Onrechtmatig verkregen bewijs: wanneer de rechter het mag gebruiken in straf- en civiele zaken

Verzegelde bewijszak apart gelegd naast twee andere op een metalen tafel

Gepubliceerd op 19 oktober 2025 · Laatst bijgewerkt op 31 oktober 2026

Of de rechter onrechtmatig verkregen bewijs mag gebruiken, hangt af van het soort procedure. In een strafzaak kan de rechter het bewijs uitsluiten op grond van artikel 359a Wetboek van Strafvordering, maar alleen bij een ernstig verzuim. In een civiele zaak weegt de waarheidsvinding zwaarder en laat de rechter het bewijs meestal toe, tenzij er bijkomende omstandigheden zijn.

Dat verschil bepaalt hoe u een dossier opbouwt en welke verweren zin hebben. Hieronder leest u wanneer bewijs onrechtmatig is, hoe de strafrechter en de civiele rechter ermee omgaan, welke drie uitspraken van de Hoge Raad de lijn bepalen en wat er sinds 1 januari 2025 is veranderd in het civiele bewijsrecht.

Een rechtszaal met een rechter, een advocaat die bewijsstukken toont, en een getuige die staat bij de getuigenbank.

Wanneer is bewijs onrechtmatig verkregen?

Bewijs is onrechtmatig verkregen als het is verzameld in strijd met een wettelijke regel of een grondrecht, zoals het recht op privacy uit artikel 8 EVRM. Of het daarna toch mag worden gebruikt, is een aparte vraag. Die tweede vraag beantwoordt de strafrechter anders dan de civiele rechter.

Voorbeelden zijn een doorzoeking zonder wettelijke grondslag, een telefoontap zonder machtiging van de rechter-commissaris, het heimelijk volgen van iemand zonder goede reden, het binnendringen in een mailbox of materiaal dat door diefstal is verkregen. In een strafzaak gaat het meestal om fouten van politie of Openbaar Ministerie. In een civiele zaak gaat het om bewijs dat een procespartij of een ingehuurd recherchebureau heeft verzameld.

Straf, civiel en bestuur: de drie maatstaven naast elkaar

ProcedureUitgangspuntWanneer valt het bewijs af?Grondslag
StrafzaakDe rechter kan reageren op een vormverzuimAlleen bij een ernstig verzuim waarvoor strafvermindering niet volstaat, of bij schending van het recht op een eerlijk procesArt. 359a Sv; HR 1 december 2020
Civiele zaakBewijs door alle middelen is toegestaanAlleen bij bijkomende omstandigheden naast de onrechtmatigheidArt. 152 Rv; HR 18 april 2014
BestuursrechtGebruik is in beginsel toegestaanAls de verkrijging zozeer indruist tegen wat van een behoorlijk handelende overheid mag worden verwacht dat gebruik ontoelaatbaar isVaste rechtspraak (indruiscriterium)

Wanneer sluit de strafrechter bewijs uit?

De strafrechter sluit bewijs alleen uit als een vormverzuim in het vooronderzoek zo ernstig is dat een lichtere reactie niet volstaat. Uitsluiting is dus geen automatisch gevolg van iedere fout van politie of justitie.

Artikel 359a Sv geeft de rechter bij een onherstelbaar vormverzuim in het voorbereidend onderzoek drie mogelijkheden: strafvermindering, bewijsuitsluiting en, in zeer uitzonderlijke gevallen, niet-ontvankelijkheid van het Openbaar Ministerie. Hij kan ook volstaan met de vaststelling dat er een verzuim is. Daarbij weegt hij het belang van het geschonden voorschrift, de ernst van het verzuim en het nadeel voor de verdachte (artikel 359a lid 2 Sv).

De Hoge Raad heeft dit kader samengevat in het overzichtsarrest van 1 december 2020 (ECLI:NL:HR:2020:1889). Wordt het recht op een eerlijk proces (artikel 6 EVRM) niet rechtstreeks geraakt, dan komt bewijsuitsluiting pas in beeld als het verzuim zo ernstig is dat strafvermindering niet volstaat. De verdediging moet bovendien concreet aangeven welk verzuim zich heeft voorgedaan en welk rechtsgevolg daaraan moet worden verbonden. Meer hierover leest u in ons artikel over vormverzuim en artikel 359a Sv en over bewijs verzamelen in strafzaken.

Hoe bouwt de verdediging een vormverzuimverweer op?

  • Controleer per opsporingshandeling de wettelijke grondslag: doorzoeking, tap, vordering van gegevens of stelselmatige observatie.
  • Benoem het geschonden voorschrift en het belang dat het beschermt.
  • Leg uit welk concreet nadeel de verdachte heeft gehad.
  • Vraag een specifiek rechtsgevolg: strafvermindering, bewijsuitsluiting of niet-ontvankelijkheid, en motiveer waarom een lichtere reactie niet genoeg is.

Welke bewijsregels gelden in een strafzaak?

De strafrechter mag een feit alleen bewezen verklaren als hij daarvan overtuigd is én het bewijs steunt op wettige bewijsmiddelen (artikel 338 Sv). Het Openbaar Ministerie moet het tenlastegelegde bewijzen. De verdachte hoeft zijn onschuld niet aan te tonen.

Artikel 339 Sv noemt vijf wettige bewijsmiddelen:

  • de eigen waarneming van de rechter;
  • verklaringen van de verdachte;
  • verklaringen van getuigen;
  • verklaringen van deskundigen;
  • schriftelijke bescheiden, zoals processen-verbaal van opsporingsambtenaren.

Daarnaast gelden minimumregels. Een bekennende verklaring van de verdachte is alleen niet genoeg (artikel 341 lid 4 Sv), en de verklaring van één getuige ook niet (artikel 342 lid 2 Sv). Er moet steunbewijs zijn uit een andere bron. Die regels beschermen tegen een veroordeling op één enkele, mogelijk onbetrouwbare bron.

De verdachte heeft een zwijgrecht (artikel 29 Sv). Beroept hij zich op noodweer of een andere strafuitsluitingsgrond, dan moet hij wel feiten aanvoeren die dat verweer aannemelijk maken. Zie ons artikel over noodweer. Over de verdeling van de bewijslast leest u meer in verdacht maar onschuldig.

Een rechter en een advocaat in een rechtszaal waar bewijsstukken worden gepresenteerd en besproken.

Hoe beoordeelt de strafrechter getuigen en deskundigen?

De rechter toetst getuigenverklaringen op betrouwbaarheid en op steun in ander bewijs. De verdediging heeft het recht getuigen te (laten) ondervragen op grond van artikel 6 lid 3 sub d EVRM.

Bij de beoordeling kijkt de rechter onder meer naar de consistentie van de verklaring, de omstandigheden van de waarneming, de tijd tussen het voorval en de verklaring en de vraag of details aansluiten bij ander bewijs. Getuigen die bij de rechter-commissaris of op de zitting worden gehoord, leggen in de regel de eed of belofte af. Een verklaring bij de politie is als schriftelijk bescheid bruikbaar. Een veroordeling mag echter niet in beslissende mate steunen op een getuige die de verdediging niet heeft kunnen ondervragen, tenzij daar voldoende compensatie tegenover staat.

Deskundigenrapporten zijn vaak bepalend bij technische vragen, zoals DNA, digitale sporen of de oorzaak van letsel. De rechter moet nagaan of de deskundige deskundig is op het betreffende terrein en welke methode hij heeft gebruikt. Hoe een gebrekkig rapport kan uitwerken, leest u in ons artikel over deskundigenverklaringen. Over digitale sporen schreven wij in de rol van DNA en digitale sporen in strafzaken.

Mag onrechtmatig bewijs in een civiele zaak worden gebruikt?

In beginsel wel. Artikel 152 van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering laat bewijs door alle middelen toe. Het belang van de waarheidsvinding weegt in de regel zwaarder dan het belang om het bewijs buiten beschouwing te laten.

Uitsluiting is alleen mogelijk bij bijkomende omstandigheden. Dat blijkt uit het arrest van de Hoge Raad van 18 april 2014 (ECLI:NL:HR:2014:942). Een verzekeraar had een arbeidsongeschikte verzekerde laten onderzoeken in strijd met de Gedragscode Persoonlijk Onderzoek. Het hof liet de onderzoeksresultaten buiten beschouwing, omdat de verzekeraar minder ingrijpende middelen niet had benut en de verzekerde de onderzoeksmethode niet had uitgelokt. De Hoge Raad liet dat oordeel in stand.

Ook als het bewijs wordt toegelaten, kan de verkrijging een onrechtmatige daad zijn (artikel 6:162 BW). De partij die heimelijk bewijs verzamelde, kan dus aansprakelijk zijn voor de schade die zij daarmee veroorzaakt. Over heimelijke opnames en berichten op sociale media leest u meer in onze artikelen over heimelijke opnames als bewijs en social media als bewijs in een rechtszaak.

Toegelaten bewijs moet de wederpartij ook echt kunnen zien

Wordt bewijs toegelaten, dan moet de wederpartij er wel op kunnen reageren. In een ontslagzaak van PostNL oordeelde de Hoge Raad op 13 maart 2026 (ECLI:NL:HR:2026:409) dat het hof het ontslag op staande voet niet mede op camerabeelden mocht baseren die de advocaat van de werknemer vóór de zitting niet had kunnen openen. Het hof had moeten zorgen dat de werknemer de volledige beelden kon bekijken en zich erover kon uitlaten. Dat is een kwestie van hoor en wederhoor, niet van onrechtmatige verkrijging.

Welke bewijsregels gelden in een civiele zaak?

Wie zich beroept op een rechtsgevolg, moet de feiten daarvan stellen en zo nodig bewijzen (artikel 150 Rv). Feiten die de wederpartij niet of onvoldoende betwist, neemt de rechter als vaststaand aan (artikel 149 Rv).

De rechter waardeert het bewijs vrij, tenzij de wet anders bepaalt (artikel 152 lid 2 Rv). Een uitzondering is de authentieke of onderhandse akte. Die levert tussen partijen dwingend bewijs op van wat erin is verklaard (artikel 157 Rv), behoudens tegenbewijs. Partijen moeten de feiten die voor de beslissing van belang zijn volledig en naar waarheid aanvoeren (artikel 21 Rv). Schendt een partij die plicht, dan kan de rechter daaruit de gevolgtrekking maken die hij geraden acht.

Een rechtszaal met een rechter en advocaten die bewijs presenteren tijdens een rechtszaak.

Wat is er sinds 1 januari 2025 veranderd in het civiele bewijsrecht?

Sinds 1 januari 2025 geldt de Wet vereenvoudiging en modernisering bewijsrecht. De wet maakt het makkelijker om vóór en tijdens een procedure bewijs te verzamelen.

  • Voorlopige bewijsverrichtingen, zoals een voorlopig getuigenverhoor en een voorlopig deskundigenbericht, kunnen in één verzoek worden gecombineerd. Zie ook ons artikel over het voorlopig getuigenverhoor.
  • Het oude artikel 843a Rv is vervangen door artikel 194 en volgende Rv. U kunt inzage of afschrift vragen van “bepaalde gegevens”, waaronder digitale bestanden, ook bij derden.
  • Het conservatoir bewijsbeslag, dat al in de rechtspraak werd aanvaard, staat nu in de wet.
  • De beperkte bewijskracht van de verklaring van een partij als getuige is vervallen. De rechter waardeert die verklaring nu vrij.

Ook is het verschoningsrecht van getuigen uitgebreid tot de levensgezel van een partij. Een uitgebreidere toelichting staat in ons artikel over de nieuwe regels voor bewijslevering (art. 194 en 195 Rv).

Hoe zit het in het bestuursrecht en in arbeidszaken?

In het bestuursrecht mag onrechtmatig verkregen materiaal worden gebruikt, tenzij het is verkregen op een manier die zozeer indruist tegen wat van een behoorlijk handelende overheid mag worden verwacht, dat gebruik onder alle omstandigheden ontoelaatbaar is. Dat zogenoemde indruiscriterium is een hoge drempel, bijvoorbeeld bij boetes van de Belastingdienst of een gemeente.

Arbeidszaken volgen de civiele lijn van artikel 152 Rv. Camerabeelden of een onderzoek van zakelijke e-mail worden in de regel toegelaten. Heeft de werkgever daarbij de AVG of het instemmingsrecht van de ondernemingsraad bij personeelsvolgsystemen geschonden (artikel 27 lid 1 sub l Wet op de ondernemingsraden), dan kan dat meewegen in de beoordeling of leiden tot een schadeclaim van de werknemer.

Wat doet u met bewijs als verdachte of als procespartij?

De aanpak verschilt per procedure. In een strafzaak gaat het om het controleren van wat de overheid deed; in een civiele zaak om het zelf veiligstellen van bewijs.

  • Verdachte: laat het dossier controleren op de wettelijke grondslag van iedere doorzoeking, tap of vordering van gegevens, en vraag tijdig om het horen van getuigen bij de rechter-commissaris.
  • Verdachte: overleg met uw advocaat voordat u een verklaring aflegt; u hebt een zwijgrecht (artikel 29 Sv).
  • Procespartij: stel bewijs veilig zodra een geschil dreigt, bijvoorbeeld via bewijsbeslag of een voorlopig getuigenverhoor.
  • Procespartij: leg berichten en e-mails volledig over, niet alleen een losse schermafdruk, en zorg dat de wederpartij beelden en bestanden ook kan openen.
  • Procespartij: weeg af of heimelijk verzamelen van bewijs tot uitsluiting of een schadeclaim kan leiden.

Wat kunnen wij doen bij een bewijsgeschil?

  • Het strafdossier beoordelen op vormverzuimen en een verweer op grond van artikel 359a Sv voeren, als strafrecht advocaat.
  • Getuigen laten horen bij de rechter-commissaris of op de zitting.
  • In een civiele zaak een verzoek tot voorlopige bewijsverrichtingen of inzage op grond van artikel 194 Rv opstellen.
  • Beoordelen of door de wederpartij verzameld bewijs moet worden uitgesloten, en uw processtrategie daarop afstemmen.

Bewijsuitsluiting in vier punten

  • Strafzaak: uitsluiting alleen bij een ernstig verzuim waarvoor strafvermindering niet volstaat (HR 1 december 2020).
  • Een bekentenis of één getuige is alleen niet genoeg voor een veroordeling (artikelen 341 lid 4 en 342 lid 2 Sv).
  • Civiele zaak: onrechtmatig bewijs wordt meestal toegelaten; uitsluiting vraagt bijkomende omstandigheden (HR 18 april 2014).
  • Toegelaten bewijs moet voor de wederpartij volledig toegankelijk zijn (HR 13 maart 2026).

Veelgestelde vragen

Mag ik een heimelijke opname gebruiken in een civiele zaak?

Meestal wel. Een opname van een gesprek waaraan u zelf deelnam, wordt in de regel toegelaten op grond van artikel 152 Rv. Het kan anders zijn als bijkomende omstandigheden de inbreuk op de privacy ernstig maken.

Leidt elk vormverzuim tot vrijspraak?

Nee. Vaak volgt alleen de vaststelling van het verzuim of strafvermindering (artikel 359a Sv). Vrijspraak volgt pas als er na bewijsuitsluiting onvoldoende bewijs overblijft.

Zijn WhatsApp-berichten bruikbaar als bewijs?

Ja. De rechter waardeert ze vrij (artikel 152 lid 2 Rv). De discussie gaat meestal over echtheid en volledigheid; leg daarom het volledige gesprek over met datum en afzender.

Wordt u verdacht van een strafbaar feit?

Mail ons in een paar zinnen waar uw vraag over gaat. Wij laten u weten of wij u kunnen helpen en wat de volgende stap is. Wij beoordelen geen zaken of stukken per e-mail zonder opdracht.

Wilt u dat een strafrechtadvocaat uw situatie beoordeelt? In een betaald consult van 300 euro inclusief btw krijgt u een richtinggevend antwoord op uw vraag.

Dit artikel geeft algemene informatie en vervangt geen advies over uw specifieke situatie.

Wordt u verdacht van een strafbaar feit?

Mail ons in een paar zinnen waar uw vraag over gaat. Wij laten u weten of wij u kunnen helpen en wat de volgende stap is. Wij beoordelen geen zaken of stukken per e-mail zonder opdracht.

Wilt u dat een strafrechtadvocaat uw situatie beoordeelt? In een betaald consult van 300 euro inclusief btw krijgt u een richtinggevend antwoord op uw vraag.

Dit artikel geeft algemene informatie en vervangt geen advies over uw specifieke situatie.