Gepubliceerd op 16 oktober 2025 · Laatst bijgewerkt op 28 september 2026
Tarieven en looptijd van een consultancycontract kunt u niet eenzijdig wijzigen. Dat kan alleen als het contract of de algemene voorwaarden daarvoor een grondslag geven, of als beide partijen instemmen. De belangrijkste uitzondering is artikel 6:258 BW: bij werkelijk onvoorziene omstandigheden kan de rechter de overeenkomst aanpassen. Naar Nederlands recht is een consultancycontract meestal een overeenkomst van opdracht (artikel 7:400 BW).
Inhoudsopgave
Welk wettelijk kader geldt voor een consultancycontract?
Voor advies- en interimwerk geldt meestal de overeenkomst van opdracht uit Boek 7 van het Burgerlijk Wetboek. Daarnaast geldt het algemene verbintenissenrecht uit Boek 6.
Volgens artikel 7:400 BW verbindt de opdrachtnemer zich bij een overeenkomst van opdracht om werkzaamheden te verrichten. Het gaat dan niet om het maken van een werk van stoffelijke aard, het bewaren van zaken of het vervoeren van personen of goederen. Advies, begeleiding en interim-management vallen daar in de regel onder. Op die overeenkomst is titel 7 van Boek 7 van toepassing. Voor alles wat daar niet is geregeld, geldt het algemene verbintenissenrecht van Boek 6. De wetteksten vindt u in Boek 6 van het Burgerlijk Wetboek en Boek 7 van het Burgerlijk Wetboek.
Wat geldt als u geen prijs heeft afgesproken?
Dan geldt een wettelijk vangnet. De opdrachtgever betaalt dan het gebruikelijke loon, of bij gebreke daarvan een redelijk loon.
Die regel staat in artikel 7:405 BW. Daarnaast moet de opdrachtgever volgens artikel 7:406 BW de kosten vergoeden die de opdrachtnemer voor de uitvoering maakt, voor zover die niet in het loon zijn inbegrepen. Noemt u in de offerte alleen een uurtarief? En zegt u niets over reistijd, materiaalkosten of het inschakelen van derden? Dan laat u die discussie open. Het is beter om dit vooraf vast te leggen.
Wat schrijft de wet niet voor?
De wet verplicht u niet om prijsherziening of looptijd in het contract te regelen. Er is ook geen wettelijke minimum- of maximumduur voor een zakelijk adviescontract.
Het uitgangspunt is contractsvrijheid. Die vrijheid wordt begrensd door dwingend recht en door de redelijkheid en billijkheid van artikel 6:248 BW. Waar die grens precies loopt, leest u bij contractsvrijheid en dwingend recht.
Mag u het tarief tussentijds eenzijdig verhogen?
In beginsel niet. Een afgesproken prijs is een afspraak, en een partij kan die niet op eigen houtje wijzigen.
Wilt u tussentijds verhogen, dan heeft u een van deze drie dingen nodig:
- instemming van de wederpartij;
- een geldig prijswijzigings- of indexeringsbeding;
- een aanpassing door de rechter op grond van onvoorziene omstandigheden.
Stuurt u een factuur met een hoger tarief en hoopt u dat die zonder protest wordt betaald? Dan heeft u geen grondslag. U krijgt hooguit een discussie over de vraag of de opdrachtgever de verhoging stilzwijgend heeft aanvaard. Die aanvaarding moet u dan zelf bewijzen.
Welke eisen gelden voor een beding in algemene voorwaarden?
De algemene voorwaarden moeten vóór of bij het sluiten van de overeenkomst aan de wederpartij ter hand zijn gesteld. Anders kan de wederpartij het beding in veel gevallen vernietigen.
Dat volgt uit de artikelen 6:233 en 6:234 BW. In zakelijke verhoudingen is de bescherming wel beperkter dan bij consumenten. Volgens artikel 6:235 lid 1 BW kunnen grotere ondernemingen geen beroep doen op deze vernietigingsgronden. Het gaat om rechtspersonen die hun jaarrekening openbaar hebben gemaakt en om partijen waar volgens het Handelsregister vijftig of meer personen werken. Is uw opdrachtgever een kleinere onderneming, dan geldt de informatieplicht wel. Hoe u de voorwaarden correct verstrekt, leest u in ons artikel over algemene voorwaarden ter hand stellen.
Is een geldig wijzigingsbeding onbegrensd?
Nee. Ook een op zichzelf geldig beding heeft grenzen.
Staat in het beding dat de opdrachtnemer het tarief naar eigen inzicht mag verhogen, zonder objectieve maatstaf? Dan kan dat beding onredelijk bezwarend zijn. Ook kan een beroep erop in een concrete situatie onaanvaardbaar zijn volgens de redelijkheid en billijkheid (artikel 6:248 lid 2 BW). Wanneer een eenzijdige wijziging te ver gaat, werken wij uit bij wijzigingsbedingen in algemene voorwaarden.
Hoe formuleert u een werkbaar indexeringsbeding?
Een indexeringsbeding werkt alleen als het geen ruimte laat voor uitleg. Het beding moet vier elementen bevatten: de maatstaf, het moment, de rekenwijze en de aankondiging.
De maatstaf
Kies een objectief cijfer dat iedereen kan raadplegen. Denk aan een prijsindexcijfer of een cao-loonindex van het Centraal Bureau voor de Statistiek. Noem de reeks en de basisperiode bij naam. Indexreeksen worden namelijk periodiek herzien. Een verwijzing naar het cijfer van één bepaald jaar wordt dan onbruikbaar.
Het moment
Leg de peildatum en de ingangsdatum vast. Welk indexcijfer vergelijkt u met welk eerder cijfer? En vanaf welke datum geldt het nieuwe tarief?
De rekenwijze
Leg vast hoe de uitkomst wordt afgerond. Bepaal ook of de indexatie over meerdere jaren wordt opgeteld of samengesteld. Werkt u met een drempel waaronder niet wordt geïndexeerd? Geef dan aan of bij overschrijding het hele verschil wordt doorberekend, of alleen het deel boven de drempel.
De aankondiging
Bepaal hoeveel tijd de opdrachtgever krijgt om op de verhoging te reageren. Een gebruikelijke opzet koppelt de aankondiging aan een termijn waarbinnen de opdrachtgever kan opzeggen als hij de verhoging niet accepteert. Dat maakt het beding evenwichtig. Het verkleint ook de kans dat het later als onredelijk bezwarend wordt gezien.
Neem daarnaast op dat het beding twee kanten op werkt. Een dalende index leidt dan ook tot een lager tarief. Dat versterkt uw positie als de redelijkheid van het beding ter discussie komt.
Wat als de omstandigheden werkelijk onvoorzien veranderen?
Ontbreekt een beding, dan blijft alleen artikel 6:258 BW over. De lat ligt hoog: gewone kostenstijgingen vallen daar in de regel niet onder.
Volgens artikel 6:258 BW kan de rechter op verzoek van een partij de gevolgen van een overeenkomst wijzigen. Hij kan de overeenkomst ook geheel of gedeeltelijk ontbinden. Dat kan alleen bij onvoorziene omstandigheden die zo ernstig zijn dat de wederpartij naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid niet mag verwachten dat de overeenkomst ongewijzigd blijft. Het gaat niet om omstandigheden die partijen niet hebben voorzien. Het gaat om omstandigheden waarin het contract niet voorziet.
Dat onderscheid is beslissend bij tariefdiscussies. Prijsstijgingen, loonontwikkeling en inflatie horen bij het normale ondernemersrisico. Ze zijn juist voorzienbaar. Hebben partijen er niets over afgesproken, dan komt dat voor hun eigen rekening. Alleen bij uitzonderlijke en langdurige verstoringen, die de verhouding tussen prestatie en tegenprestatie fundamenteel scheeftrekken, komt dit artikel in beeld. Vertrouwt u op deze route in plaats van op een beding, dan neemt u een aanzienlijk risico.
Wanneer helpt overmacht en wanneer niet?
Overmacht verontschuldigt het niet nakomen van een verplichting. Het geeft u geen recht op een hogere prijs.
Overmacht en onvoorziene omstandigheden worden vaak met elkaar verward. Volgens artikel 6:75 BW kan een tekortkoming de schuldenaar niet worden toegerekend als die niet aan zijn schuld te wijten is. Ook mag de tekortkoming dan niet krachtens de wet, een rechtshandeling of de verkeersopvattingen voor zijn rekening komen.
Voor consultancy betekent dat twee dingen:
- Dat de uitvoering duurder is geworden, is geen overmacht. Geldgebrek en gestegen kosten komen volgens de verkeersopvattingen voor rekening van de partij die de kosten maakt.
- U kunt in het contract wel meer regelen dan de wet. Neem bijvoorbeeld een hardship-bepaling op. Die verplicht partijen om opnieuw te onderhandelen zodra een objectief omschreven drempel wordt overschreden. Leg dan ook vast wat er gebeurt als die onderhandeling mislukt. Anders levert de bepaling alleen een plicht tot overleg op.
Hoe werkt opzegging van een consultancycontract?
De opdrachtgever kan een overeenkomst van opdracht te allen tijde opzeggen (artikel 7:408 lid 1 BW). In een zakelijke verhouding kunt u die bevoegdheid in het contract beperken.
Zonder afwijkende afspraak kan de opdrachtgever dus ook midden in een project opzeggen. Dat geldt ook bij een contract met een vaste looptijd. Voor de opdrachtnemer ligt dat anders. Een opdrachtnemer die handelt in de uitoefening van een beroep of bedrijf, mag volgens artikel 7:408 lid 2 BW alleen opzeggen als de opdracht voor onbepaalde tijd geldt en niet eindigt doordat het werk af is. In andere gevallen kan hij alleen opzeggen bij gewichtige redenen.
Welke vergoeding hoort bij een opzegging?
Eindigt de opdracht voordat het werk af is, dan heeft de opdrachtnemer recht op een redelijk deel van het loon (artikel 7:411 BW). Daarbij telt onder meer mee wat al is gedaan en of het einde aan de opdrachtgever is toe te rekenen.
Bij een contract met een vaste looptijd is het verstandig om vast te leggen wat bij voortijdige beëindiging verschuldigd is. Denk aan het loon over een opzegtermijn of een vaste afkoopsom. Onze pagina over de opzegging van een overeenkomst van opdracht gaat daar dieper op in.
Wat is het verschil tussen opzegging en ontbinding?
Opzegging beëindigt de overeenkomst voor de toekomst en vraagt in beginsel geen tekortkoming. Ontbinding vereist wel een tekortkoming in de nakoming.
Beide werken ook verschillend uit voor prestaties die al zijn geleverd. Kiest u in een conflict het verkeerde middel, dan loopt u het risico op een schadeclaim. Het verschil leest u bij beëindiging van een contract: opzegging of ontbinding. Speelt er wanprestatie, lees dan ook ons artikel over wanprestatie bij langdurige overeenkomsten.
Mag u een doorlopend adviescontract zomaar opzeggen?
Een overeenkomst voor onbepaalde tijd zonder opzegregeling is in beginsel opzegbaar. De redelijkheid en billijkheid kunnen wel een opzegtermijn, een vergoeding of soms een zwaarwegende grond vereisen.
Dat volgt uit het arrest van de Hoge Raad van 28 oktober 2011 in de zaak tussen de gemeente De Ronde Venen en Stedin. Volgens de Hoge Raad kunnen de aard en inhoud van de overeenkomst en de omstandigheden van het geval meebrengen dat opzegging alleen mogelijk is bij een voldoende zwaarwegende grond. Ook kunnen zij meebrengen dat een bepaalde opzegtermijn geldt of dat een schadevergoeding moet worden aangeboden. In die zaak was een zwaarwegende grond niet vereist. U leest de uitspraak onder ECLI:NL:HR:2011:BQ9854.
En als er wel een opzegregeling is?
Dan geldt die regeling in beginsel zoals afgesproken. Alleen onder bijzondere omstandigheden is een beroep erop onaanvaardbaar.
De Hoge Raad bevestigde dat op 2 februari 2018 in de zaak Goglio tegen SMQ Group. Een contractueel geregelde opzegbevoegdheid kan worden gebruikt zoals partijen hebben afgesproken. Een beroep daarop is alleen ontoelaatbaar als het naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar is (artikel 6:248 lid 2 BW). U vindt die uitspraak onder ECLI:NL:HR:2018:141.
De les voor de praktijk is eenvoudig. Een uitgeschreven opzegregeling geeft veel meer zekerheid dan vertrouwen op wat de rechter redelijk zal vinden. Meer voorbeelden vindt u bij opzegging van duurovereenkomsten.
Hoe regelt u looptijd, verlenging en stilzwijgende voortzetting?
Leg vast wat er op de einddatum gebeurt. Een contract voor bepaalde tijd eindigt van rechtswege, tenzij er een verlengingsbeding is.
Werkt u met stilzwijgende verlenging? Leg dan vast met welke periode het contract wordt verlengd, tegen welke tarieven, en welke opzegtermijn geldt om verlenging te voorkomen. Ontbreekt dat, dan ontstaat na de einddatum een feitelijke samenwerking. De voorwaarden daarvan moeten achteraf worden gereconstrueerd. Dat gaat meestal ten koste van de partij die niets op papier heeft.
De wettelijke bescherming tegen stilzwijgende verlenging voor consumenten geldt niet tussen ondernemingen. U bent dan aangewezen op wat u zelf afspreekt. Kies de looptijd daarom bewust. Een langere periode geeft rust en rechtvaardigt een scherper tarief. Maar u zit dan ook vast aan een tarief dat kan achterlopen op de markt. Combineert u een langere looptijd met een goed indexeringsbeding en een heldere tussentijdse opzegregeling? Dan heeft u beide belangen gedekt.
Waaraan koppelt u een verlenging?
Werkt de opdrachtgever met periodieke evaluaties, koppel de verlenging dan aan meetbare afspraken over de prestatie. Een algemene tevredenheidstoets is te vaag.
Een resultaatsverplichting en een inspanningsverplichting hebben bij een geschil verschillende gevolgen. Een consultancycontract bevat vaak beide. Maak daarom per onderdeel duidelijk welke van de twee is bedoeld.
Welke voorwaarden gelden als beide partijen naar hun eigen set verwijzen?
In beginsel gelden de voorwaarden waarnaar het eerst is verwezen. Wilt u dat uw eigen voorwaarden gelden, dan moet u die van de ander uitdrukkelijk afwijzen.
In de praktijk verwijst de offerte van de adviseur naar zijn algemene voorwaarden, en de inkooporder van de opdrachtgever naar de zijne. Nederland kent daarvoor de zogeheten first shot-regel van artikel 6:225 lid 3 BW. De verwijzing van de tweede partij heeft geen gevolg als die de toepasselijkheid van de eerst genoemde voorwaarden niet uitdrukkelijk van de hand wijst. Alleen naar uw eigen voorwaarden verwijzen is dus niet genoeg.
Dit is geen theoretische kwestie. Juist de bedingen over prijswijziging, aansprakelijkheid en opzegging verschillen vaak tussen beide sets. Loopt het mis, dan blijkt pas achteraf welk beding gold, en dus of het tarief eenzijdig mocht worden aangepast. Hoe u dit in de inkoop- en verkoopketen goed regelt, leest u in ons artikel over de battle of forms in B2B-verhoudingen.
Wat legt u vast om een geschil te voorkomen?
Discussies over tarief en looptijd ontstaan zelden uit onwil. Bijna altijd zwijgt het contract op deze punten.
Een consultancycontract dat de volgende zaken uitdrukkelijk regelt, voorkomt het grootste deel van die discussies:
- De prijs, inclusief wat wel en niet in het uurtarief zit: reistijd, reiskosten, materiaal en het inschakelen van derden.
- Het indexeringsbeding, met maatstaf, peilmoment, rekenwijze, aankondigingstermijn en werking in twee richtingen.
- De looptijd, de manier van verlengen en de termijn waarbinnen u verlenging kunt voorkomen.
- De tussentijdse opzegging: door wie, met welke termijn en tegen welke vergoeding, mede gelet op artikel 7:411 BW.
- Per onderdeel: geldt een inspannings- of een resultaatsverplichting, en hoe wordt het resultaat vastgesteld?
- Welke algemene voorwaarden gelden, met een uitdrukkelijke afwijzing van die van de wederpartij.
Leg wijzigingen altijd schriftelijk vast, ook als u ze mondeling heeft afgesproken. Bepaalt het contract dat wijzigingen alleen schriftelijk kunnen? Dan is een beroep op een mondelinge afspraak niet zonder meer uitgesloten. Wel wordt het bewijs voor de partij die zich erop beroept veel lastiger. Bevestigt u een tariefverhoging per e-mail en bewaart u die bevestiging? Dan staat u een jaar later veel sterker.
Samengevat
- Een consultancycontract is meestal een overeenkomst van opdracht (artikel 7:400 BW); het tarief kunt u niet eenzijdig verhogen zonder grondslag in het contract of instemming.
- Een indexeringsbeding moet maatstaf, moment, rekenwijze en aankondiging bevatten, en werkt het best in twee richtingen.
- Inflatie en kostenstijging zijn in de regel geen onvoorziene omstandigheid (artikel 6:258 BW) en geen overmacht (artikel 6:75 BW).
- De opdrachtgever kan te allen tijde opzeggen (artikel 7:408 BW); de opdrachtnemer houdt recht op een redelijk deel van het loon (artikel 7:411 BW).
- Leg looptijd, verlenging, opzegging en de toepasselijke voorwaarden schriftelijk vast.
Veelgestelde vragen
Mag ik mijn tarief verhogen als mijn kosten stijgen?
Alleen als het contract of de algemene voorwaarden daarvoor een grondslag geven, of als de opdrachtgever instemt. Kostenstijging en inflatie zijn op zichzelf geen onvoorziene omstandigheid in de zin van artikel 6:258 BW. Het is ook geen overmacht; het hoort bij het gewone ondernemersrisico. Heeft u geen indexeringsbeding, dan is onderhandelen de aangewezen route. U kunt dat eventueel combineren met opzegging tegen het einde van de lopende periode.
Hoe vaak mag ik het tarief herzien?
In een zakelijke verhouding stelt de wet daar geen grens aan. Wat is toegestaan, volgt uit het contract. In de praktijk is jaarlijkse indexatie aan het begin van het contractjaar het meest gebruikelijk. Dat sluit aan bij de publicatie van de gangbare indexcijfers. Vaker herzien kan, maar leidt tot meer administratie en discussie. Minder vaak herzien leidt tot grotere sprongen in één keer.
Kan een opdrachtgever een lopend adviestraject zomaar stopzetten?
Bij een overeenkomst van opdracht kan de opdrachtgever in beginsel te allen tijde opzeggen (artikel 7:408 BW). In een zakelijke verhouding kunt u die bevoegdheid in het contract beperken, bijvoorbeeld met een opzegtermijn of een minimumafname. Wordt er toch opgezegd, dan heeft de opdrachtnemer volgens artikel 7:411 BW recht op een redelijk deel van het loon.
Kan ik de looptijd tussentijds verlengen?
Ja, als beide partijen daarmee instemmen. Leg de verlenging schriftelijk vast. Noem daarbij uitdrukkelijk welke voorwaarden blijven gelden en welke wijzigen, vooral het tarief en de opzegregeling. Is uw opdrachtgever een aanbestedende dienst? Houd er dan rekening mee dat een wezenlijke wijziging van een lopende opdracht gevolgen kan hebben onder het aanbestedingsrecht.
Wat gebeurt er als het contract niets over indexering zegt?
Dan geldt de afgesproken prijs ongewijzigd tot het einde van de looptijd. U kunt de opdrachtgever een voorstel doen, maar u kunt hem niet binden. Bij een overeenkomst voor onbepaalde tijd kunt u eventueel opzeggen en een nieuw aanbod doen. Houd u dan wel aan de opzegregels en de eisen van redelijkheid en billijkheid.
Moet een tariefwijziging schriftelijk worden bevestigd?
De wet schrijft geen vorm voor. Maar in een geschil moet de partij die zich op de wijziging beroept, die wel bewijzen. Bevestig een nieuw tarief daarom schriftelijk, met de ingangsdatum en de grondslag. Staat in het contract dat wijzigingen schriftelijk moeten worden afgesproken? Houd u daar dan strikt aan.
Twijfelt u over uw positie? Leg uw situatie aan ons voor. Wij laten u binnen één werkdag weten wat uw opties zijn.
