Redelijkheid en billijkheid: vier routes en hun drempels in contracten

Gepubliceerd op 15 november 2025 · Laatst bijgewerkt op 29 oktober 2026

Redelijkheid en billijkheid is de open norm die bepaalt hoe partijen bij een overeenkomst zich tegenover elkaar moeten gedragen, ook op punten die zij niet hebben geregeld. De norm kan verplichtingen aan een contract toevoegen en een afgesproken beding buiten toepassing laten, maar dat laatste alleen als toepassing onaanvaardbaar zou zijn.

Voor verbintenissen in het algemeen staat de norm in artikel 6:2 BW, voor overeenkomsten in artikel 6:248 BW. Hieronder leest u hoe de rechter de norm invult, welke vier routes er zijn, welke drempel bij elke route hoort en welke arresten van de Hoge Raad die drempels hebben bepaald.

Een open norm, maar geen vaag begrip

Redelijkheid en billijkheid vormen samen één norm. De wetgever heeft die bewust niet gedefinieerd: de norm krijgt inhoud in de zaak waarin hij wordt toegepast. Het is een gedragsnorm met een eigen wettelijke grondslag, die naast de tekst van uw contract staat en er soms overheen gaat.

De norm is objectief. Het gaat niet om wat u zelf redelijk vindt, maar om wat naar algemene maatstaven van een contractpartij mag worden verwacht. De rechter kijkt daarbij naar de aard van de overeenkomst, de deskundigheid van partijen en wat in de branche gebruikelijk is. De norm werkt twee kanten op: dezelfde regel die uw wederpartij extra plichten oplegt, kan u binden aan iets wat u nooit uitdrukkelijk heeft toegezegd.

Welke wetsartikelen regelen redelijkheid en billijkheid?

De teksten vindt u in Boek 6 BW, Boek 3 BW en Boek 2 BW op wetten.overheid.nl.

Artikel 6:2 lid 2 BW bepaalt dat een regel die tussen partijen geldt op grond van wet, gewoonte of rechtshandeling, niet van toepassing is voor zover dat in de gegeven omstandigheden naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar zou zijn. Die formulering keert overal in het vermogensrecht terug. In een contractgeschil doet artikel 6:248 BW het meeste werk; artikel 6:2 BW komt vooral in beeld bij de uitvoering en afwikkeling.

Artikel 3:12 BW zegt hoe de norm wordt ingevuld: de rechter houdt rekening met algemeen erkende rechtsbeginselen, de in Nederland levende rechtsovertuigingen en de maatschappelijke en persoonlijke belangen die bij het geval zijn betrokken. Binnen een rechtspersoon geldt artikel 2:8 BW, met in lid 2 dezelfde onaanvaardbaarheidstoets voor statuten, reglementen en besluiten.

Vier routes, vier drempels

Wie een geschil voorbereidt, bepaalt eerst of het gaat om uitleg, aanvulling, het opzijzetten van een beding of onvoorziene omstandigheden. Dat zijn vier verschillende vragen met elk een eigen drempel. De tabel vat ze samen; de uitspraken zijn hieronder uitgewerkt.

Eerst uitleggen, dan pas aanvullen

De vraag wat partijen zijn overeengekomen, beantwoordt de rechter met de Haviltex-maatstaf. In het arrest van 13 maart 1981 (ECLI:NL:HR:1981:AG4158) vernietigde de Hoge Raad een hofarrest dat het contract alleen taalkundig had uitgelegd. Beslissend is de zin die partijen in de gegeven omstandigheden over en weer redelijkerwijs aan de bepalingen mochten toekennen, en wat zij redelijkerwijs van elkaar mochten verwachten.

Pas als uitleg geen antwoord geeft, komt aanvulling aan de orde. Die volgorde bepaalt wat u moet stellen en bewijzen. Ook bij mondelinge afspraken en de bewijsproblemen die daarbij horen begint de beoordeling bij uitleg.

Welke plichten voegt artikel 6:248 lid 1 BW toe?

Een overeenkomst heeft niet alleen de gevolgen die partijen zijn overeengekomen. Volgens artikel 6:248 lid 1 BW volgen ook rechtsgevolgen uit drie andere bronnen:

• de wet, waaronder het dwingende en aanvullende recht voor het betreffende contracttype;
• de gewoonte, zoals branchegebruiken en een tussen partijen gegroeide praktijk;
• de eisen van redelijkheid en billijkheid.

Uit die laatste bron volgen vooral informatie-, waarschuwings-, zorg- en medewerkingsplichten. Een leverancier die merkt dat de opdracht op de gekozen manier tot schade leidt, moet dat melden, ook als het contract zwijgt. Een opdrachtgever die informatie achterhoudt die de uitvoering raakt, kan zich later moeilijk beroepen op een tekortkoming die daaruit ontstond. Hoe langer een samenwerking loopt, hoe eerder een partij mag verwachten dat de ander meedenkt.

Wanneer zet de rechter een contractbeding opzij?

Alleen als toepassing van het beding naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar zou zijn (artikel 6:248 lid 2 BW). Onredelijk, hard of ongelukkig is niet genoeg. Het uitgangspunt blijft dat afspraken worden nagekomen.

Het beding wordt bovendien niet nietig verklaard. Het blijft geldig, maar werkt in die concrete situatie niet. De rest van de overeenkomst blijft gelden, en in een andere situatie kan hetzelfde beding weer werken. Wie vernietiging vordert waar buiten toepassing laten aan de orde is, vraagt dus het verkeerde.

Exoneratie bij bewuste roekeloosheid: Telfort/Scaramea

Het bekendste toepassingsgebied is het exoneratiebeding. In het arrest van 5 september 2008 (ECLI:NL:HR:2008:BD2984) verwierp de Hoge Raad het cassatieberoep van Telfort. Daarmee bleef het oordeel staan dat Telfort zich niet op haar aansprakelijkheidsuitsluiting kon beroepen, omdat zij bewust roekeloos had gehandeld. Zij had ondanks duidelijke waarschuwingssignalen niet gecontroleerd of haar toeleverancier kon leveren. Opzet en bewuste roekeloosheid laten zich in de praktijk dus niet wegcontracteren.

Dezelfde toets speelt bij een opzegging die een wederpartij zonder redelijke termijn op straat zet, en bij een beroep op een vervaltermijn nadat de wederpartij bewust in slaap is gesust. Bij een contractuele boete loopt de weg vaak niet via artikel 6:248 BW maar via matiging op grond van artikel 6:94 BW; daarover leest u meer in ons artikel over contractuele boetebedingen en de toetsing door de rechter.

Kunt u de beperkende werking contractueel uitsluiten?

Nee. De beperkende werking van artikel 6:248 lid 2 BW wordt als dwingend recht beschouwd; een beding dat haar uitschakelt, heeft geen effect. U kunt de ruimte voor discussie wel verkleinen met een duidelijke risicoverdeling, klacht- en vervaltermijnen, een hardheidsclausule en een uitlegbepaling. Hoe minder leemten en verrassingen, hoe kleiner de kans dat een beroep op de norm slaagt.

Welke omstandigheden weegt de rechter mee?

De rechter past de factoren van artikel 3:12 BW toe op de feiten. In de praktijk wegen mee: de hoedanigheid van partijen, hun onderhandelingspositie en deskundigheid, de aard en duur van de relatie, het gedrag tijdens onderhandelingen en uitvoering, en wat in de bedrijfstak gebruikelijk is. De rechter motiveert waarom de balans doorslaat.

Tussen professionele partijen is die weging streng. Van een ondernemer met eigen juridische bijstand wordt verwacht dat hij begrijpt wat hij tekent, zelf onderzoek doet en vragen stelt. Een slechte deal is geen reden om in te grijpen. Bescherming is er wel als een partij misbruik maakt van een machtspositie, informatie achterhoudt of een bepaling inroept op een manier die met de bedoeling van het contract niets meer te maken heeft.

Contractsvrijheid blijft het vertrekpunt. De norm corrigeert de uitkomst; hij vervangt de afspraak niet. Waar de wet dwingend voorschrijft wat partijen moeten regelen, leest u in ons artikel over de grens tussen contractsvrijheid en dwingend recht.

Afgebroken onderhandelingen: de maatstaf uit CBB/JPO

Ook onderhandelende partijen moeten zich naar redelijkheid en billijkheid gedragen. In CBB/JPO van 12 augustus 2005 (ECLI:NL:HR:2005:AT7337) gaf de Hoge Raad de maatstaf. Elke partij mag de onderhandelingen afbreken, tenzij dat op grond van het gerechtvaardigd vertrouwen van de wederpartij in het tot stand komen van de overeenkomst, of andere omstandigheden, onaanvaardbaar zou zijn. De Hoge Raad vernietigde in die zaak het hofarrest, omdat het hof die maatstaf niet duidelijk had toegepast.

Volgens het arrest wegen onder meer mee:

• in welke mate en op welke manier de afbrekende partij aan het vertrouwen heeft bijgedragen;
• de gerechtvaardigde belangen van de afbrekende partij;
• onvoorziene omstandigheden tijdens de onderhandelingen;
• het verloop van de onderhandelingen als geheel.

Uit dezelfde precontractuele norm volgen mededelings- en onderzoeksplichten. Wie weet dat een gegeven voor de wederpartij doorslaggevend is, moet dat melden; wie twijfelt, moet vragen. Loopt het mis, dan is dwaling (artikel 6:228 BW) vaak een sterkere grondslag, omdat de wet daar duidelijke voorwaarden voor geeft. Welke elementen nodig zijn voor een overeenkomst, leest u in ons overzicht van de eisen waaraan een rechtsgeldig contract moet voldoen.

Onvoorziene omstandigheden: artikel 6:258 BW

Voor omstandigheden die na het sluiten intreden en waarin partijen niet hebben voorzien, kent de wet een eigen route. Op verlangen van een partij kan de rechter de overeenkomst wijzigen of geheel of gedeeltelijk ontbinden, als de wederpartij ongewijzigde instandhouding naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid niet mag verwachten. Anders dan bij artikel 6:248 lid 2 BW gaat het om een vordering: u moet wijziging of ontbinding actief vragen.

De drempel is hoog. In het arrest van 20 februari 1998 (ECLI:NL:HR:1998:ZC2587) ging het om een huurster die ontbinding van haar huurovereenkomst met het ABP vroeg. De Hoge Raad liet de afwijzing in stand en overwoog dat de rechter terughoudendheid moet betrachten bij het aanvaarden van een beroep op onvoorziene omstandigheden. Tegenvallende resultaten, een verkeerde marktinschatting of een risico dat het contract juist bij één partij legt, zijn geen onvoorziene omstandigheden.

Veel contracten regelen dit zelf, met een hardheidsclausule, prijsindexering of herzieningsbeding. Wie de gevolgen van een verstoring vooraf verdeelt, hoeft er later niet over te procederen. Een eenzijdige wijzigingsbevoegdheid is wel begrensd, zoals wij toelichten in ons artikel over eenzijdige wijzigingsbedingen in algemene voorwaarden.

Algemene voorwaarden tussen ondernemers

Voor algemene voorwaarden kent Boek 6 BW een eigen regeling, met een informatieplicht en een toets op onredelijk bezwarende bedingen (artikel 6:233 BW). Grotere wederpartijen zijn daarvan uitgesloten: volgens artikel 6:235 BW geldt dat onder meer voor een partij met 50 of meer werknemers of die haar jaarrekening openbaar maakt. Zij moeten de weg van artikel 6:248 lid 2 BW bewandelen, met de hogere drempel van onaanvaardbaarheid.

Verwijzen beide partijen naar hun eigen voorwaarden, dan geldt volgens artikel 6:225 lid 3 BW de first shot-regel: de voorwaarden waarnaar het eerst is verwezen gaan voor, tenzij die uitdrukkelijk van de hand zijn gewezen. Hoe u dat voorkomt, leest u in ons artikel over de battle of forms bij zakelijke voorwaarden.

De norm begrenst ook hoe een partij haar bevoegdheden gebruikt. Een schuldeiser die jarenlang een soepeler praktijk gedoogde en dan zonder aankondiging volledige nakoming eist, kan daarop stuklopen. Hetzelfde geldt voor wie eerst het vertrouwen wekt dat hij geen beroep op een beding zal doen en dat daarna alsnog doet. Het verbod op tegenstrijdig gedrag is een van de rechtsbeginselen waarop artikel 3:12 BW doelt.

Een beroep op redelijkheid en billijkheid voorbereiden

1. Leg de feiten vast voordat het conflict escaleert: wat is er tijdens de onderhandelingen gezegd, welke informatie had de ander, hoe is het contract jarenlang uitgevoerd en wat zijn de gevolgen van strikte toepassing voor u. Een e-mail waarin u de ander op de gevolgen wijst, weegt later zwaarder dan een stelling in een dagvaarding.
2. Kies de route: uitleg, aanvulling, beperking of artikel 6:258 BW. Vaak worden meerdere grondslagen naast elkaar aangevoerd, omdat elk een eigen drempel heeft.
3. Stuur een ingebrekestelling (artikel 6:82 BW) als u nakoming, ontbinding of schadevergoeding wilt.
4. Bewaak verjaring en contractuele klacht- en vervaltermijnen.

Een beroep op deze norm staat zelden op zichzelf. Meestal versterkt het een vordering die ook op nakoming, ontbinding of onrechtmatige daad rust. Welke middelen u heeft en in welke volgorde, leest u in ons artikel over de middelen bij contractbreuk.

Hoe Law & More helpt bij een geschil over redelijkheid en billijkheid

• Wij bepalen of uw geschil draait om uitleg, aanvulling, beperking of onvoorziene omstandigheden.
• Wij beoordelen of een beroep op een exoneratie- of boetebeding in uw situatie onaanvaardbaar is.
• Wij stellen een ingebrekestelling op en bewaken verjaring en vervaltermijnen.
• Wij voeren de procedure en stellen de grondslagen zo nodig naast elkaar.

Redelijkheid en billijkheid in vijf punten

• De norm staat in artikel 6:2 BW en, voor overeenkomsten, in artikel 6:248 BW; artikel 3:12 BW bepaalt hoe de rechter haar invult.
• Uitleg gaat voor aanvulling; de maatstaf is Haviltex (1981).
• Een beding wordt alleen opzij gezet als toepassing onaanvaardbaar is; bij bewuste roekeloosheid helpt een exoneratie niet (Telfort/Scaramea, 2008).
• Afbreken van onderhandelingen is vrij, tenzij het gerechtvaardigd vertrouwen van de ander dat onaanvaardbaar maakt (CBB/JPO, 2005).
• Artikel 6:258 BW vraagt een vordering en wordt terughoudend toegepast (HR 20 februari 1998).

Meer over hoe Law & More u hierbij helpt, leest u op de pagina civiel recht advocaat.