Contractsvrijheid en dwingend recht: waar de grens ligt en wat de rechter toetst

Gepubliceerd op 21 januari 2026 · Laatst bijgewerkt op 31 oktober 2026

U mag als ondernemer zelf bepalen met wie u contracteert en wat u afspreekt, zolang u niet afwijkt van dwingend recht. Een afspraak die daartegen ingaat, is nietig of vernietigbaar (artikel 3:40 Burgerlijk Wetboek boek 3); daarnaast kan de rechter een geldig beding opzij zetten als een beroep erop naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar is (artikel 6:248 lid 2 BW).

Hoe ver die grens reikt, verschilt sterk per rechtsgebied. In het arbeidsrecht, het huurrecht en het consumentenrecht is weinig ruimte. Tussen ondernemers is de ruimte groot, maar sinds 1 november 2021 niet meer onbeperkt in de landbouw- en voedselketen. Hieronder leest u waar de grenzen liggen en hoe de Hoge Raad er recent mee omging.

Welke drie grenzen begrenzen de contractsvrijheid?

De wet noemt drie grenzen. Ten eerste dwingend recht: regels waarvan u niet mag afwijken, ook niet als beide partijen dat willen. Ten tweede de goede zeden en de openbare orde: een rechtshandeling die daarmee in strijd is, is nietig (artikel 3:40 lid 1 BW). Ten derde de redelijkheid en billijkheid (artikel 6:248 BW), die een contract kan aanvullen of een beding buiten toepassing kan laten.

Het verschil tussen de eerste twee en de derde is belangrijk. Dwingend recht en de openbare orde maken een afspraak zelf ongeldig. De redelijkheid en billijkheid laat de afspraak in stand, maar kan in een concreet geval verhinderen dat u er een beroep op doet.

Waarom bestaat dwingend recht?

De wetgever heeft twee redenen om in te grijpen in wat partijen afspreken:

• Bescherming van de zwakkere partij. Een werknemer, een huurder van woonruimte of een consument heeft meestal minder onderhandelingsmacht. Dwingende regels in boek 7 BW en de regels over algemene voorwaarden (artikel 6:231 en verder BW) voorkomen dat de sterkere partij die macht misbruikt.
• Bewaking van de openbare orde. Sommige afspraken zijn maatschappelijk onaanvaardbaar. Een overeenkomst om een strafbaar feit te plegen is het duidelijkste voorbeeld. Ook afspraken die de mededinging beperken, zijn verboden (artikel 6 Mededingingswet).

Wat is het verschil tussen nietig en vernietigbaar?

Een nietige afspraak heeft nooit rechtsgevolg gehad. Niemand hoeft daarvoor iets te doen; de rechter past de nietigheid ook ambtshalve toe. Een vernietigbare afspraak is geldig totdat de beschermde partij haar vernietigt, met een buitengerechtelijke verklaring of via de rechter (artikel 3:49 en 3:50 BW). Vernietiging werkt terug tot het moment waarop de afspraak is gemaakt (artikel 3:53 BW).

Welke van de twee geldt, staat meestal in de bepaling zelf. Een beding in strijd met de regels over de proeftijd is nietig (artikel 7:652 lid 8 BW). Een onredelijk bezwarend beding in algemene voorwaarden is vernietigbaar (artikel 6:233 BW). Een vernietigingsbevoegdheid verjaart: voor algemene voorwaarden in beginsel na drie jaar (artikel 3:52 BW).

Hoe herkent u of een wetsartikel dwingend is?

Vaak staat het er letterlijk: “van dit artikel kan niet ten nadele van de werknemer worden afgeweken” of “een beding dat afwijkt, is nietig”. Ontbreekt zo’n zin, dan kijkt u naar het doel van de regel. De tabel geeft het onderscheid in het kort.

Hoe ver gaat de redelijkheid en billijkheid?

De redelijkheid en billijkheid werkt op twee manieren. De aanvullende werking (artikel 6:248 lid 1 BW) voegt verplichtingen toe die niet in het contract staan. De beperkende werking (artikel 6:248 lid 2 BW) zet een beding opzij als een beroep erop onaanvaardbaar is. Die tweede toets is streng: het woord “onaanvaardbaar” geeft aan dat de rechter terughoudend moet zijn. Meer achtergrond leest u in onze uitleg over de betekenis van redelijkheid en billijkheid in de praktijk.

Wat besliste de Hoge Raad in 2025 over een contractuele opzegtermijn?

In het arrest van 16 mei 2025 (ECLI:NL:HR:2025:763) ging het om een pakketvervoerder die een duurovereenkomst opzegde met de afgesproken termijn van één maand. Het hof had die termijn via de aanvullende werking vervangen door een langere. De Hoge Raad oordeelde dat dit niet mag: een duurovereenkomst met een opzeggingsregeling is in beginsel volgens die regeling opzegbaar, en alleen de aanvullende werking kan een contractuele bepaling niet zo uitschakelen.

De Hoge Raad liet wel twee wegen open. Een beroep op de afgesproken termijn kan op grond van artikel 6:248 lid 2 BW onaanvaardbaar zijn. En de redelijkheid en billijkheid kan meebrengen dat de opzeggende partij een vergoeding moet aanbieden; de hoogte daarvan hangt af van de omstandigheden. Voor de praktijk betekent dit: een zorgvuldig geformuleerde opzegtermijn houdt in beginsel stand, maar de opzeggende partij moet rekening houden met een vergoedingsplicht.

Welke omstandigheden weegt de rechter mee?

Of een beroep op een beding onaanvaardbaar is, beslist de rechter aan de hand van alle omstandigheden. Bij exoneratiebedingen kijkt hij onder meer naar:

• de aard en de inhoud van de overeenkomst en van het beding;
• de maatschappelijke positie en de onderlinge verhouding van partijen;
• de manier waarop het beding tot stand kwam en of erover is onderhandeld;
• de mate waarin de andere partij zich bewust was van de strekking van het beding;
• de ernst van de schuld van de partij die zich op het beding beroept.

Bij opzet of bewuste roekeloosheid van de partij die zich op een aansprakelijkheidsbeperking beroept, zal een beroep daarop in de regel onaanvaardbaar zijn. Tussen professionele partijen die over het beding hebben onderhandeld, ligt de lat hoger.

Mag u afspreken dat iedere tekortkoming ontbinding rechtvaardigt?

Ja. Volgens de wet rechtvaardigt een tekortkoming ontbinding, tenzij die tekortkoming gezien haar bijzondere aard of geringe betekenis de ontbinding niet rechtvaardigt (artikel 6:265 lid 1 Burgerlijk Wetboek boek 6). De Hoge Raad oordeelde op 7 juli 2023 (ECLI:NL:HR:2023:1071) in een huurzaak dat artikel 6:265 lid 1 BW van aanvullend recht is. Partijen mogen er dus in beginsel van afwijken. Of de ontbinding doel trof, hangt dan af van de uitleg van het beding dat partijen sloten.

Zo’n beding is geen vrijbrief. Een beroep erop kan in een concreet geval nog steeds naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar zijn (artikel 6:248 lid 2 BW). En tegenover een consument kan een ontbindingsbeding in algemene voorwaarden onder de zwarte of grijze lijst vallen.

In welke rechtsgebieden is de ruimte het kleinst?

De wetgever heeft de contractsvrijheid vooral ingeperkt waar één partij duidelijk zwakker staat. Drie gebieden springen eruit.

Arbeidsovereenkomsten

Het arbeidsrecht in titel 7.10 van Burgerlijk Wetboek boek 7 bevat veel bepalingen waarvan u niet ten nadele van de werknemer mag afwijken. Een greep:

• Proeftijd. Bij een contract voor onbepaalde tijd is de proeftijd maximaal twee maanden; bij een contract van zes maanden of korter is geen proeftijd toegestaan (artikel 7:652 BW). Een langere proeftijd is nietig, en dan geldt er geen proeftijd.
• Minimumloon. Een loon onder het wettelijk minimumloon is nietig (Wet minimumloon en minimumvakantiebijslag). Per 1 juli 2026 is het minimumloon voor werknemers van 21 jaar en ouder € 14,99 bruto per uur (bron: rijksoverheid.nl).
• Ontslag. De opzegtermijn voor de werkgever hangt af van de duur van het dienstverband (één tot vier maanden, artikel 7:672 BW). Een beding dat de werkgever een ontslagroute buiten het UWV of de kantonrechter geeft, is ongeldig; opzegging met schriftelijke instemming van de werknemer blijft wel mogelijk (artikel 7:671 BW).
• Vakantie. De werknemer heeft per jaar recht op ten minste vier keer de overeengekomen arbeidsduur per week (artikel 7:634 BW). Afstand daarvan is nietig.

Huur van woonruimte

Bij huur van woonruimte is de huurder sterk beschermd (titel 7.4 BW). De verhuurder kan een huurovereenkomst voor onbepaalde tijd alleen opzeggen op een van de gronden van artikel 7:274 BW, en de opzegging beëindigt de huur pas als de huurder instemt of de rechter de beëindiging uitspreekt. Een beding dat de verhuurder ruimere opzegmogelijkheden geeft, houdt geen stand.

Op 1 juli 2024 traden twee wetten in werking die de ruimte verder beperken. De Wet vaste huurcontracten maakte tijdelijke huurcontracten voor zelfstandige woonruimte grotendeels onmogelijk. De Wet betaalbare huur breidde de maximale huurprijs via het woningwaarderingsstelsel uit naar het middensegment. Een hogere huur dan het stelsel toestaat, kan de huurder laten toetsen door de Huurcommissie. Voor servicekosten geldt dat de verhuurder jaarlijks een overzicht moet geven van de werkelijk gemaakte kosten (artikel 7:259 BW).

Algemene voorwaarden tegenover consumenten

Werkt u met consumenten, dan toetst de wet uw algemene voorwaarden aan twee lijsten in boek 6 BW:

Daarnaast toetst de rechter bij consumenten ambtshalve of een beding oneerlijk is in de zin van de Europese richtlijn oneerlijke bedingen. Dat geldt ook als de consument zich daar zelf niet op beroept.

Wanneer bent u verplicht een contract te sluiten?

Soms gaat de wet verder dan het begrenzen van de inhoud: dan moet u contracteren. Dat heet contractdwang. Het is de zwaarste beperking van de contractsvrijheid en komt vooral voor bij essentiële diensten.

Contractdwang uit de wet

• Zorgverzekeraars moeten iedere verzekeringsplichtige die zich aanmeldt accepteren voor de basisverzekering (Zorgverzekeringswet), ongeacht leeftijd of gezondheid.
• Energieleveranciers met een vergunning voor levering aan kleinverbruikers hebben een leveringsplicht tegen redelijke voorwaarden.
• Banken moeten iedere consument die rechtmatig in de EU verblijft een basisbetaalrekening aanbieden; weigeren mag alleen op de wettelijke gronden.

Wanneer is een weigering onrechtmatig?

Buiten de wettelijke gevallen kan een weigering om te contracteren onrechtmatig zijn (artikel 6:162 BW). Dat komt vooral in beeld bij een partij met een sterke economische positie en een wederpartij zonder redelijk alternatief. Het mededingingsrecht verbiedt bovendien misbruik van een economische machtspositie (artikel 24 Mededingingswet); daarop ziet de Autoriteit Consument & Markt toe. De rechter weegt onder meer de afhankelijkheid van de wederpartij, het ontbreken van alternatieven en de vraag of de weigering op objectieve gronden berust.

Een voorbeeld ter illustratie: de eigenaar van de enige toegangsweg naar een bedrijventerrein weigert één transportbedrijf zonder reden de toegang, terwijl hij andere bedrijven wel toelaat. Zo’n weigering loopt het risico onrechtmatig te zijn.

Welke grenzen gelden tussen ondernemers?

Tussen ondernemers is aanvullend recht de regel. De wetgever ging lange tijd uit van gelijkwaardige partijen. Sinds 1 november 2021 geldt in de landbouw- en voedselketen een uitzondering: de Wet oneerlijke handelspraktijken landbouw- en voedselvoorzieningsketen (Stb. 2021, 178). Die wet voert Europese richtlijn 2019/633 uit en beschermt leveranciers tegen bepaalde praktijken van grotere afnemers.

Wat staat er op de zwarte en de grijze lijst?

Op de zwarte lijst staan praktijken die altijd verboden zijn. Voorbeelden zijn betaling later dan 30 dagen voor bederfelijke landbouw- en voedingsproducten, het op korte termijn annuleren van een bestelling van bederfelijke producten en het eenzijdig wijzigen van belangrijke leveringsvoorwaarden.

Op de grijze lijst (artikel 3 van de wet) staan zes praktijken die alleen zijn toegestaan als ze vooraf helder en ondubbelzinnig schriftelijk zijn overeengekomen. Daaronder vallen het terugsturen van onverkochte producten zonder betaling, een vergoeding voor opname in het assortiment of voor opslag en uitstalling, en het doorberekenen van reclame- of marketingkosten aan de leverancier.

Voor wie geldt de wet?

De bescherming geldt voor leveranciers die kleiner zijn dan hun afnemer, volgens een staffel van omzetklassen die loopt tot een jaaromzet van € 350 miljoen. Een leverancier met een hogere omzet valt buiten de bescherming. Het gaat dus niet om alle B2B-contracten, maar alleen om leveringen in deze keten.

Wie houdt toezicht?

De Autoriteit Consument & Markt (ACM) ziet toe op naleving en kan boetes opleggen. Leveranciers kunnen daarnaast terecht bij een geschillencommissie die op 1 januari 2022 van start ging. Meer over de ontwikkeling van contractsvrijheid tussen ondernemers leest u in deze bijdrage in het Nederlands Juristenblad.

Geldt Nederlands dwingend recht ook bij een rechtskeuze voor buitenlands recht?

Soms wel. Sommige regels zijn zo belangrijk dat zij voorgaan op het recht dat partijen kiezen. Dat heten voorrangsregels. Het Hof van Justitie EU oordeelde op 9 november 2000 (Ingmar, C-381/98) dat een handelsagent die in de EU werkt recht houdt op de Europese goodwillvergoeding, ook als het contract het recht van een land buiten de EU kiest. Ook in het arbeidsrecht en het consumentenrecht beperkt het Europese recht het effect van een rechtskeuze: de werknemer of consument verliest niet de bescherming van het dwingende recht van het land waar hij werkt of woont.

Kunt u de redelijkheid en billijkheid contractueel uitsluiten?

Nee. Artikel 6:248 BW geldt voor iedere overeenkomst. Wat u wel kunt doen, is de ruimte voor aanvulling verkleinen. Leg de bedoeling van partijen en de verdeling van risico’s nauwkeurig vast, bijvoorbeeld met een volledigheidsclausule (entire agreement). Het arrest van 16 mei 2025 laat zien dat een duidelijke contractuele regeling in beginsel voorgaat op de aanvullende werking. Een beroep op die regeling kan in uitzonderlijke gevallen nog steeds onaanvaardbaar zijn.

Hoe wij u helpen bij contracten en dwingend recht

Onze advocaten civiel recht doen bij contractvragen onder meer het volgende:

• uw contracten en algemene voorwaarden toetsen aan dwingend recht en aan de zwarte en grijze lijst (artikel 6:236 en 6:237 BW);
• beoordelen of een beding nietig of vernietigbaar is (artikel 3:40 BW) en wat dat betekent voor de rest van de overeenkomst;
• beoordelen of een beroep op een exoneratie-, opzeg- of ontbindingsbeding stand houdt (artikel 6:248 lid 2 BW);
• leveringsvoorwaarden in de landbouw- en voedselketen toetsen aan de Wet oneerlijke handelspraktijken;
• bij internationale contracten nagaan welke rechtskeuze geldt en welke voorrangsregels toch van toepassing blijven.

In het kort

• Van dwingend recht kunt u niet afwijken; een afwijkend beding is nietig of vernietigbaar (artikel 3:40 BW).
• Een afgesproken opzegtermijn gaat in beginsel voor; de aanvullende werking kan die niet zomaar vervangen (HR 16 mei 2025).
• Partijen mogen afspreken dat iedere tekortkoming ontbinding rechtvaardigt (HR 7 juli 2023), onder voorbehoud van artikel 6:248 lid 2 BW.
• Tussen ondernemers in de landbouw- en voedselketen gelden sinds 1 november 2021 een zwarte en een grijze lijst.