Contracten lijken soms in steen gebeiteld, maar de praktijk is weerbarstig. Onverwachte gebeurtenissen gooien regelmatig roet in het eten.
Van pandemieën tot economische crises—externe factoren kunnen het oorspronkelijke evenwicht in een contract flink verstoren. Hardheidsclausules en overmachtsclausules geven partijen ruimte om hun afspraken aan te passen als onvoorziene omstandigheden de uitvoering onredelijk zwaar maken.
Je ziet deze beschermende clausules steeds vaker in Nederlandse contracten, vooral sinds de COVID-19-pandemie. Overmachtsclausules vangen gebeurtenissen op als natuurrampen of oorlog, terwijl hardheidsclausules juist ruimte bieden voor heronderhandeling bij economische schokken.
Beide soorten clausules sluiten aan op artikel 6:258 BW van het Burgerlijk Wetboek. Het opstellen van effectieve clausules vraagt om een scherp oog en juridische kennis.
Een slecht geformuleerde bepaling beschermt niemand, terwijl een te brede clausule makkelijk misbruikt kan worden. Je moet goed weten wanneer je een beroep kunt doen op deze clausules, welke stappen je moet nemen en hoe rechters er in de praktijk naar kijken.
Wat zijn hardheidsclausules en overmachtsclausules?
Hardheidsclausules en overmachtsclausules zijn beide juridische tools die flexibiliteit brengen in contracten. Toch werken ze verschillend en hebben ze elk hun eigen doel binnen het contractenrecht.
Definitie van overmacht en force majeure
Overmacht of force majeure gaat over gebeurtenissen buiten de macht van de contractpartijen. Het woord komt uit het Frans en betekent letterlijk ‘superieure kracht’.
Een overmachtsclausule beschermt partijen als ze hun verplichtingen niet kunnen nakomen door omstandigheden die echt niet te voorzien waren. Je moet denken aan situaties die niemand redelijkerwijs had kunnen verwachten.
Typische voorbeelden van overmachtsgebeurtenissen zijn:
- Natuurrampen zoals aardbevingen en orkanen
- Oorlog en terrorisme
- Overheidsacties en lockdowns
- Stakingen en arbeidsgeschillen
- Pandemieën zoals COVID-19
De clausule geldt alleen als de gebeurtenis echt buiten de controle valt. Partijen moeten meestal aantonen dat ze hun best hebben gedaan om de gevolgen te beperken.
Uitleg van hardheidsclausules
Een hardheidsclausule maakt het mogelijk om een wet of afspraak (geheel of deels) buiten toepassing te laten. Dat gebeurt als het toepassen ervan tot uitzonderlijk onredelijke of onbillijke gevolgen leidt.
Overheidsorganen gebruiken hardheidsclausules vooral. Ze mogen dan afwijken van dwingende regels als die tot onverwacht nadelige gevolgen leiden voor burgers of bedrijven.
Je ziet deze clausule maar zelden toegepast. Degene die er een beroep op wil doen, moet dat zelf aangeven.
Het feit dat een regeling ongunstig uitpakt, is niet genoeg. Overheidsorganen gebruiken hardheidsclausules om:
- Onbillijke uitkomsten te voorkomen
- Flexibiliteit te brengen in de toepassing van regels
- Individuele situaties mee te wegen
Verschillen tussen hardheidsclausules en overmachtsclausules
De grootste verschillen zitten in hoe en wanneer je deze clausules gebruikt binnen het contractenrecht.
Toepassingsgebied:
- Overmachtsclausules gelden bij externe, oncontroleerbare gebeurtenissen
- Hardheidsclausules grijpen in bij onredelijke gevolgen van regels
Initiatiefnemer:
- Beide partijen kunnen overmacht inroepen
- Overheidsorganen passen meestal hardheidsclausules toe
Gevolgen:
- Overmacht leidt tot het tijdelijk opschorten of stoppen van verplichtingen
- Hardheidsclausules zorgen voor aanpassing van de regeltoepassing
Voorwaarden:
- Overmacht vraagt om bewijs van oncontroleerbare omstandigheden
- Hardheidsclausules eisen bewijs van onredelijke gevolgen
Juridische achtergrond van overmacht in contracten
Het Nederlandse contractenrecht kent eigen regels voor overmacht. Die staan in artikel 6:75 BW, en vormen het uitgangspunt voor hoe rechters omgaan met situaties waarin je je verplichtingen niet kunt nakomen door iets onverwachts.
Wettelijk kader en artikel 6:75 BW
Artikel 6:75 BW zegt dat overmacht een tekortkoming is die je niet kunt toerekenen aan de schuldenaar. De wet stelt dat dit geldt als de tekortkoming niet door zijn schuld komt, en ook niet voor zijn rekening komt volgens de wet, een afspraak of de heersende opvattingen.
Drie voorwaarden voor overmacht:
- De tekortkoming is niet te wijten aan schuld van de schuldenaar
- Het risico ligt niet bij de schuldenaar volgens de wet
- Het risico ligt niet bij de schuldenaar volgens de overeenkomst of wat gangbaar is
De wet maakt onderscheid tussen relatieve overmacht en absolute overmacht. Bij relatieve overmacht kun je nog wel nakomen, maar dat zou onevenredig zwaar zijn. Absolute overmacht betekent dat nakomen echt onmogelijk is geworden.
Partijen mogen in hun contracten afwijken van deze wettelijke regels. Je kunt dus zelf overmachtsclausules opnemen die precies aangeven wat als overmacht geldt.
Interpretatie door rechters
Rechters kijken altijd scherp naar de feiten en omstandigheden van elk geval. Ze beoordelen of de gebeurtenis echt niet te voorzien was en buiten de invloed van de partijen viel.
Voorzienbaarheid speelt een grote rol. Als je bij het sluiten van het contract redelijkerwijs kon verwachten dat iets zou gebeuren, krijg je meestal geen overmacht. Rechters kijken naar wat partijen wisten of hadden kunnen weten.
Belangrijke jurisprudentieregels:
- Degene die overmacht inroept, moet het bewijzen
- Financiële problemen gelden niet als overmacht
- Ziekte van personeel is meestal geen overmacht
Rechters letten ook op of partijen zich voldoende hebben ingespannen om de gevolgen van de overmachtsituatie te beperken. Je moet kunnen laten zien dat je er alles aan hebt gedaan.
De COVID-19 pandemie heeft geleid tot nieuwe rechtspraak over overmacht. Rechters bekijken per geval of lockdownmaatregelen echt tot onmogelijkheid van nakoming hebben geleid.
Rol van redelijkheid en billijkheid
De beginselen van redelijkheid en billijkheid spelen een grote rol bij het beoordelen van overmachtssituaties.
Artikel 6:2 BW vult contractuele verplichtingen aan met deze beginselen.
Rechters gebruiken redelijkheid en billijkheid om contractuele aansprakelijkheid te beoordelen als de overmachtsclausule niet duidelijk is.
Ze kijken naar wat partijen redelijkerwijs van elkaar mochten verwachten bij het sluiten van de overeenkomst.
Toepassing in de praktijk:
- Verdeling van risico’s tussen partijen
- Beoordeling van inspanningsverplichtingen
- Vaststelling van schadevergoeding
De redelijkheid en billijkheid kunnen ertoe leiden dat een contract wordt aangepast in plaats van ontbonden.
Bij langdurige contracten krijgt dit beginsel nog meer gewicht.
Onvoorziene omstandigheden bij aanvang kunnen later zorgen voor aanpassing van contractuele verplichtingen op basis van redelijkheid en billijkheid.
Welke gebeurtenissen vallen onder overmacht?
Overmacht omvat allerlei gebeurtenissen die buiten de controle van partijen liggen.
Dat kan gaan van natuurrampen tot menselijke conflicten of gezondheidscrises.
Natuurrampen: aardbeving, overstroming, orkaan en brand
Natuurrampen zijn misschien wel de meest duidelijke vorm van overmacht.
Deze gebeurtenissen zijn onvoorzienbaar én onvermijdbaar.
Aardbevingen maken contractuitvoering vaak onmogelijk door schade aan gebouwen en infrastructuur.
Bedrijven kunnen hun verplichtingen niet nakomen als hun faciliteiten beschadigd zijn.
Overstromingen verstoren transport en productie.
Leveranciers kunnen goederen niet bezorgen door onbegaanbare wegen.
Fabrieken moeten soms sluiten vanwege wateroverlast.
Orkanen brengen extreme weersomstandigheden met zich mee.
Vliegverkeer wordt stilgelegd en havenactiviteiten stoppen volledig.
Branden verwoesten bedrijfspanden en voorraad.
Productieprocessen komen stil te liggen en werknemers kunnen hun werkplek niet bereiken.
De rechtspraak erkent deze natuurrampen als geldige overmacht.
Menselijke oorzaken: oorlog, terrorisme en stakingen
Menselijke conflicten kunnen ook overmacht rechtvaardigen.
Deze situaties liggen buiten de invloed van contractpartijen.
Oorlogen maken grensoverschrijdend handelen onmogelijk.
Invoer van grondstoffen stopt en productie voor export komt stil te liggen.
Betalingen kunnen niet worden verricht door bankbeperkingen.
Politieke onrust verstoort de normale bedrijfsvoering.
Regeringen kunnen handelsverboden opleggen en veiligheidssituaties maken werken onmogelijk.
Terrorisme leidt tot evacuaties en veiligheidsbeperkingen.
Bedrijven moeten soms sluiten op last van autoriteiten.
Transport wordt dan opgeschort.
Stakingen kunnen overmacht zijn als ze buiten de werkgever vallen.
Algemene stakingen in een sector maken uitvoering onmogelijk.
Arbeidsgeschillen bij derden kunnen leveringen blokkeren.
Niet alle stakingen vallen onder overmacht.
Stakingen binnen het eigen bedrijf horen meestal bij het normale bedrijfsrisico.
Gezondheidscrises: pandemieën en epidemieën
Gezondheidscrises hebben een enorme impact op contractuitvoering.
De COVID-19-pandemie maakte dit wel heel duidelijk.
Pandemieën verstoren alles wereldwijd.
Grenzen gaan dicht en internationale handel stagneert.
Productiecapaciteit daalt omdat werknemers ziek zijn.
Epidemieën hebben vaak regionale gevolgen.
Lokale autoriteiten kunnen bedrijven sluiten.
Quarantainemaatregelen beperken personeel.
Lockdowns maken veel bedrijfsactiviteiten onmogelijk.
Niet-essentiële diensten moeten stoppen en werknemers kunnen niet naar hun werkplek.
Reisbeperkingen verstoren internationale contracten.
Technici kunnen installaties niet onderhouden.
Zakelijke bijeenkomsten worden onmogelijk.
De duur van een gezondheidscrisis bepaalt vaak of contracten tijdelijk worden opgeschort of definitief eindigen.
Korte epidemieën leiden meestal tot opschorting.
Langdurige pandemieën kunnen contractontbinding rechtvaardigen.
Rechters beoordelen elke situatie op zichzelf.
Ze kijken naar de concrete impact op de contractuitvoering.
De rol van hardheidsclausules: flexibiliteit bij onvoorziene omstandigheden
Hardheidsclausules geven partijen drie opties als er onvoorziene omstandigheden zijn.
Ze kunnen contractvoorwaarden heronderhandelen, verplichtingen tijdelijk opschorten, of de overeenkomst beëindigen.
Deze mechanismen beschermen partijen als de oorspronkelijke afspraken onredelijk zwaar worden door externe factoren.
Heronderhandeling van contracten bij onvoorzienbare gebeurtenissen
Heronderhandeling is meestal de eerste stap als partijen een hardheidsclausule inroepen.
Deze aanpak houdt de contractuele relatie in stand terwijl de voorwaarden worden aangepast aan nieuwe omstandigheden.
Voorwaarden voor heronderhandeling:
- Bewijs van wezenlijk veranderde omstandigheden
- Redelijke poging tot oplossing buiten de rechter om
- Wederzijdse bereidheid tot aanpassing
Partijen kunnen verschillende aspecten aanpassen.
Prijsaanpassingen komen vaak voor bij inflatie of kostenstijgingen.
Leveringstermijnen worden verlengd bij productie- of logistieke problemen.
Ook de verdeling van risico’s en onzekerheden kan opnieuw besproken worden.
Een partij kan bijvoorbeeld extra bescherming vragen tegen toekomstige prijsschommelingen.
De heronderhandeling moet binnen redelijke termijn plaatsvinden.
Uitstel kan leiden tot meer schade voor beide partijen.
Opschorting of wijziging van verplichtingen
Opschorting van verplichtingen biedt een tijdelijke oplossing als nakoming onmogelijk of onredelijk zwaar wordt.
Dit mechanisme behoudt het contract maar stelt de uitvoering uit.
Juridische voorwaarden:
- Tijdelijk karakter van de belemmering
- Proportionaliteit tussen omstandigheden en opschorting
- Kennisgeving aan de contractpartij
Gedeeltelijke opschorting kan ook.
Een leverancier kan bijvoorbeeld sommige producten wel leveren, terwijl andere tijdelijk niet beschikbaar zijn.
Wijziging van verplichtingen gaat verder dan opschorting.
Partijen passen dan echt de contractinhoud aan zonder volledige beëindiging.
Vaak kiezen partijen voor alternatieve prestaties of aangepaste kwaliteitseisen.
Een bouwer kan bij materiaalschaarste bijvoorbeeld gelijkwaardige alternatieven voorstellen.
Grondslagen voor beëindiging van de overeenkomst
Beëindiging is de meest ingrijpende optie bij een hardheidsclausule.
Deze keuze komt pas aan bod als heronderhandeling en opschorting geen uitkomst bieden.
Wettelijke grondslagen:
- Onmogelijkheid van nakoming door overmacht
- Onredelijke bezwaring door gewijzigde omstandigheden
- Wegvallen van contractbasis
Het wegvallen van de contractbasis gebeurt als fundamentele uitgangspunten niet meer kloppen.
Bij een exclusieve distributieovereenkomst kan het verdwijnen van de markt bijvoorbeeld leiden tot beëindiging.
Partijen moeten contractbreuk voorkomen door de juiste procedures te volgen.
Eenzijdige beëindiging zonder goede reden leidt tot schadevergoeding.
De timing van beëindiging is belangrijk.
Te vroeg opzeggen kan onrechtmatig zijn, te laat kan onnodige schade veroorzaken.
Gevolgen van beëindiging:
- Vrijstelling van toekomstige verplichtingen
- Mogelijke verrekening van geleden schade
- Terugdraaiing van reeds geleverde prestaties
Het opstellen van effectieve overmachts- en hardheidsclausules
Effectieve overmachts- en hardheidsclausules vragen om heldere definities, duidelijke kennisgevingsprocedures en concrete inspanningen om schade te beperken.
Vermijd vage bewoordingen en het ontbreken van uitvoeringsrichtlijnen—dat zorgt gewoon voor betere bescherming van alle partijen.
Duidelijke definities en afbakening in het contract
Contractpartijen moeten overmachtsgebeurtenissen zo precies mogelijk omschrijven. Een lijst met specifieke gebeurtenissen zoals natuurrampen, oorlog, terrorisme en pandemieën voorkomt onduidelijkheid.
Algemene bewoordingen zoals “onvoorziene omstandigheden” creëren ruimte voor interpretatie. Dit leidt vaak tot geschillen tussen partijen.
Een combinatie van specifieke gebeurtenissen en brede categorieën biedt de beste bescherming.
Essentiële elementen voor definities:
- Natuurrampen (aardbevingen, overstromingen, orkanen)
- Overheidsacties (lockdowns, handelsembargo’s, nieuwe wetgeving)
- Arbeidsgeschillen (stakingen, uitsluitingen)
- Technische storingen (cyberaanvallen, infrastructuuruitval)
De clausule moet duidelijk aangeven welke gebeurtenissen wel en niet onder overmacht vallen. Bijvoorbeeld: economische omstandigheden of financiële problemen kwalificeren meestal niet als overmacht.
Specifieke kennisgevingsvereisten
Kennisgevingsvereisten bepalen wanneer en hoe partijen elkaar moeten informeren over overmachtsituaties. Contracten moeten concrete termijnen vastleggen, bijvoorbeeld binnen 48 uur na het ontstaan van de situatie.
De kennisgeving moet schriftelijk gebeuren via vastgestelde kanalen. E-mail, aangetekende post of digitale platforms kunnen als officiële communicatiemiddelen dienen.
Vereiste informatie in kennisgevingen:
- Beschrijving van de overmachtsituatie
- Verwachte duur van de verstoring
- Impact op leveringstermijnen
- Voorgestelde mitigatiemaatregelen
Partijen moeten regelmatige updates verstrekken over de voortgang. Zo blijft de tegenpartij niet onnodig in onzekerheid over herstel van de normale bedrijfsvoering.
Mitigatie-inspanningen en preventieve maatregelen
Contracten moeten partijen verplichten tot redelijke mitigatie-inspanningen. Dat betekent dat ze actief proberen de gevolgen van overmacht te beperken.
Mitigatiemaatregelen kunnen alternatieve toeleveringsketens, reservelocaties of tijdelijke oplossingen omvatten. Partijen moeten laten zien dat ze alle redelijke alternatieven hebben onderzocht.
Concrete mitigatiemaatregelen:
- Activatie van back-up leveranciers
- Herrouting van transport en logistiek
- Tijdelijke uitbesteding van productie
- Aanpassing van leveringsschema’s
De inspanningsplicht geldt voor beide contractpartijen. Ook de ontvangende partij hoort mee te werken aan het vinden van praktische oplossingen.
Zonder adequate mitigatie verliezen partijen soms hun beroep op overmacht.
Beperkingen en valkuilen bij het opstellen
Vage bewoordingen vormen de grootste valkuil bij overmachtsclausules. Termen zoals “redelijke inspanningen” of “normale omstandigheden” leiden tot juridische discussies.
Contracten moeten duidelijke grenzen stellen aan de duur van overmachtsituaties. Na een bepaalde periode kunnen partijen het contract beëindigen zonder boetes.
Veelvoorkomende fouten:
- Ontbreken van concrete termijnen
- Geen onderscheid tussen verschillende soorten overmacht
- Missende escalatieprocedures
- Gebrek aan beëindigingsclausules
Te brede definities lokken misbruik uit. Partijen beroepen zich dan op overmacht voor situaties die ze hadden kunnen voorzien of voorkomen.
Specifieke uitsluitingen beschermen tegen dergelijk misbruik.
De clausule moet ook financiële gevolgen regelen. Wie betaalt de kosten tijdens overmachtsperiodes? Worden betalingen opgeschort of geannuleerd?
Praktische voorbeelden en recente ontwikkelingen
De COVID-19-pandemie heeft een grote invloed gehad op hoe bedrijven omgaan met contractflexibiliteit. Verschillende sectoren kregen unieke uitdagingen waarbij overmacht- en hardheidsclausules ineens centraal stonden.
De impact van de covid-19-pandemie
De COVID-19-pandemie dwong veel bedrijven om overmachtsclausules in te roepen. Restaurants moesten sluiten door overheidsacties. Hotels hadden geen gasten meer.
Veel voorkomende problemen:
- Leveringstermijnen konden niet worden gehaald
- Werknemers konden niet naar hun werk komen
- Grondstoffen waren niet beschikbaar
Rechters keken kritisch of bedrijven de gevolgen konden voorzien. Ze beoordeelden ook of bedrijven genoeg hadden gedaan om de schade te beperken.
De overheid gaf steunmaatregelen. Dit beïnvloedde of overmacht kon worden ingeroepen.
Bedrijven die steun kregen, konden soms niet claimen dat nakoming onmogelijk was.
Casestudies uit verschillende sectoren
Bouwsector: Een bouwbedrijf kreeg materialen niet op tijd door grenssluitingen. De rechter vond dit overmacht en gaf drie maanden uitstel.
Evenementensector: Een organisator moest een festival annuleren door een lockdown. De overmachtsclausule dekte dit niet volledig. Het contract werd heronderhandeld met een 50-50 verdeling van de kosten.
Transport: Rederijen konden niet varen door havenbeperkingen. Dit leidde tot force majeure claims. Veel contracten werden aangepast met nieuwe risicoafspraken.
Horeca: Restaurants kregen te maken met capaciteitsbeperkingen. Leveranciers pasten contracten aan en maakten nieuwe afspraken over minimum afnames.
Nieuwe trends in contractflexibiliteit
Bedrijven schrijven nu andere clausules in hun contracten. Ze denken vaker aan pandemieën als apart risico.
COVID-19 liet zien dat de oude clausules niet altijd werkten.
Nieuwe ontwikkelingen:
- Specifieke pandemie-clausules
- Flexibelere leveringstermijnen
- Betere risicodeling tussen partijen
Veel contracten hebben nu hardheidsclausules gekregen. Die maken heronderhandeling mogelijk zonder volledige ontbinding.
Partijen kunnen zo sneller oplossingen vinden.
Digitalisering speelt ook een rol. Bedrijven schakelen sneller tussen verschillende leveranciers. Dat vermindert de impact van verstoringen.
Veelgestelde Vragen
Hardheidsclausules bieden mogelijkheden om af te wijken van contractuele verplichtingen bij onredelijke gevolgen. Overmacht beschermt partijen tegen oncontroleerbare gebeurtenissen die nakoming onmogelijk maken.
Wat is de definitie van een hardheidsclausule in contractrecht?
Een hardheidsclausule is een contractuele bepaling die afwijking toestaat van afgesproken voorwaarden. Deze clausule komt in werking wanneer strikte naleving tot onredelijke of onbillijke gevolgen zou leiden.
De clausule geeft partijen de mogelijkheid om aanpassing van het contract te vragen. Dit gebeurt als omstandigheden zich ontwikkelen die bij het sluiten van het contract niet waren voorzien.
In de praktijk komt deze clausule vaak voor bij belastingzaken. Burgers kunnen bij de Belastingdienst een verzoek indienen om af te wijken van wettelijke regels.
Hoe kan overmacht worden ingeroepen bij contractuele verplichtingen?
Overmacht kun je inroepen wanneer oncontroleerbare gebeurtenissen nakoming van verplichtingen onmogelijk maken. Je moet dan aantonen dat de gebeurtenis buiten jouw controle ligt.
De specifieke voorwaarden staan in de overmachtsclausule van het contract. Die bepaalt welke gebeurtenissen als overmacht gelden en wat de gevolgen zijn.
Je moet meestal de andere partij tijdig informeren over de overmachtsituatie. Ook moet je redelijke inspanningen leveren om de gevolgen te beperken.
Welke criteria gelden er voor het succesvol toepassen van een hardheidsclausule?
Voor een succesvolle toepassing moet sprake zijn van onvoorziene omstandigheden. Die omstandigheden moeten leiden tot onredelijke of onbillijke gevolgen bij strikte naleving.
De omstandigheden moeten buiten de invloed van de aanvragende partij liggen. De situatie mag niet zijn ontstaan door eigen schuld of nalatigheid.
Je moet kunnen aantonen dat aanpassing van het contract noodzakelijk is. Zonder aanpassing zou de uitvoering tot disproportionele nadelen leiden.
Op welke wijze kan flexibiliteit in een contract worden ingebouwd met betrekking tot onvoorziene omstandigheden?
Contractpartijen kunnen specifieke overmachtsclausules opnemen in hun overeenkomst. Deze clausules beschrijven duidelijk welke gebeurtenissen kwalificeren als overmacht.
Een uitgebreide lijst met mogelijke gebeurtenissen biedt meer zekerheid. Denk aan natuurrampen, oorlog, terrorisme, stakingen en overheidsmaatregelen.
Daarnaast kun je een algemene formulering toevoegen voor onvoorziene situaties. Zo kunnen ook niet expliciet genoemde gebeurtenissen kwalificeren.
Wat zijn de juridische consequenties van het inroepen van overmacht in een contract?
Bij erkende overmacht hoeven partijen tijdelijk hun verplichtingen niet na te komen. De prestatie stopt dus zolang de overmachtsituatie duurt.
Soms kan overmacht ervoor zorgen dat het contract helemaal wordt ontbonden. Dat gebeurt meestal als de overmachtsituatie te lang aanhoudt of echt niet meer opgelost kan worden.
Partijen moeten ondertussen proberen de schade te beperken waar dat kan. Zodra de overmacht voorbij is, hoort iedereen de uitvoering weer op te pakken.
Hoe verhouden de begrippen ‘hardheidsclausule’ en ‘overmacht’ zich tot elkaar binnen het Nederlands recht?
Beide concepten bieden bescherming tegen onvoorziene omstandigheden. Toch hebben ze elk een eigen toepassingsgebied.
Overmacht draait om situaties waarin je echt niet kunt nakomen door externe factoren. Het gaat dus om onmogelijkheid, niet simpelweg om ongemak.
Een hardheidsclausule grijpt in als contractnaleving tot onredelijke gevolgen zou leiden. Je hoeft niet te bewijzen dat nakoming onmogelijk is, alleen dat het onbillijk uitpakt.
Bij overmacht kun je meestal verplichtingen opschorten of het contract beëindigen. Met een hardheidsclausule pas je juist vaak de contractvoorwaarden aan om het weer eerlijk te maken.
