Sancties: wat zijn internationale sanctiemaatregelen en wat moet uw bedrijf doen?

Gepubliceerd op 11 oktober 2025 · Laatst bijgewerkt op 13 oktober 2026

Internationale sancties zijn beperkende maatregelen van de Verenigde Naties en de Europese Unie tegen landen, personen en organisaties, zoals het bevriezen van tegoeden, handelsverboden en inreisverboden. EU-sanctieverordeningen gelden rechtstreeks voor iedereen in Nederland, ook voor bedrijven die geen bank zijn; wie ze overtreedt, pleegt een economisch delict.

Het woord sanctie heeft in het Nederlandse recht ook een bredere betekenis. In het bestuursrecht is een sanctie een maatregel van de overheid na een overtreding, zoals een last onder dwangsom of een bestuurlijke boete (artikel 5:2 Algemene wet bestuursrecht). Dit artikel gaat vooral over de internationale sanctiemaatregelen en wat die voor uw onderneming betekenen.

Welke soorten sancties kent het Nederlandse recht?

Er zijn vier soorten: bestuursrechtelijke, strafrechtelijke, civielrechtelijke en internationale sancties. Ze verschillen in wie ze oplegt en met welk doel.

• Bestuursrechtelijk: een herstelsanctie maakt een overtreding ongedaan, zoals een last onder dwangsom (artikel 5:31d Awb); een bestraffende sanctie voegt leed toe, zoals een bestuurlijke boete (artikel 5:40 Awb). De kaders staan in hoofdstuk 5 van de Algemene wet bestuursrecht.
• Strafrechtelijk: de strafrechter legt straffen op, zoals gevangenisstraf, taakstraf of geldboete (artikel 9 Wetboek van Strafrecht), en maatregelen, zoals ontneming van wederrechtelijk verkregen voordeel.
• Civielrechtelijk: gevolgen van wanprestatie of onrechtmatige daad, zoals schadevergoeding (artikel 6:74 en 6:162 BW) of ontbinding (artikel 6:265 BW).
• Internationaal: beperkende maatregelen van de VN-Veiligheidsraad en de EU om de internationale vrede en veiligheid te bevorderen.

Hoe komen EU- en VN-sancties tot stand?

De Raad van de EU neemt unaniem een besluit in het kader van het gemeenschappelijk buitenlands en veiligheidsbeleid; economische maatregelen worden daarna uitgewerkt in een verordening op grond van artikel 215 VWEU. VN-sancties worden in de EU meestal op dezelfde manier omgezet.

Een EU-verordening werkt rechtstreeks in Nederland; Nederland hoeft alleen overtreding strafbaar te stellen. Dat gebeurt met een sanctieregeling op grond van de Sanctiewet 1977. Onderdelen die in een besluit staan, zoals een wapenembargo of een inreisverbod, vragen soms nationale uitvoering.

Het kabinet werkt aan een opvolger van de Sanctiewet 1977, de Wet internationale sanctiemaatregelen (wetsvoorstel 36898). Dat voorstel is nog niet in werking; tot die tijd geldt de Sanctiewet 1977.

Welke maatregelen komen het meest voor?

Bevriezing van tegoeden, handelsbeperkingen en inreisverboden. Sinds de Russische invasie in Oekraïne in februari 2022 heeft de EU tegen Rusland een groot aantal sanctiepakketten aangenomen, vooral via Verordening (EU) nr. 833/2014 (sectorale maatregelen) en Verordening (EU) nr. 269/2014 (bevriezing).

Bevriezing van tegoeden

Alle tegoeden en economische middelen van personen en organisaties op de sanctielijst moeten worden bevroren, en u mag hen direct of indirect geen geld of economische middelen ter beschikking stellen. Dat verbod geldt voor iedereen, niet alleen voor banken.

Het verbod geldt ook voor een onderneming die voor meer dan 50 procent in eigendom is van een gesanctioneerde partij of daar onder zeggenschap van staat. De Europese Commissie licht dit toe in haar richtsnoeren en FAQ’s. Een lagere eigendomsdrempel, zoals de 25 procent uit de UBO-regels, is voor sanctiescreening dus niet beslissend, al kan zeggenschap ook bij een kleiner belang bestaan.

Handels- en dienstenbeperkingen

Sanctieverordeningen verbieden de uitvoer van bepaalde goederen en technologie, zoals goederen voor tweeërlei gebruik, en de invoer van bepaalde producten. Zo geldt sinds 1 januari 2024 een EU-verbod op de invoer van Russische diamanten.

Daarnaast gelden verboden op bepaalde diensten, zoals technische bijstand, financiering en bepaalde adviesdiensten aan Russische ondernemingen. Bedrijven moeten ook omzeiling voorkomen, bijvoorbeeld via doorvoer via derde landen; sinds het twaalfde pakket moeten exporteurs bij verkoop van bepaalde gevoelige goederen een no-Russia-clausule in hun contracten opnemen (artikel 12g Verordening 833/2014).

Inreisverboden

Personen op een EU-inreisverbodlijst mogen de EU niet in of door. De lidstaten voeren dit uit bij de grenscontrole; in Nederland valt dat onder de vreemdelingenregels.

Wie houdt toezicht en wie verleent ontheffingen?

De Douane houdt toezicht op goederen, De Nederlandsche Bank (DNB) en de Autoriteit Financiële Markten (AFM) op financiële instellingen. Ontheffingen voor financiële sancties verleent het Ministerie van Financiën; voor goederen en diensten doet de Douane dat via de Centrale Dienst voor In- en Uitvoer (CDIU).

Financiële instellingen onder toezicht van DNB of AFM moeten hun administratie zo inrichten dat zij gesanctioneerde relaties herkennen, en een match direct melden bij hun toezichthouder (Regeling toezicht Sanctiewet 1977). Andere bedrijven melden bevroren tegoeden en verzoeken om ontheffing bij de bevoegde autoriteit. Een ontheffing is alleen mogelijk in de gevallen die de verordening zelf noemt, zoals humanitaire doeleinden of de betaling van basisbehoeften.

Wat zijn de gevolgen van een overtreding?

Overtreding van een sanctieregeling is een economisch delict (artikel 1 Wet op de economische delicten). Opzettelijke overtreding is een misdrijf waarop gevangenisstraf van ten hoogste zes jaar of een geldboete van de vijfde categorie staat (artikel 6 WED); een rechtspersoon kan een hogere boete krijgen (artikel 23 lid 7 Sr).

Ook een niet-opzettelijke overtreding is strafbaar, als overtreding. Daarnaast kan de toezichthouder bestuursrechtelijk optreden, en kunnen contracten met een gesanctioneerde partij niet worden uitgevoerd; de verordeningen bevatten vaak een verbod om vorderingen van gesanctioneerde partijen in verband met die contracten toe te wijzen. Komt u in aanraking met het Openbaar Ministerie of de FIOD, schakel dan direct een advocaat in.

Hoe richt u sanctiecontrole in uw bedrijf in?

Screen klanten, leveranciers en hun eigenaren tegen de actuele sanctielijsten en controleer goederen op exportbeperkingen. Leg uw controles vast, zodat u kunt aantonen dat u zorgvuldig heeft gehandeld.

1. Screen nieuwe en bestaande relaties tegen de geconsolideerde EU-sanctielijst en herhaal dat bij elke wijziging van de lijst.
2. Breng de eigendoms- en zeggenschapsstructuur van zakelijke klanten in kaart en toets aan de 50-procentregel.
3. Classificeer uw goederen en technologie en controleer of een vergunning van de CDIU nodig is.
4. Neem sanctieclausules op in contracten, waaronder de no-Russia-clausule waar die verplicht is.
5. Bevries bij een match direct, stop de levering of betaling en meld het bij de bevoegde autoriteit.
6. Train medewerkers en wijs een verantwoordelijke aan voor sanctiezaken.

Waar let u op als exporteur of handelsbedrijf?

• Controleer de eindgebruiker en het land van eindbestemming, niet alleen uw directe afnemer.
• Wees alert op ongebruikelijke routes via derde landen die op omzeiling kunnen wijzen.
• Vraag tijdig een vergunning of ontheffing aan bij de CDIU en lever niet voordat die er is.

Waar let u op als u zelf op een sanctielijst staat?

• U kunt de Raad van de EU vragen het besluit te heroverwegen en binnen twee maanden na bekendmaking beroep instellen bij het Gerecht van de EU (artikel 263 VWEU).
• Vraag een ontheffing voor basisbehoeften, zoals levensonderhoud en juridische bijstand.
• Controleer of uw Nederlandse ondernemingen onder de 50-procentregel vallen.

Wat kunnen wij voor u doen bij sancties?

• beoordelen of een transactie, klant of levering onder een sanctieregeling valt;
• sanctieclausules en een intern screeningsprotocol opstellen;
• een verzoek om ontheffing bij het Ministerie van Financiën of de CDIU voorbereiden;
• u bijstaan bij een onderzoek van de Douane, FIOD of het Openbaar Ministerie, als uw strafrechtadvocaat;
• termijnen voor bezwaar, beroep en verweer bewaken.

Samengevat

• EU-sanctieverordeningen gelden rechtstreeks voor iedereen in Nederland, ook voor bedrijven die geen bank zijn.
• Tegoeden van gesanctioneerde partijen en ondernemingen die zij voor meer dan 50 procent bezitten of beheersen moeten worden bevroren.
• Ontheffingen: het Ministerie van Financiën voor financiële sancties, de CDIU voor goederen en diensten.
• Overtreding is een economisch delict; opzet is een misdrijf met maximaal zes jaar gevangenisstraf.
• De Sanctiewet 1977 geldt totdat de Wet internationale sanctiemaatregelen in werking treedt.

Veelgestelde vragen

Gelden sancties ook voor mijn mkb-bedrijf?

Ja. De verboden in EU-sanctieverordeningen gelden voor iedereen in de EU. Alleen de extra administratieve verplichtingen van de Regeling toezicht Sanctiewet 1977 gelden specifiek voor financiële instellingen.

Waar vind ik de actuele sanctielijst?

De Europese Commissie publiceert de geconsolideerde lijst van personen en entiteiten onder EU-financiële sancties. De verordeningen zelf staan op EUR-Lex, en op rijksoverheid.nl vindt u een overzicht per land.

Wat doe ik bij een match met de sanctielijst?

Bevries direct de tegoeden of stop de levering, stel geen middelen meer ter beschikking en meld het bij de bevoegde autoriteit of, als financiële instelling, bij DNB of AFM.

Is een sanctie hetzelfde als een straf?

Niet altijd. Internationale sancties zijn beperkende maatregelen zonder strafkarakter. In het bestuursrecht is alleen een bestuurlijke boete een bestraffende sanctie; een last onder dwangsom is een herstelsanctie (artikel 5:2 Awb).