Gepubliceerd op 21 oktober 2025 · Laatst bijgewerkt op 31 oktober 2026
U heeft een advocaat nodig als u een civiele procedure voert bij de rechtbank, het gerechtshof of de Hoge Raad: daar is procesvertegenwoordiging verplicht. De belangrijkste uitzondering is de kantonrechter, waar u zelf mag procederen in zaken tot € 25.000 en in alle arbeids-, huur- en consumentenzaken, ongeacht het bedrag (artikel 93 Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering).
Ook in strafzaken en in bestuursrechtelijke procedures bent u in beginsel niet verplicht een advocaat in te schakelen. Toch is bijstand daar vaak verstandig, omdat er veel op het spel staat en termijnen kort zijn. Hieronder leest u per situatie wat de wet voorschrijft, met een overzichtstabel en een voorbeeld van wat er misgaat zonder advocaat.
Inhoudsopgave
In welke procedures is een advocaat verplicht?
| Procedure | Advocaat verplicht? | Grondslag |
|---|---|---|
| Kantonrechter (tot € 25.000, arbeid, huur, consumentenkoop en -krediet) | Nee | Artikel 93 Rv |
| Rechtbank, civiel (boven € 25.000 of onbepaalde waarde) | Ja | Artikel 79 Rv |
| Kort geding bij de rechtbank | Ja voor de eiser; de gedaagde mag zelf verschijnen | Artikel 255 Rv |
| Echtscheiding | Ja, ook bij een gezamenlijk verzoek (één advocaat mag dan) | Artikel 278 Rv |
| Hoger beroep bij het gerechtshof, civiel | Ja, altijd | Rv |
| Cassatie bij de Hoge Raad, civiel | Ja | Rv |
| Strafzaak (rechtbank en hof) | Nee, wel recht op bijstand | Artikelen 28 e.v. Sv |
| Bestuursrecht (bezwaar, beroep, hoger beroep) | Nee | Awb |
Verplichte procesvertegenwoordiging betekent dat alleen een advocaat namens u de dagvaarding kan uitbrengen, het verzoekschrift kan indienen of verweer kan voeren. Doet u dat zelf, dan wordt u niet-ontvankelijk verklaard of telt uw verweer niet mee.
Wanneer is een advocaat bij de rechtbank verplicht?
Een advocaat is verplicht in civiele zaken bij de rechtbank die niet bij de kantonrechter horen, en in elk hoger beroep bij het gerechtshof en elk cassatieberoep bij de Hoge Raad. Bij de rechtbank gaat het om geldvorderingen boven € 25.000 en om zaken met een onbepaalde waarde, zoals geschillen over het eigendom van een woning.
Ook in het kort geding bij de voorzieningenrechter van de rechtbank heeft u als eiser een advocaat nodig. De gedaagde partij mag in een kort geding wel zelf verschijnen en zich verweren (artikel 255 lid 2 Rv).
De verplichting geldt ook buiten de gewone dagvaardingszaak. De Rechtbank Rotterdam verklaarde op 3 februari 2025 een verzoek van een ex-echtgenote om een schuldenaar de schone lei te ontnemen niet-ontvankelijk (ECLI:NL:RBROT:2025:9186). Het verzoek was per e-mail ingediend en niet door een advocaat ondertekend, terwijl artikel 361 lid 1 Faillissementswet dat eist. Bovendien was zij geen belanghebbende in de zin van de wet.
Wanneer mag u zelf procederen bij de kantonrechter?
Bij de kantonrechter mag u zelf procederen, of u laten bijstaan door iemand anders, zoals een rechtsbijstandsverzekeraar of een vakbond. De kantonrechter behandelt vorderingen tot € 25.000 en, ongeacht het bedrag, zaken over arbeid, huur, consumentenkoop en consumentenkrediet (artikel 93 Rv).
Zelf procederen is daar toegestaan, maar niet altijd eenvoudig. U moet zelf de juiste vordering formuleren, bewijs aanleveren en reageren op de stellingen van de wederpartij. Ook betaalt u griffierecht: als natuurlijk persoon per 1 januari 2026 bijvoorbeeld € 265 bij een vordering van € 5.000 tot € 12.500 (rechtspraak.nl). Hoe de zitting verloopt, leest u in ons artikel over de mondelinge behandeling.
Gaat u of de wederpartij in hoger beroep tegen een uitspraak van de kantonrechter, dan geldt de verplichting wel. Het hoger beroep loopt bij het gerechtshof, en daar is een advocaat altijd verplicht. De termijn voor hoger beroep is in dagvaardingszaken drie maanden na de uitspraak (artikel 339 Rv).
Heeft u een advocaat nodig bij een echtscheiding of andere familiezaak?
Ja. Voor een echtscheiding heeft u altijd een advocaat nodig, omdat alleen een advocaat het verzoekschrift bij de rechtbank mag indienen. Dient u het verzoek samen in, dan kunt u één advocaat voor u beiden inschakelen.
Is uw partner het niet met u eens, dan heeft ieder een eigen advocaat nodig. Dat geldt ook voor de meeste andere familiezaken bij de rechtbank, zoals een verzoek om alimentatie vast te stellen of te wijzigen.
Alleen het beëindigen van een geregistreerd partnerschap met wederzijds goedvinden en zonder minderjarige kinderen kan buiten de rechter om. U legt dan een verklaring met afspraken vast, ondertekend door een advocaat of notaris, en laat die inschrijven bij de gemeente (artikel 1:80c BW).
Gaat het om gezag of een omgangsregeling, dan beslist de rechtbank ook via een verzoekschrift. Ouders hebben gezag over hun kind. Voogdij is het gezag van iemand die geen ouder is, bijvoorbeeld een familielid na het overlijden van beide ouders.
Bent u verplicht een advocaat te nemen in een strafzaak?
Nee. Een verdachte is niet verplicht een advocaat in te schakelen, maar heeft wel recht op een advocaat. Voor het eerste politieverhoor mag u een advocaat raadplegen, en die advocaat mag ook bij het verhoor aanwezig zijn (artikelen 28c en 28d Wetboek van Strafvordering).
Wordt u in verzekering gesteld of in voorlopige hechtenis genomen, dan krijgt u kosteloos een advocaat toegewezen: de piketadvocaat. U kunt ook zelf een advocaat naar keuze inschakelen. Een uitzondering op de vrije keuze om zonder advocaat te procederen is cassatie: de schriftuur met cassatiemiddelen moet door een advocaat worden ingediend (artikel 437 Sv).
Een advocaat is in strafzaken vooral nuttig bij de keuze om wel of niet te verklaren, bij het controleren van het dossier en bij de zitting. Ook kan hij of zij beoordelen of het Openbaar Ministerie onrechtmatig verkregen bewijs gebruikt.
Heeft u een advocaat nodig voor een verkeersboete?
Voor een gewone verkeersboete heeft u meestal geen advocaat nodig. Lichte verkeersovertredingen, zoals licht te hard rijden of door rood rijden, vallen onder de Wet administratiefrechtelijke handhaving verkeersvoorschriften (Wahv) en zijn geen strafbaar feit.
Tegen zo’n administratieve boete stelt u binnen zes weken beroep in bij de officier van justitie, via het CJIB. Bent u het daarna niet eens met de beslissing, dan kunt u naar de kantonrechter. Een advocaat is in deze procedures niet verplicht.
Anders ligt het bij zwaardere verkeersfeiten, zoals rijden onder invloed of een ongeval met letsel. Dat zijn wel strafbare feiten. Dan kunt u een strafbeschikking of dagvaarding krijgen, en is advies van een advocaat vaak verstandig.
Heeft u een advocaat nodig bij ontslag of een arbeidsconflict?
Verplicht is het niet: zowel de ontslagaanvraag bij het UWV als de ontbindingsprocedure bij de kantonrechter kunt u zonder advocaat voeren. Wel gelden korte termijnen die uw rechten kunnen kosten als u ze mist.
Wilt u als werknemer een opzegging laten vernietigen of een billijke vergoeding vragen, dan moet u dat binnen twee maanden na het einde van het dienstverband doen (artikel 7:686a lid 4 BW). Krijgt u een vaststellingsovereenkomst aangeboden, dan kunt u die binnen veertien dagen na ondertekening zonder opgave van redenen ontbinden (artikel 7:670b BW). Wijst de werkgever u in de overeenkomst niet op dat recht, dan is de termijn drie weken.
Heeft u in het bestuursrecht een advocaat nodig?
In het bestuursrecht is een advocaat niet verplicht, ook niet in hoger beroep bij de Raad van State of de Centrale Raad van Beroep. U kunt zelf bezwaar maken tegen een besluit van de overheid, binnen zes weken na de bekendmaking (artikel 6:7 Algemene wet bestuursrecht).
Bij ingewikkelde besluiten, zoals een omgevingsvergunning of een verblijfsvergunning, is hulp vaak wel verstandig. De overheid heeft eigen juristen, en een gemist argument in bezwaar is in beroep soms niet meer goed te maken.
Wat kost een advocaat en kunt u een toevoeging krijgen?
Een advocaat rekent meestal een uurtarief of een vaste prijs, die u vooraf afspreekt. Heeft u een laag inkomen en weinig vermogen, dan kunt u via uw advocaat gesubsidieerde rechtsbijstand aanvragen bij de Raad voor Rechtsbijstand, een zogenaamde toevoeging. U betaalt dan een eigen bijdrage die afhangt van uw inkomen.
Heeft u een rechtsbijstandsverzekering, kijk dan in de polisvoorwaarden of de verzekeraar de kosten van een externe advocaat vergoedt. In een gerechtelijke of administratieve procedure heeft u als verzekerde het recht om zelf een advocaat te kiezen (artikel 4:67 Wet op het financieel toezicht).
Wat kunnen wij doen als u twijfelt of u een advocaat nodig heeft?
Onze advocaten civiel recht beoordelen eerst of uw zaak bij de kantonrechter of de rechtbank thuishoort, en wat u zelf kunt doen.
- Wij bepalen of procesvertegenwoordiging verplicht is, aan de hand van het bedrag en de aard van uw zaak (artikel 93 Rv).
- Wij controleren welke termijnen voor u lopen, zoals de drie maanden voor hoger beroep of de twee maanden na ontslag.
- Wij stellen de dagvaarding of het verzoekschrift op en voeren de procedure bij de rechtbank of het hof.
- Wij bereiden u voor op de zitting, ook als u bij de kantonrechter zelf het woord voert.
Veelgestelde vragen
Mag een jurist of mijn rechtsbijstandsverzekeraar mij bij de rechtbank vertegenwoordigen?
Niet waar procesvertegenwoordiging verplicht is. Bij de rechtbank buiten de kantonzaken, het gerechtshof en de Hoge Raad moet het een advocaat zijn (artikel 79 Rv). Bij de kantonrechter mag elke gemachtigde optreden, ook een jurist van een rechtsbijstandsverzekeraar of vakbond.
Kan ik zonder advocaat in hoger beroep gaan?
In civiele zaken niet: bij het gerechtshof is een advocaat altijd verplicht, ook als de zaak in eerste aanleg bij de kantonrechter liep. In het bestuursrecht kunt u wel zonder advocaat in hoger beroep, en in strafzaken bij het hof ook.
