Gepubliceerd op 21 oktober 2025 · Laatst bijgewerkt op 9 oktober 2026
U hebt een advocaat nodig als u een procedure voert bij de rechtbank, het gerechtshof of de Hoge Raad: daar is procesvertegenwoordiging verplicht. De belangrijkste uitzondering is de kantonrechter, waar u zelf mag procederen in zaken tot € 25.000 en in alle arbeids-, huur- en consumentenzaken, ongeacht het bedrag.
Ook in strafzaken en in bestuursrechtelijke procedures bent u niet verplicht een advocaat in te schakelen. Toch is bijstand daar vaak verstandig, omdat er veel op het spel staat en termijnen kort zijn. Op deze pagina leest u per situatie wat de wet voorschrijft en wanneer hulp verstandig is.
Inhoudsopgave
Wanneer is een advocaat wettelijk verplicht?
Een advocaat is verplicht in civiele zaken bij de rechtbank die niet bij de kantonrechter horen, en in elk hoger beroep bij het gerechtshof en elk cassatieberoep bij de Hoge Raad. Dit heet verplichte procesvertegenwoordiging: alleen een advocaat mag dan namens u de dagvaarding uitbrengen, het verzoekschrift indienen of verweer voeren.
Bij de rechtbank gaat het om geldvorderingen boven € 25.000 en om zaken met een onbepaalde waarde, zoals geschillen over het eigendom van een woning. Voert u zo’n procedure zonder advocaat, dan kan de rechter uw stukken niet in behandeling nemen.
Ook in het kort geding bij de voorzieningenrechter van de rechtbank hebt u als eiser een advocaat nodig. De gedaagde partij mag in een kort geding wel zelf verschijnen en zich verweren (artikel 255 lid 2 Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering).
Wanneer mag u zelf procederen bij de kantonrechter?
Bij de kantonrechter mag u zelf procederen, of u laten bijstaan door iemand anders, zoals een rechtsbijstandsverzekeraar of een vakbond. De kantonrechter behandelt volgens artikel 93 Rv vorderingen tot € 25.000 en, ongeacht het bedrag, zaken over arbeid, huur, consumentenkoop en consumentenkrediet.
Zelf procederen is daar dus toegestaan, maar niet altijd eenvoudig. U moet zelf de juiste vordering formuleren, bewijs aanleveren en reageren op de stellingen van de wederpartij. Hoe de zitting verloopt, leest u in ons artikel over de mondelinge behandeling.
Gaat u of de wederpartij in hoger beroep tegen een uitspraak van de kantonrechter, dan geldt de verplichting wel. Het hoger beroep loopt bij het gerechtshof, en daar is een advocaat altijd verplicht. De termijn voor hoger beroep is meestal drie maanden na de uitspraak (artikel 339 Rv).
Hebt u een advocaat nodig bij een echtscheiding of andere familiezaak?
Ja, voor een echtscheiding hebt u altijd een advocaat nodig, omdat alleen een advocaat het verzoekschrift bij de rechtbank mag indienen. Dient u het verzoek samen in, dan kunt u één advocaat voor u beiden inschakelen.
Wilt u niet scheiden met één gezamenlijke advocaat, of is uw partner het niet met u eens, dan heeft ieder een eigen advocaat nodig. Dat geldt ook voor de meeste andere familiezaken bij de rechtbank, zoals een verzoek om alimentatie vast te stellen of te wijzigen.
Alleen het beëindigen van een geregistreerd partnerschap zonder minderjarige kinderen kan buiten de rechter om. U legt dan een verklaring met afspraken vast, ondertekend door een advocaat of notaris, en laat die inschrijven bij de gemeente (artikel 1:80c BW).
Gaat het om gezag of een omgangsregeling, dan beslist de rechtbank ook via een verzoekschrift. Let op het woord: ouders hebben gezag over hun kind. Voogdij is het gezag van iemand die geen ouder is, bijvoorbeeld een familielid na het overlijden van beide ouders.
Bent u verplicht een advocaat te nemen in een strafzaak?
Nee, een verdachte is nooit verplicht een advocaat in te schakelen, maar u hebt wel recht op een advocaat. Voor het eerste politieverhoor mag u een advocaat raadplegen, en die advocaat mag ook bij het verhoor aanwezig zijn (artikelen 28c en 28d Wetboek van Strafvordering).
Wordt u in verzekering gesteld of in voorlopige hechtenis genomen, dan krijgt u kosteloos een advocaat toegewezen: de piketadvocaat. U kunt ook zelf een advocaat naar keuze inschakelen.
Een advocaat is in strafzaken vooral nuttig bij de keuze om wel of niet te verklaren, bij het controleren van het dossier en bij de zitting. Ook kan hij of zij beoordelen of het Openbaar Ministerie onrechtmatig verkregen bewijs gebruikt.
Hebt u een advocaat nodig voor een verkeersboete?
Voor een gewone verkeersboete hebt u meestal geen advocaat nodig. Lichte verkeersovertredingen, zoals licht te hard rijden of door rood rijden, vallen onder de Wet administratiefrechtelijke handhaving verkeersvoorschriften (Wahv) en zijn geen strafbaar feit.
Tegen zo’n administratieve boete stelt u binnen zes weken beroep in bij de officier van justitie, via het CJIB. Bent u het daarna niet eens met de beslissing, dan kunt u naar de kantonrechter. Een advocaat is in deze procedures niet verplicht.
Anders ligt het bij zwaardere verkeersfeiten, zoals rijden onder invloed of een ongeval met letsel. Dat zijn wel strafbare feiten. Dan kunt u een strafbeschikking of dagvaarding krijgen, en is advies van een advocaat vaak verstandig.
Hebt u een advocaat nodig bij ontslag of een arbeidsconflict?
Verplicht is het niet: zowel de ontslagaanvraag bij het UWV als de ontbindingsprocedure bij de kantonrechter kunt u zonder advocaat voeren. Wel gelden korte termijnen die uw rechten kunnen kosten als u ze mist.
Wilt u als werknemer bijvoorbeeld een opzegging laten vernietigen of een billijke vergoeding vragen, dan moet u dat binnen twee maanden na het einde van het dienstverband doen (artikel 7:686a lid 4 BW). Krijgt u een vaststellingsovereenkomst aangeboden, dan kunt u die binnen veertien dagen na ondertekening zonder opgave van redenen ontbinden (artikel 7:670b BW).
Wanneer hebt u geen advocaat nodig in het bestuursrecht?
In het bestuursrecht is een advocaat nooit verplicht, ook niet in hoger beroep bij de Raad van State of de Centrale Raad van Beroep. U kunt zelf bezwaar maken tegen een besluit van de overheid, binnen zes weken na de bekendmaking (artikel 6:7 Algemene wet bestuursrecht).
Bij ingewikkelde besluiten, zoals een omgevingsvergunning of een verblijfsvergunning, is hulp vaak wel verstandig. De overheid heeft eigen juristen, en een fout in het bezwaarschrift is in beroep soms niet meer te herstellen.
Wat kost een advocaat en kunt u een toevoeging krijgen?
Een advocaat rekent meestal een uurtarief of een vaste prijs, die u vooraf afspreekt. Hebt u een laag inkomen en weinig vermogen, dan kunt u via uw advocaat gesubsidieerde rechtsbijstand aanvragen bij de Raad voor Rechtsbijstand, een zogenaamde toevoeging.
U betaalt dan een eigen bijdrage die afhangt van uw inkomen. Hebt u een rechtsbijstandsverzekering, kijk dan in de polisvoorwaarden of de verzekeraar de kosten van een externe advocaat vergoedt. Bij verplichte procesvertegenwoordiging hebt u op grond van de wet vrije advocaatkeuze.
Wat kunnen wij voor u doen bij de vraag of u een advocaat nodig hebt?
Onze advocaten civiel recht beoordelen eerst of uw zaak bij de kantonrechter of de rechtbank thuishoort, en wat u zelf kunt doen. Daarna doen wij bijvoorbeeld het volgende:
- Wij bepalen of procesvertegenwoordiging verplicht is, aan de hand van het bedrag en de aard van uw zaak (artikel 93 Rv).
- Wij controleren welke termijnen voor u lopen, zoals de drie maanden voor hoger beroep of de twee maanden na ontslag.
- Wij stellen de dagvaarding of het verzoekschrift op en voeren de procedure bij de rechtbank of het hof.
- Wij bereiden u voor op de zitting, ook als u bij de kantonrechter zelf het woord voert.
- Wij bekijken of u in aanmerking komt voor gesubsidieerde rechtsbijstand of dekking via uw rechtsbijstandsverzekering.
Samengevat
- Bij de rechtbank (boven € 25.000 of onbepaalde waarde), het gerechtshof en de Hoge Raad is een advocaat verplicht.
- Bij de kantonrechter mag u zelf procederen; daar horen zaken tot € 25.000 en alle arbeids-, huur- en consumentenzaken.
- Voor een echtscheiding hebt u altijd een advocaat nodig, behalve bij het beëindigen van een geregistreerd partnerschap zonder kinderen.
- In strafzaken en het bestuursrecht is een advocaat niet verplicht, maar hebt u wel recht op bijstand.
- Een gewone verkeersboete valt onder de Wahv en is geen strafbaar feit; beroep loopt via de officier van justitie en de kantonrechter.
Veelgestelde vragen
Is een advocaat verplicht bij de kantonrechter?
Nee. Bij de kantonrechter mag u zelf procederen of u laten bijstaan door een gemachtigde, zoals een rechtsbijstandsverzekeraar. Dat geldt voor vorderingen tot € 25.000 en voor alle arbeids-, huur- en consumentenzaken.
Kan ik zonder advocaat in hoger beroep gaan?
In civiele zaken niet: bij het gerechtshof is een advocaat altijd verplicht, ook als de zaak in eerste aanleg bij de kantonrechter liep. In het bestuursrecht en in strafzaken kunt u wel zonder advocaat in hoger beroep.
Hebben mijn partner en ik ieder een advocaat nodig bij de scheiding?
Niet als u het samen eens bent. Bij een gezamenlijk verzoek tot echtscheiding mag één advocaat het verzoekschrift voor u beiden indienen. Bent u het niet eens, dan heeft ieder een eigen advocaat nodig.
Moet ik een advocaat nemen als ik als verdachte word verhoord?
Nee, maar u hebt er wel recht op. U mag voor het eerste verhoor een advocaat raadplegen en die bij het verhoor laten aanwezig zijn. Wordt u in verzekering gesteld, dan krijgt u een piketadvocaat toegewezen.
Is een verkeersboete een strafzaak?
Een lichte verkeersovertreding onder de Wahv is geen strafbaar feit maar een administratieve sanctie. U kunt binnen zes weken beroep instellen bij de officier van justitie en daarna naar de kantonrechter, zonder advocaat.
