medische gesteldheid. De bedrijfsarts is de enige instantie die objectief mag vaststellen of er sprake is van arbeidsongeschiktheid wegens ziekte.

Recente rechtspraak (ECLI:NL:GHSHE:2025:1793) onderstreept dat een objectieve beoordeling vereist is. Ontslag aanzeggen zonder dat een bedrijfsarts is geraadpleegd, brengt enorme risico’s met zich mee (ECLI:NL:CRVB:2024:9393). Oordeelt de bedrijfsarts dat er geen medische oorzaak is voor het verzuim? Dan heeft de werknemer in principe geen recht op loon en moet hij weer aan het werk. Bij twijfel over het oordeel van de bedrijfsarts kunnen beide partijen een deskundigenoordeel bij het UWV aanvragen.

Proportionaliteit en zorgvuldigheid

Zelfs als een werknemer regels overtreedt, mag u niet zomaar overgaan tot de zwaarste maatregelen. De rechter toetst altijd aan de proportionaliteit.

De weging van de rechter

In zaken rondom ontslag weegt de rechter alle omstandigheden mee (ECLI:NL:HR:2021:596, ECLI:NL:CRVB:2025:624). Factoren die een rol spelen zijn:

• De aard en ernst van het gedrag (is het een incident of structureel?).
• De duur van het dienstverband (heeft iemand een lange, vlekkeloze staat van dienst?).
• Persoonlijke omstandigheden van de werknemer.
• Of er eerdere officiële waarschuwingen zijn gegeven.

Belang van verbetertraject en wederhoor

Ontslag, en zeker ontslag op staande voet, wordt gezien als een ultimum remedium (laatste redmiddel). U moet aantonen dat u lichtere middelen heeft ingezet, zoals waarschuwingen of loonopschorting. In ECLI:NL:RBZWB:2025:8726 en ECLI:NL:RBGEL:2025:5711 oordeelden rechters dat het ontbreken van een escalatieladder (waarschuwing → sanctie → ontslag) fataal kan zijn voor de werkgever. Daarnaast is het toepassen van hoor en wederhoor essentieel voordat u een sanctie oplegt.

Stappenplan: Hoe bouwt u een waterdicht dossier?

Wilt u juridisch sterk staan bij twijfelachtig verzuim? Volg dan consequent dit stappenplan.

Stap 1: Zorg voor een helder verzuimprotocol

U kunt geen regels handhaven die niet bestaan. Zorg dat uw verzuimprotocol schriftelijk is vastgelegd en dat werknemers hiervoor hebben getekend of dat het onderdeel is van het personeelshandboek.

Stap 2: Registreer en documenteer alles

Vanaf de eerste ziekmelding bouwt u een dossier op. Noteer data, tijdstippen van telefonisch contact en gemaakte afspraken. Bevestig elk gesprek per e-mail aan de werknemer.

Stap 3: Schakel direct de bedrijfsarts in

Bij twijfel wacht u niet af. Vraag de bedrijfsarts om een spoedcontrole of een spreekuur. Vraag specifiek of er sprake is van medische arbeidsongeschiktheid voor de eigen functie.

Stap 4: Waarschuw en escaleer

Houdt de werknemer zich niet aan de regels?

1. Geef eerst een schriftelijke officiële waarschuwing.
2. Bij herhaling: kondig loonopschorting aan en voer dit uit als het gedrag niet verandert.
3. Bij aanhoudende weigering: ga over tot loonstopzetting.

Stap 5: Beoordeel proportionaliteit

Voordat u overgaat tot ontslag, stelt u zichzelf de vraag: is dit redelijk gezien de ernst van de situatie? Heeft u alle lichtere middelen geprobeerd? Raadpleeg bij deze stap altijd een juridisch adviseur.

Praktijkvoorbeelden

Om de juridische theorie te verduidelijken, schetsen we drie situaties gebaseerd op jurisprudentie.

Voorbeeld 1: Frequent kortdurend verzuim zonder medische grond

Een werknemer meldt zich structureel ziek op maandagen. De bedrijfsarts oordeelt dat er geen medische beperkingen zijn. De werkgever geeft een officiële waarschuwing. Bij de volgende onterechte ziekmelding wordt het loon stopgezet over de verzuimdagen. Omdat de werknemer blijft weigeren te komen werken zonder geldige reden, volgt uiteindelijk ontbinding wegens verwijtbaar handelen. De rechter keurt dit goed omdat het dossier (oordeel arts + waarschuwingen + loonstop) compleet is.

Voorbeeld 2: Weigering meewerken aan controle

Een werknemer verschijnt drie keer op rij niet bij de bedrijfsarts. De werkgever schort het loon op en sommeert de werknemer te verschijnen. De werknemer weigert opnieuw. De werkgever gaat over tot ontslag. De rechter (vergelijkbaar met ECLI:NL:RBZWB:2019:6020) oordeelt dat door het structureel frustreren van de controle, ontslag gerechtvaardigd is.

Voorbeeld 3: Onduidelijk verzuimprotocol

Een werkgever ontslaat een werknemer op staande voet omdat deze zich niet telefonisch, maar via WhatsApp heeft ziekgemeld. In het contract staat echter niet expliciet dat WhatsApp verboden is. De rechter vernietigt het ontslag wegens onduidelijke communicatie en disproportionaliteit (ECLI:NL:RBZWB:2025:8728).

Veelgemaakte fouten die werkgevers moeten vermijden

In de praktijk zien we dat werkgevers vaak aan het kortste eind trekken door procedurele fouten. Vermijd de volgende valkuilen:

• Direct ontslag zonder waarschuwing: Een rechter zal vrijwel altijd oordelen dat een werknemer eerst de kans moet krijgen zijn gedrag te verbeteren.
• Zelf doktertje spelen: Ga nooit de discussie aan over de medische klachten zelf. Dat is het domein van de bedrijfsarts.
• Emotie laten regeren: “Ik ben er helemaal klaar mee” is geen juridische grond. Baseer acties op feiten en data.
• Inconsistent handhaven: Als werknemer A wel wegkomt met appjes en werknemer B niet, ondermijnt u uw eigen dossier.

Conclusie en praktisch advies

Het aanpakken van twijfelachtig ziekteverzuim is een juridisch mijnenveld, maar zeker niet onmogelijk. De sleutel tot succes ligt in zorgvuldigheid, objectiviteit en dossieropbouw. U heeft als werkgever wel degelijk instrumenten in handen—van loonopschorting tot ontslag—maar deze moeten correct en proportioneel worden ingezet.

Zorg voor een helder protocol, schakel tijdig de bedrijfsarts in en documenteer elke stap. Twijfelt u of uw dossier sterk genoeg is voor een loonstop of ontslagaanvraag? Win dan altijd tijdig juridisch advies in. Een verkeerde stap in het begin van het traject kan later in de rechtszaal niet meer hersteld worden.

FAQ

1. Mag ik als werkgever zelf beoordelen of een werknemer echt ziek is?

Nee, als werkgever mag u niet zelf oordelen over de medische gesteldheid van een werknemer. Alleen een bedrijfsarts of arbodienst is bevoegd om objectief te beoordelen of sprake is van arbeidsongeschiktheid wegens ziekte. Het zelf maken van medische beoordelingen brengt grote juridische risico’s met zich mee en kan leiden tot aansprakelijkheid. Bij twijfel over een ziekmelding moet u altijd de bedrijfsarts inschakelen voor een professioneel oordeel (ECLI:NL:GHSHE:2025:1793).

2. Wanneer mag ik het loon van een zieke werknemer opschorten of stopzetten?

U mag het loon opschorten wanneer een werknemer controlevoorschriften schendt waardoor u niet kunt vaststellen of hij daadwerkelijk ziek is, bijvoorbeeld bij het niet verschijnen op het spreekuur van de bedrijfsarts. Loonopschorting is tijdelijk: blijkt de werknemer achteraf toch ziek, dan moet u alsnog betalen. Loonstopzetting is definitief en mag alleen wanneer de bedrijfsarts vaststelt dat de werknemer passende arbeid kan verrichten of wanneer de werknemer weigert mee te werken aan re-integratie (Artikel 7:629 BW). Beide maatregelen vereisen dat de controlevoorschriften schriftelijk zijn vastgelegd en aan de werknemer zijn gecommuniceerd.

3. Wat moet er minimaal in een verzuimprotocol staan?

Een deugdelijk verzuimprotocol bevat minimaal:

• Meldingsregels: Voor welk tijdstip en op welke wijze (telefoon, e-mail) moet ziekte worden gemeld?
• Bereikbaarheid: Op welke tijden moet de werknemer bereikbaar zijn tijdens ziekte?
• Controlevoorschriften: Verplichting tot verschijnen bij de bedrijfsarts
• Re-integratieverplichtingen: Wat wordt van de werknemer verwacht tijdens het verzuim?
• Sancties: Welke gevolgen zijn verbonden aan overtreding van het protocol?

Het protocol moet schriftelijk zijn vastgelegd, duidelijk gecommuniceerd en idealiter onderdeel zijn van de arbeidsovereenkomst of het personeelshandboek.

4. Kan ik een werknemer ontslaan die structureel ziek is op maandagen?

Direct ontslag alleen vanwege een opvallend verzuimpatroon is niet mogelijk. U moet eerst een zorgvuldig traject doorlopen. Dit houdt in: inschakelen van de bedrijfsarts voor objectieve beoordeling, documenteren van het patroon, schriftelijke waarschuwingen geven en proportionele sancties opleggen. Als de bedrijfsarts vaststelt dat geen medische grond aanwezig is en de werknemer blijft onterecht verzuimen ondanks waarschuwingen, kunt u een ontbindingsverzoek indienen wegens verwijtbaar handelen (Artikel 7:669 lid 3 sub e BW). Een goed opgebouwd dossier is hierbij essentieel (ECLI:NL:RBLIM:2025:8341).

5. Wat gebeurt er als de bedrijfsarts zegt dat de werknemer niet ziek is, maar de werknemer blijft zich ziekmelden?

Als de bedrijfsarts oordeelt dat geen sprake is van arbeidsongeschiktheid, heeft de werknemer in beginsel geen recht op loondoorbetaling en moet hij aan het werk. Weigert de werknemer dit, dan kunt u het loon stopzetten over de uren dat passende arbeid mogelijk was. Is de werknemer het niet eens met het oordeel van de bedrijfsarts? Dan kan hij binnen tien werkdagen een deskundigenoordeel aanvragen bij het UWV. Totdat het UWV uitspraak doet, blijft het oordeel van uw bedrijfsarts leidend. Bij blijvende weigering ondanks negatief oordeel kunt u sancties opleggen tot aan ontslag toe (Artikel 7:660a BW).

6. Moet ik altijd eerst waarschuwen voordat ik ontslag op staande voet geef?

Hoewel ontslag op staande voet in theorie mogelijk is zonder voorafgaande waarschuwing bij zeer ernstige gevallen, toetst de rechter altijd aan proportionaliteit. In de praktijk heeft het ontbreken van een waarschuwings- of verbetertraject grote impact op de houdbaarheid van het ontslag. Alleen bij uitzonderlijk ernstige schendingen (zoals fraude of grove insubordinatie) kan direct ontslag standhouden. Bij structurele schending van het verzuimprotocol verwacht de rechter dat u eerst waarschuwingen heeft gegeven en lichtere maatregelen heeft geprobeerd (ECLI:NL:RBZWB:2025:8726, ECLI:NL:RBGEL:2025:5711). Een zorgvuldig escalatietraject vergroot de kans dat ontslag in rechte standhoud aanzienlijk.

7. Kan een werknemer succesvol aanvoeren dat hij het verzuimprotocol niet kende?

Ja, als het verzuimprotocol niet duidelijk is gecommuniceerd of onduidelijk is geformuleerd, kan dit een succesvol verweer zijn. De rechter beoordeelt of de werknemer redelijkerwijs kon begrijpen wat van hem werd verwacht. Ontbrak schriftelijke vastlegging, is het protocol nooit expliciet gecommuniceerd, of was het onduidelijk (bijvoorbeeld: is WhatsApp toegestaan voor ziekmelding?), dan kan dit leiden tot vernietiging van sancties of ontslag (ECLI:NL:RBZWB:2025:8728). Dit onderstreept het belang van heldere, schriftelijke communicatie over het verzuimprotocol, bij voorkeur met een getekende ontvangstbevestiging van de werknemer.

8. Hoe lang mag een procedure voor loonstopzetting of ontslag duren?

Bij ontslag op staande voet geldt een zeer korte termijn: u moet binnen een redelijke termijn (doorgaans enkele dagen tot maximaal twee weken) na ontdekking van de dringende reden handelen. Wacht u te lang, dan raakt u uw ontslagrecht kwijt. Voor loonopschorting of -stopzetting geldt dat u direct moet handelen zodra controlevoorschriften worden geschonden. Een ontbindingsverzoek bij de kantonrechter duurt gemiddeld 3-6 maanden vanaf indiening tot uitspraak. Gedurende deze periode blijft de loondoorbetalingsverplichting in principe bestaan, tenzij u het loon rechtsgeldig heeft opgeschort of stopgezet op grond van een objectief oordeel van de bedrijfsarts.

9. Wat zijn de financiële risico’s als ik een onterechte loonstop doorvoer?

Als u het loon stopzet terwijl daar geen juridische grond voor was, moet u het achterstallige loon alsnog betalen, inclusief wettelijke verhoging (10-50% van het verschuldigde loon) en wettelijke rente. Daarbovenop kan de werknemer aanspraak maken op schadevergoeding voor geleden schade, bijvoorbeeld kosten voor rechtsbijstand of emotionele schade. In ernstige gevallen kan dit leiden tot een claim voor immateriële schade. Een onzorgvuldige loonstop ondermijnt ook uw positie in een eventuele ontslagprocedure. Vandaar het belang om altijd eerst een objectief oordeel van de bedrijfsarts te verkrijgen voordat u tot loonstopzetting overgaat (ECLI:NL:HR:2024:579).

10. Kan ik disciplinaire maatregelen nemen als een werknemer tijdens ziekte op sociale media actief is?

Sociale media-activiteit tijdens ziekte is op zichzelf geen bewijs dat iemand niet ziek is. Iemand met burn-out, depressie of fysieke klachten kan nog steeds online actief zijn. U mag echter wel kritisch zijn als de activiteiten niet passen bij de gemelde klachten (bijvoorbeeld: ziekmelding wegens rugklachten terwijl de werknemer foto’s post van een zware sportwedstrijd). Gebruik sociale media-informatie als aanleiding om de bedrijfsarts in te schakelen voor een nader onderzoek, niet als zelfstandige grond voor sancties. Documenteer de bevindingen zorgvuldig, maar laat het medische oordeel over aan de bedrijfsarts. Het eigenmachtig beëindigen van loon op basis van social media kan juridisch averechts werken (ECLI:NL:GHSHE:2025:1793).

Een ontslagprocedure is zelden eenvoudig. Wanneer termen als billijke vergoeding vallen, gaan bij veel werkgevers en HR-professionals de alarmbellen rinkelen. In tegenstelling tot de transitievergoeding, die een vaste berekening kent, is de billijke vergoeding een variabele en potentieel kostbare sanctie. Het is het juridische antwoord op ernstig verwijtbaar handelen van de werkgever. Maar wanneer is die grens bereikt? En wat kost zo’n fout nu echt?

In deze expertblog nemen we u mee door het wettelijk kader, analyseren we recente uitspraken en geven we praktische handvatten om risico’s te beperken. Zo weet u waar u op moet letten en hoe u voorkomt dat een ontslagdossier eindigt in een dure procedure.

Het wettelijk kader: de basis van de billijke vergoeding

De billijke vergoeding is in het Nederlandse arbeidsrecht een uitzondering, geen standaardregel. Waar iedere werknemer bij ontslag in principe recht heeft op een transitievergoeding, wordt een billijke vergoeding alleen toegekend als de werkgever ernstig verwijtbaar heeft gehandeld.

Dit is vastgelegd in het Burgerlijk Wetboek (BW) in drie specifieke situaties:

• Artikel 7:681 BW: De rechter kan een billijke vergoeding toekennen als de werkgever de arbeidsovereenkomst heeft opgezegd in strijd met de regels (bijvoorbeeld zonder toestemming UWV) of als het ontslag het gevolg is van ernstig verwijtbaar handelen of nalaten van de werkgever.
• Artikel 7:682 BW: Bij ontbinding door de kantonrechter kan een billijke vergoeding worden toegekend als de ontbinding het gevolg is van ernstig verwijtbaar handelen of nalaten van de werkgever.
• Artikel 7:671c BW: Als de werknemer zelf verzoekt om ontbinding van de arbeidsovereenkomst wegens omstandigheden die aan de werkgever zijn toe te rekenen (ernstig verwijtbaar handelen), kan de rechter eveneens een billijke vergoeding toekennen.

Belangrijk om te weten: de billijke vergoeding komt bovenop de transitievergoeding. Het is bedoeld als compensatie voor de schade die voortvloeit uit het verwijtbare gedrag van de werkgever.

Wanneer is handelen ‘ernstig verwijtbaar’?

De term ernstig verwijtbaar is niet exact omschreven in de wet, maar wordt ingevuld door de rechtspraak. Uit uitspraken van de Hoge Raad en lagere rechters blijkt dat de lat hoog ligt. Het gaat om situaties waarin de werkgever de fundamentele rechten van de werknemer schendt of zich niet gedraagt zoals van een goed werkgever mag worden verwacht (Artikel 7:611 BW).

Voorbeelden van situaties waarin ernstig verwijtbaar handelen vaak wordt aangenomen:

• Het negeren van de wederhoor: Beslissingen nemen zonder de werknemer de kans te geven zijn kant van het verhaal te vertellen.
• Valse voorwendselen: Een verstoorde arbeidsrelatie bewust creëren om ontslag te forceren (een ‘opgezetje’).
• Niet onderzoeken van alternatieven: Het niet aanbieden van herplaatsing of re-integratie, of hierover niet transparant communiceren.
• Intimidatie en discriminatie: Handelen in strijd met goed werkgeverschap door een onveilige werkomgeving te laten voortbestaan.
• Reputatieschade: Het doen van onterechte beschuldigingen (bijvoorbeeld over fraude of diefstal) die het vinden van nieuw werk voor de werknemer ernstig bemoeilijken.

Sterke argumenten voor een hoge vergoeding

In procedures draait het vaak om de bewijslast. Welke argumenten wegen het zwaarst bij de rechter om een hoge vergoeding toe te kennen?

1. Schending van het beginsel van hoor en wederhoor

Het niet naleven van hoor en wederhoor wordt door rechters zwaar aangerekend. Als een werkgever een ingrijpende maatregel neemt—zoals overplaatsing, schorsing of ontslag—zonder de werknemer vooraf te horen, is dit vaak direct grond voor ernstige verwijtbaarheid. Het ontneemt de werknemer de kans op verweer en wordt gezien als een schending van goed werkgeverschap.

2. Gebrek aan herplaatsingsinspanningen

Een werkgever heeft een inspanningsverplichting om te kijken of een werknemer herplaatst kan worden, eventueel met scholing. Als uit het dossier blijkt dat de werkgever hier geen serieus werk van heeft gemaakt, of niet transparant is geweest over vacatures, kan dit leiden tot een hoge vergoeding.

3. Aantoonbare reputatieschade

Als de wijze van ontslag de goede naam van de werknemer aantast, kan dit een verhogende factor zijn. Denk aan een staande voet ontslag op basis van onbewezen diefstal. Als dit in de branche bekend wordt, is de inkomensschade voor de werknemer in de toekomst groot. De rechter weegt dit mee, mits er een causaal verband is tussen het handelen van de werkgever en de schade.

Hoe bepaalt de rechter de hoogte van de vergoeding?

In tegenstelling tot de transitievergoeding bestaat er voor de billijke vergoeding geen vaste formule. De Hoge Raad heeft in het arrest New Hairstyle bepaald dat de rechter de hoogte moet vaststellen aan de hand van alle omstandigheden van het geval.

Factoren die hierbij een cruciale rol spelen:

1. Loonverlies (Hypothetische duur dienstverband): Hoe lang zou de arbeidsovereenkomst hebben voortgeduurd als de werkgever niet ernstig verwijtbaar had gehandeld?
2. Inkomsten uit ander werk of WW: Wat zijn de verwachte inkomsten van de werknemer in de toekomst?
3. Pensioenschade: Het verlies aan pensioenopbouw over de hypothetische duur van het dienstverband.
4. Mate van verwijtbaarheid: Hoewel de vergoeding geen straf is, kan de ernst van het gedrag wel meewegen in de billijkheid van de compensatie.
5. Immateriële schade: Bijvoorbeeld psychisch leed of reputatieschade.

De rol van WW en neveninkomsten

Een veelvoorkomend misverstand is dat de billijke vergoeding puur een extraatje is. De rechter kijkt naar de werkelijke schade. Als een werknemer een WW-uitkering ontvangt, wordt dit bedrag in mindering gebracht op het berekende loonverlies.

Rekenvoorbeeld:
Stel, een werknemer wordt onterecht ontslagen. De rechter schat in dat hij zonder dit ontslag nog 12 maanden in dienst was gebleven.

• Gemist loon (12 maanden): € 60.000
• Te ontvangen WW-uitkering (12 maanden): – € 42.000
• Netto loonverlies: € 18.000

De basis voor de billijke vergoeding is dan € 18.000, eventueel verhoogd met pensioenschade en immateriële schadevergoeding. Ook inkomsten uit nevenwerkzaamheden of freelance opdrachten worden verrekend, voor zover deze redelijkerwijs aan het ontslag zijn toe te rekenen.

Voorbeelden uit de recente jurisprudentie

De theorie is duidelijk, maar hoe pakt dit uit in de rechtszaal? Hieronder analyseren we drie recente uitspraken.

Casus 1: Abrupte overplaatsing zonder overleg (€ 75.000)

Uitspraak: Rechtbank Zeeland-West-Brabant (ECLI:NL:RBZWB:2025:5717)
In deze zaak werd een werknemer plotseling overgeplaatst zonder voorafgaand gesprek. De werknemer werd volledig overvallen door het besluit. De rechter oordeelde vernietigend: het ontbreken van transparantie en het schenden van hoor en wederhoor kwalificeerde als ernstig verwijtbaar handelen. De rechter kende een vergoeding van € 75.000 toe. Dit bedrag was gebaseerd op de duur van het dienstverband, het aanzienlijke leed en de ernst van het gebrek aan communicatie.

Casus 2: Ernstig tekortschieten in loonbetaling

Uitspraak: Gerechtshof Den Haag (ECLI:NL:GHDHA:2024:655)
Hier kende het Hof een aanzienlijke vergoeding toe omdat de werkgever structureel zijn verplichtingen verzaakte. Loon werd niet betaald en de werknemer werd niet toegelaten tot het werk. Het Hof benadrukte dat zelfs als de werknemer ook steken had laten vallen, dit de ernstige verwijtbaarheid van de werkgever (het niet betalen van loon is een hoofdzonde) niet wegneemt.

Casus 3: Reputatieschade en matiging

Uitspraak: Rechtbank Midden-Nederland (ECLI:NL:RBMNE:2025:6708)
In deze complexe zaak claimde de werknemer ruim € 400.000 aan schade, inclusief pensioenverlies en reputatieschade. De rechter erkende de verwijtbaarheid, maar matigde de vergoeding tot € 75.000. De reden? Niet alle geclaimde schade kon volledig causaal aan het handelen van de werkgever worden toegerekend. Bovendien schatte de rechter in dat de werknemer sneller ander werk zou vinden dan zij zelf stelde. Dit toont aan dat rechters kritisch kijken naar de onderbouwing van de schade.

Praktische tips voor werkgevers

Om te voorkomen dat u in de situatie belandt waarin een billijke vergoeding aan de orde is, is zorgvuldigheid essentieel.

1. Dossiervorming is heilig: Zorg dat functioneringsgesprekken, waarschuwingen en verbetertrajecten schriftelijk zijn vastgelegd.
2. Pas altijd hoor en wederhoor toe: Neem nooit een eenzijdig besluit zonder de werknemer (schriftelijk) uit te nodigen voor een gesprek en zijn zienswijze vast te leggen.
3. Onderzoek herplaatsing: Documenteer uw zoektocht naar andere functies binnen de organisatie, ook als u denkt dat er niets is.
4. Schakel tijdig juridische hulp in: Bij twijfel over de dossieropbouw of de ontslaggrond is preventief advies vele malen goedkoper dan een procedure achteraf.

Veelgestelde vragen (FAQ)

1. Welke invloed heeft het niet naleven van hoor en wederhoor op de hoogte van de billijke vergoeding?
Groot. Het wordt vaak als ernstig verwijtbaar gezien en vergroot de causaliteit tussen werkgeversfout en schade. Rechters verhogen dan sneller de vergoeding, zeker als aannemelijk is dat een zorgvuldig proces tot een ander of minder schadelijk resultaat had geleid.

2. Hoe berekent de rechter de hoogte van de vergoeding precies?
Er is geen formule. De rechter bepaalt hoe lang het dienstverband waarschijnlijk had geduurd, berekent het netto inkomensverlies (rekening houdend met WW/nieuwe inkomsten), schat pensioenschade en kan immateriële schade toevoegen (o.a. reputatie), alles causaal gekoppeld aan het werkgeversgedrag.

3. Kan reputatieschade leiden tot een hogere vergoeding?
Ja, mits concreet onderbouwd (bijv. afgenomen kansen op werk, afwijzingen, referentieschade, publiciteit). Hoe directer en ernstiger de aantasting, hoe groter de impact op het bedrag.

4. Hoe beïnvloedt een WW‑uitkering de berekening?
WW wordt als inkomen gezien en in mindering gebracht. De billijke vergoeding vult het gat aan tussen hypothetisch loon en feitelijke inkomsten, plus eventueel andere toerekenbare schade.

5. Speelt het gedrag van de werknemer ook mee?
Ja. Draagt de werknemer substantiëel bij aan de situatie (bijv. ernstige plichtsverzuimen of het niet meewerken aan re‑integratie), dan kan dit leiden tot matiging of zelfs nihilstelling van de billijke vergoeding.

6. Hoe schat de rechter de verwachte duur van het dienstverband?
Op basis van alle omstandigheden: leeftijd, functioneren, reorganisatieplannen, contractsduur, kansen op rechtmatige beëindiging. Dat kan korter of langer uitpakken dan de louter formele opzegtermijn.

7. Kan de werkgever een beroep doen op verrekening van neveninkomsten/freelance?
Ja, voor zover die redelijkerwijs toerekenbaar zijn aan de periode van werkloosheid na ontslag. De rechter kan inkomsten volledig, gedeeltelijk of niet verrekenen afhankelijk van duurzaamheid, aard van het werk en redelijkheid.

8. Mag de werkgever privacygevoelige gegevens eisen?
Alleen indien relevant voor de schadevaststelling en onder waarborgen (beperkte inzage, geheimhouding, afscherming van niet‑relevante informatie). Overvraging werkt averechts.

9. Hoe verhouden transitievergoeding en billijke vergoeding zich?
De transitievergoeding is vast en compenseert transitie/werkloosheid; de billijke vergoeding is variabel en compenseert ernstig verwijtbaar handelen. Ze kunnen naast elkaar worden toegekend.

10. Is schikken verstandig?
Vaak wel. Een vaststellingsovereenkomst met nette voorwaarden (neutraliteit referentie, outplacement, geheimhouding) kan reputatieschade beperken en proces‑ en reputatierisico’s (aan beide kanten) minimaliseren.

Conclusie

Een billijke vergoeding is een kostbaar risico voor werkgevers die onzorgvuldig omgaan met ontslagdossiers. De financiële impact kan, zoals blijkt uit de jurisprudentie, oplopen tot tienduizenden euro’s bovenop de transitievergoeding. Voorkomen is beter dan genezen: zorg voor een zorgvuldig proces, documenteer alles en respecteer de fundamentele rechten van de werknemer.