De energietransitie zet Nederland voor flinke uitdagingen op het elektriciteitsnet. Zonneparken, windmolens en andere duurzame projecten willen graag aansluiten, maar het net kan de vraag vaak niet bijbenen.
Veel bedrijven krijgen tegenwoordig een weigering of uitstel wanneer zij aansluiting vragen of hun capaciteit willen uitbreiden vanwege netcongestie.
Hierdoor ontstaan juridische problemen tussen projectontwikkelaars en netbeheerders. Wanneer mag een netbeheerder eigenlijk een aansluiting weigeren?
Welke rechten hebben bedrijven bij capaciteitstekorten? De wet- en regelgeving loopt achter op de praktijk, wat voor onduidelijkheid zorgt.
Er verschijnen nieuwe contractvormen en juridische instrumenten om de schaarse transportcapaciteit beter te verdelen. Denk aan flexibele transportrechten en congestiemanagement; de juridische kaders veranderen snel.
Verband tussen energietransitie en transportcapaciteit
De energietransitie zorgt voor een flinke toename in de vraag naar elektriciteit. Meer zonnepanelen, windmolens en warmtepompen komen erbij.
Dit leidt tot netcongestie omdat het elektriciteitsnet simpelweg niet snel genoeg kan meegroeien.
Impact van de energietransitie op het elektriciteitsnet
De overstap naar duurzame energie verandert het elektriciteitsnet fundamenteel. Vroeger kwam stroom vooral uit grote centrales.
Nu wekken veel huizen en bedrijven hun eigen energie op. Zonnepanelen op daken leveren overdag stroom terug aan het net.
Windmolens produceren energie wanneer het waait. Deze nieuwe manier van opwekken zorgt voor meer drukte op het net.
Het net moet tegenwoordig in twee richtingen energie vervoeren. Van het net naar gebruikers, maar ook terug van gebruikers naar het net.
Dat vraagt veel meer van de bestaande kabels en transformatoren.
Toenemende vraag naar elektriciteit en netcongestie
De vraag naar elektriciteit groeit rap door de energietransitie. Warmtepompen vervangen steeds vaker de gasketel.
Elektrische auto’s laden thuis op. Belangrijkste oorzaken van hogere elektriciteitsvraag:
- Warmtepompen in woningen
- Elektrische auto’s
- Elektrisch koken in plaats van gas
- Bedrijven die overstappen op elektrische machines
Deze ontwikkelingen gaan sneller dan de uitbreiding van het net. Op drukke momenten is er gewoon niet genoeg transportcapaciteit beschikbaar.
Dit heet dus netcongestie. Netcongestie zorgt voor wachtlijsten bij nieuwe aansluitingen.
Bedrijven en huiseigenaren wachten soms maanden op een aansluiting. Dat is frustrerend, zeker als je wilt verduurzamen.
Belang van een toekomstbestendig net
Een sterk elektriciteitsnet is echt nodig voor de energietransitie. Zonder genoeg transportcapaciteit stokt de overgang naar duurzame energie.
Netbeheerders investeren miljarden in nieuwe kabels en transformatoren. Ze bouwen extra stations om meer stroom te kunnen verwerken.
Maar zulke investeringen duren jaren voordat ze klaar zijn. Oplossingen voor een toekomstbestendig net:
- Slimme netten die energie beter verdelen
- Batterijen om energie op te slaan
- Betere planning van nieuwe aansluitingen
De overheid stelt nieuwe regels op om het net slimmer te gebruiken. Zo proberen ze de beschikbare ruimte op het net optimaal te benutten.
Transportcapaciteit op het elektriciteitsnet: technische en juridische begrippen
Transportcapaciteit vormt de ruggengraat van het elektriciteitsnet. Het bepaalt hoeveel stroom er van producent naar verbruiker kan gaan.
De juridische spelregels rondom deze capaciteit worden steeds ingewikkelder. Door de toenemende druk op het net en nieuwe contractvormen is het soms lastig het overzicht te houden.
Definitie en belang van transportcapaciteit
Transportcapaciteit is de infrastructuur die elektriciteit van opwekking naar consumptie brengt. Het bepaalt hoeveel stroom er door het net kan.
Beschikbare transportcapaciteit = Aanwezige transportcapaciteit – Benodigde transportcapaciteit
De benodigde transportcapaciteit is wat er nodig is om aan alle gecontracteerde aangeslotenen te leveren.
Een tekort aan transportcapaciteit vormt een flinke bottleneck. Bedrijven kunnen dan niet uitbreiden of verduurzamen.
Woningbouwprojecten lopen vast als er geen capaciteit is. De capaciteit drukken we uit in kilowatt (kW) of megawatt (MW).
Deze technische maat vormt de basis voor alle juridische afspraken tussen netbeheerders en aangeslotenen.
Verschil tussen fysieke en contractuele congestie
Fysieke congestie ontstaat als de gevraagde capaciteit de beschikbare capaciteit overschrijdt. Het net zit dan letterlijk vol.
Contractuele congestie draait om de verdeling van schaarse capaciteit tussen partijen. Hier spelen wettelijke regels een grote rol.
Bij fysieke congestie moet de netbeheerder zoeken naar oplossingen:
- Verlaging van gevraagde capaciteit
- Toepassing van congestiemanagement
- Technische maatregelen zonder het net te verzwaren
Contractuele congestie lossen ze op met prioriteitsregels uit de Elektriciteitswet 1998. Bestaande en nieuwe aangeslotenen hebben gelijk recht op transport.
Rol en taken van de netbeheerder
Netbeheerders zoals Liander hebben een transportplicht volgens de Elektriciteitswet 1998. Ze moeten iedereen die daarom vraagt een aanbod doen voor elektriciteitstransport.
Die plicht geldt niet als de netbeheerder redelijkerwijs geen capaciteit heeft. Ze moeten dit wel goed onderbouwen.
De Netcode elektriciteit geeft een stappenplan dat netbeheerders volgen:
- Beoordeling van beschikbare versus gevraagde capaciteit
- Onderzoek naar mogelijkheden om capaciteit snel vrij te maken
Netbeheerders bieden verschillende contracten aan:
- Vaste transportrechten (firm ATO)
- Non-firm transportrechten met korting
- Capaciteitsbeperkingscontracten (CBC)
- Groepstransportovereenkomsten
Aansluit- en transportovereenkomsten: juridische basis en praktijk
Aansluit- en transportovereenkomsten vormen de juridische basis voor toegang tot energie. Ze regelen wie welke rechten en plichten heeft.
Deze contracten leggen zowel de fysieke aansluiting als het transport van energie vast. Verschillende soorten transportrechten zijn mogelijk, afhankelijk van de situatie.
Aansluit- en transportovereenkomst (ATO): inhoud en verplichtingen
Een ATO regelt de aansluiting op en het transport van gas en elektriciteit tussen de aangeslotene en de netbeheerder. Dit is iets anders dan een standaard energiecontract, dat zich vooral richt op levering van energie.
Kernverplichtingen van de netbeheerder:
- Het in stand houden van de aansluiting(en)
- Het verzorgen van transport van elektriciteit en/of gas naar en van de installatie
- Het naleven van de algemene voorwaarden voor kleinverbruikers
Rechten van de aangeslotene:
- Toegang tot het elektriciteits- en gasnetwerk
- Transport van energie volgens afgesproken capaciteit
- Betrouwbare energievoorziening binnen contractuele kaders
De ATO bevat bepalingen over transportcapaciteit en technische eisen. Deze overeenkomst vormt de juridische basis voor alle energietransport via het net.
Uitbreiding met nieuwe transportrechten
Netbeheerders zoals Liander zoeken naar nieuwe transportrechten om netcapaciteit beter te benutten. Dat lijkt ook wel nodig, want netcongestie wordt steeds nijpender.
Non-firm transportrechten bieden een flexibele oplossing. Bij een Non Firm Aansluit- en Transportovereenkomst krijgt de aangeslotene een variabel recht op transport.
De transportcapaciteit kan dus wisselen, afhankelijk van hoe druk het netwerk is. Netbeheerders werken samen met de ACM aan nieuwe regels en voeren pilots uit om te kijken wat haalbaar is.
Met deze nieuwe rechten benutten ze het elektriciteitsnetwerk efficiënter. Ze zijn een alternatief als volledige transportcapaciteit gewoonweg niet beschikbaar is.
Transportovereenkomst: soorten en voorwaarden
Er zijn verschillende types transportovereenkomsten, elk met hun eigen voorwaarden:
Firm transportrechten:
- Gegarandeerde transportcapaciteit
- Hoogste prioriteit op het netwerk
- Standaardoptie voor bestaande aansluitingen
Non-firm transportrechten:
- Variabele transportcapaciteit
- Lagere kosten dan firm rechten
- Geschikt voor flexibele energievraag
De algemene voorwaarden voor aansluiting en transport elektriciteit en gas voor kleinverbruikers zijn van toepassing op deze overeenkomsten. Ze bevatten technische eisen en juridische verplichtingen.
Transportovereenkomsten worden aangepast aan de behoeften van de aangeslotene. Netbeheerders beoordelen potentiële transportrechten op basis van hun netwerkcapaciteit.
Verdeling van schaarse transportcapaciteit en congestiemanagement
Het elektriciteitsnet worstelt met schaarste aan transportcapaciteit. Vooral de groeiende vraag naar duurzame energie en datacentra drukt zwaar op het netwerk.
Netbeheerders volgen wettelijke procedures om schaarse capaciteit te verdelen. Ze passen congestiemanagement toe als tijdelijke oplossing.
Wettelijk kader en netcode elektriciteit
De Netcode Elektriciteit artikel 9.2 regelt het aankondigen, toepassen en beëindigen van congestiegebieden. Deze code geeft netbeheerders concrete bevoegdheden om transportcapaciteit te beheren.
Hoofdregels voor congestiebeheer:
- Netbeheerders moeten congestiegebieden officieel aanwijzen
- Gebruikers krijgen vooraf informatie over beperkingen
- Compensatieregelingen zijn wettelijk vastgelegd
De ACM heeft een prioriteringskader ontwikkeld voor de verdeling van transportcapaciteit. Dit kader geeft voorrang aan partijen die bijdragen aan belangrijke maatschappelijke doelen.
Dit prioriteringskader is neergelegd in het Codebesluit prioriteringsruimte bij transportverzoeken, dat de Netcode elektriciteit wijzigt. Het besluit houdt het volgende in:
- Bepaalde functies van groot algemeen belang krijgen voorrang bij aanvragen voor transportcapaciteit.
- Er zijn drie prioriteitscategorieën: congestie-verzachters, veiligheid, en basisbehoeften, met afnemende prioriteit.
- Netbeheerders moeten dit kader toepassen, ook als dat afwijkt van het ‘first come, first served’-principe.
- Partijen kunnen een prioriteringsverzoek indienen, en er is ruimte voor uitzonderingen via een hardheidsclausule.
Netbeheerders mogen geen nieuwe aansluitingen toestaan wanneer fysieke congestie optreedt. Bestaande aangeslotenen kunnen ook niet uitbreiden zonder beschikbare transportcapaciteit.
Stappenplan voor toewijzing van transportrechten
De toewijzing van transportrechten verloopt gefaseerd. Netbeheerders starten met vrijwillige deelname aan congestiemanagement voordat ze verplichte maatregelen nemen.
Fase 1: Vrijwillige deelname
- Producenten bieden aan om productie te verminderen
- Prijs wordt bepaald door marktmechanisme
- Deelnemers behouden inkomsten uit elektriciteitsverkoop
Fase 2a: Verplichte deelname
- Klanten die voldoen aan criteria moeten meedoen
- Netbeheerder bepaalt welke partijen deelnemen
- Compensatie volgens vastgestelde tarieven
Gebruikers ontvangen uiterlijk om 8.00 uur op de dag voorafgaand aan congestie bericht over vermogensbeperkingen. Het bericht bevat exacte instructies over timing en omvang van de beperking.
Juridische implicaties van congestiemanagement
Congestiemanagement schept bindende verplichtingen tussen netbeheerders en gebruikers. Wie zich niet aan de afspraken houdt, krijgt geen vergoeding voor geleverde elektriciteit tijdens congestie.
Belangrijkste juridische gevolgen:
- Contractuele verplichtingen ontstaan automatisch bij deelname
- Sancties bij niet-nakoming van afspraken
- Compensatierechten voor gederfde inkomsten
De balans tussen vraag en aanbod moet altijd in evenwicht blijven. Wanneer een producent productie vermindert, moet een andere partij met voldoende transportcapaciteit die productie overnemen.
Gebruikers kunnen juridische stappen zetten als netbeheerders de procedures niet goed volgen. Dit speelt vooral als prioriteringscriteria verkeerd worden toegepast of compensatie onterecht geweigerd wordt.
Uitdagingen en knelpunten bij aansluiting op het net
Het elektriciteitsnet heeft structurele capaciteitsproblemen. Nieuwe aansluitingen lopen daardoor direct tegen beperkingen aan.
Netbeheerders moeten steeds vaker aanvragen weigeren door een tekort aan transportcapaciteit. Dit leidt tot juridische geschillen over wachttijden en schadevergoeding.
Beperkte beschikbare transportcapaciteit
Het elektriciteitsnet heeft niet genoeg capaciteit om alle nieuwe aanvragen te verwerken. Veel gebieden van het midden- en hoogspanningsnet zijn nu knelpuntgebieden.
Netbeheerders kunnen geen garanties meer geven voor snelle aansluitingen. Bedrijven die voorheen altijd konden uitbreiden, krijgen nu steeds vaker een afwijzing.
Oorzaken van capaciteitstekort:
- Toegenomen elektrificatie van industrie en transport
- Groei van zonne-energiesystemen
- Verouderde infrastructuur
- Achterblijvende investeringen in netuitbreiding
Zelfs al geïnstalleerde energiesystemen kunnen soms niet worden aangesloten. De netbelasting stijgt snel door de energietransitie.
Wachttijden en prioriteringskwesties
Aanvragers moeten rekening houden met lange wachttijden voor nieuwe aansluitingen. De wachttijden verschillen per regio en type aansluiting.
Netbeheerders werken aan nieuwe regels om de schaarse transportcapaciteit beter te benutten. Deze regels bepalen welke aanvragen voorrang krijgen.
Prioriteringscriteria omvatten:
- Type energieproject (hernieuwbaar versus conventioneel)
- Grootte van de aansluiting
- Economisch belang voor de regio
- Bestaande contractuele verplichtingen
De aansluit- en transportovereenkomst bevat bepalingen over wachttijden. Onduidelijkheid hierover leidt nogal eens tot geschillen tussen aanvragers en netbeheerders.
Aansprakelijkheid en schadevergoeding bij vertraagde aansluiting
Vertraagde aansluitingen kunnen flinke financiële schade opleveren voor bedrijven en projectontwikkelaars. De vraag naar aansprakelijkheid van netbeheerders wordt steeds actueler.
De aansluit- en transportovereenkomst bevat meestal clausules die de aansprakelijkheid van netbeheerders beperken.
Die clausules zijn niet altijd rechtsgeldig bij grove nalatigheid.
Mogelijke schadeposten:
- Gederfde winst door uitgestelde productie
- Extra financieringskosten
- Contractuele boetes aan derden
- Waardevermindering van projecten
Rechtbanken krijgen steeds vaker de vraag of wachttijden redelijk zijn. De rechter kijkt dan naar de belangen van aanvragers en de capaciteit van het net.
Schadevergoeding is denkbaar als netbeheerders hun zorgplicht schenden. Vooral als ze te rooskleurige verwachtingen scheppen over de aansluittermijn, kunnen ze aansprakelijk zijn.
Oplossingen en toekomstperspectief voor juridische knelpunten
Nieuwe transportrechten en flexibele tariefmodellen bieden eindelijk wat houvast bij netcongestie. Beter samenwerken tussen netbeheerders, overheid en bedrijven zou procedures echt kunnen versnellen.
Innovaties in transportrechten en flexibiliteit
TenneT introduceerde het tijdsduurgebonden transportrecht (TDTR). Dit systeem verdeelt schaarse netcapaciteit beter buiten piekuren.
Flexibele transportrechten geven bedrijven meer ruimte om elektriciteit af te nemen als het net minder vol zit.
Liander en andere regionale netbeheerders proberen nu nieuwe systemen uit. Die maken dynamische aansluiting mogelijk op basis van wat er daadwerkelijk beschikbaar is.
De juridische basis voor flexibele rechten is nog niet helemaal duidelijk. Huidige regels bieden gewoon niet genoeg zekerheid voor elke situatie.
| Type transportrecht | Voordeel | Juridische status |
|---|---|---|
| TDTR | Efficiënter netgebruik | Geïmplementeerd |
| Flexibele rechten | Lagere kosten | In ontwikkeling |
| Dynamische aansluiting | Snellere toegang | Pilot fase |
Tariefontwikkeling en economische prikkels
Nieuwe transporttarieven moeten bedrijven verleiden om flexibeler om te gaan met hun energieverbruik. Daarvoor zijn wel aanpassingen in de wet nodig.
Piekuur-tarieven kunnen helpen om het net minder te belasten op drukke momenten. Wie buiten de piekuren energie gebruikt, betaalt simpelweg minder.
De Autoriteit Consument en Markt (ACM) werkt aan nieuwe tariefstructuren. Die moeten juridisch stevig staan en eerlijke concurrentie mogelijk maken.
Regionale verschillen in tarieven vragen om duidelijke regels. Anders ontstaat er makkelijk oneerlijke concurrentie tussen gebieden.
Transportvermogen moet eerlijker verdeeld worden. Kleine bedrijven trekken vaak aan het kortste eind tegenover grote industriële gebruikers.
Samenwerking tussen stakeholders
Netbeheerders, overheid en bedrijven moeten wat mij betreft veel meer samenwerken. Dat kan procedures versnellen en onduidelijkheden in regels aanpakken.
Multidisciplinaire teams van advocaten, notarissen en fiscalisten zijn echt goud waard bij complexe energieprojecten. Ze voorkomen juridische problemen voordat die ontstaan.
Lokale overheden hebben meer middelen nodig om hun rol in de energietransitie waar te maken.
Participatie van burgers in energieprojecten vraagt om heldere spelregels. Zowel besluitvorming als financiële participatie moet juridisch goed geregeld zijn.
De overheid zou procedures simpeler moeten maken en de regeldruk verminderen. Bedrijven willen gewoon weten waar ze aan toe zijn qua wachttijden.
Veelgestelde Vragen
De energietransitie brengt allerlei juridische vraagstukken met zich mee over netcapaciteit en aansluitingsrechten. Netbeheerders worstelen met vage wettelijke kaders, terwijl de vraag naar elektriciteit blijft groeien.
Wat zijn de juridische uitdagingen voor netbeheerders bij het uitbreiden van transportcapaciteit voor energietransitie?
Netbeheerders missen concrete wetgeving over de verdeling van schaarse transportcapaciteit. Het College van Beroep voor het bedrijfsleven stelde in maart 2025 vast dat Europese en nationale regels ontbreken.
Door dat gebrek aan juridische kaders blijft het onzeker wie voorrang krijgt bij aansluitingen. Netbeheerders moeten zelf bepalen welke partijen ze voorrang geven zonder duidelijke richtlijnen.
De wetgeving houdt niet echt rekening met de enorme toename van aanvragen voor duurzame energie-aansluitingen. Dit leidt tot juridische discussies over weigeringen en uitstel.
Hoe worden aansluitingsrechten gewaarborgd in het kader van de energietransitie binnen het bestaande juridische raamwerk?
Het huidige juridische raamwerk biedt nauwelijks garanties voor aansluitingsrechten bij netcongestie. Partijen die eerder altijd een aansluiting kregen, krijgen nu steeds vaker een afwijzing.
Bestaande aangeslotenen lopen vast bij het uitbreiden van hun capaciteit. Vooral bedrijven die willen investeren in duurzame energie merken dit direct.
De wet beschermt energietransitie-projecten niet specifiek. Alle aanvragen worden eigenlijk volgens dezelfde vage criteria behandeld.
Op welke wijze beïnvloedt de toenemende vraag naar elektriciteit door energietransitie de handhaving van het energierecht?
De enorme groei van de elektriciteitsvraag zorgt voor nieuwe handhavingsproblemen. Toezichthouders moeten beoordelen of netbeheerders terecht aansluitingen weigeren.
Handhaving wordt lastig doordat er geen duidelijke prioriteitscriteria zijn. Daardoor is het moeilijk te bepalen wat een rechtmatige weigering is.
De huidige handhavingsmiddelen schieten gewoon tekort voor de omvang van het probleem. Nieuwe juridische instrumenten zijn in de maak om capaciteit slimmer te gebruiken.
Welke rol speelt de overheid bij het oplossen van knelpunten in wet- en regelgeving omtrent energietransitie en netcapaciteit?
De overheid zal nieuwe wetgeving moeten maken voor een eerlijke verdeling van schaarse netcapaciteit. Op dit moment ontbreken duidelijke regels voor die verdeling.
Gemeenten werken soms samen met netbeheerders bij congestieproblemen. Maar vaak ontbreekt een helder juridisch kader.
De overheid stimuleert innovatieve oplossingen zoals cable pooling. Daarbij delen meerdere klanten één grote aansluiting om het net efficiënter te gebruiken.
Hoe gaat de huidige wetgeving om met congestiemanagement in het elektriciteitsnet en welke juridische vraagstukken ontstaan hierbij?
Congestiemanagement gebeurt vooral via capaciteitsbeperkingscontracten. Die contracten verdelen de beschikbare capaciteit tijdens piekmomenten.
Netbeheerders zetten alternatieve transportrechten in om restcapaciteit beter te benutten. Deze rechten zijn bedoeld voor periodes met lage netbelasting.
Juridische vragen ontstaan bij de verdeling van dalcapaciteit tussen verschillende klanten. Netbeheerders hebben echt inzicht nodig in de netbelasting op elk spanningsniveau.
