Gepubliceerd op 4 juni 2025 · Laatst bijgewerkt op 31 oktober 2026
Een tekortkoming in de nakoming betekent dat een partij haar contractuele verplichtingen niet, niet volledig of niet correct nakomt. U kunt dan nakoming eisen, schadevergoeding vorderen of de overeenkomst ontbinden. De belangrijkste uitzondering: bij te late nakoming moet de wederpartij meestal eerst in verzuim zijn, en voor schadevergoeding moet de tekortkoming haar ook toe te rekenen zijn (artikel 6:74 en 6:75 BW).
Hieronder leest u welke vormen van tekortkoming er zijn, wanneer u een ingebrekestelling nodig heeft, welk rechtsmiddel bij welk doel past en wat de Hoge Raad over verzuim en ontbinding heeft beslist. De wetsartikelen staan in Boek 6 BW op wetten.overheid.nl.
Inhoudsopgave
Wanneer is er een tekortkoming in de nakoming?
Een tekortkoming is elk uitblijven van de prestatie zoals die is afgesproken. Artikel 6:74 BW maakt geen onderscheid tussen vormen, maar in de praktijk komen er drie voor. Een voorbeeld ter illustratie: u bestelt 100 laptops.
- Gedeeltelijke nakoming: u ontvangt er maar 50.
- Ondeugdelijke nakoming: alle 100 worden geleverd, maar ze werken niet naar behoren.
- Blijvende onmogelijkheid: de prestatie kan niet meer worden geleverd, bijvoorbeeld door een brand in de fabriek.
Ook te late nakoming kan een tekortkoming zijn, maar pas vanaf het moment dat de schuldenaar in verzuim is. Dat oordeelde de Hoge Raad op 31 januari 2020 (ECLI:NL:HR:2020:141). In die zaak moest een koper een pand “uiterlijk 31 december 2011” afnemen. Omdat die termijn niet fataal was en de koper niet in verzuim was, leverde het niet tijdig afnemen op zichzelf nog geen tekortkoming op.
Toerekenbaar of overmacht: waarom het verschil telt
Is de tekortkoming aan de schuldenaar toe te rekenen, dan spreekt men van wanprestatie en is hij schadevergoeding verschuldigd (artikel 6:74 BW). Komt de tekortkoming niet door zijn schuld en ook niet voor zijn rekening krachtens wet, contract of verkeersopvattingen, dan is er overmacht (artikel 6:75 BW). Let op: overmacht sluit schadevergoeding uit, maar niet de ontbinding. Ontbinden kan volgens artikel 6:265 BW bij elke tekortkoming, ook een niet-toerekenbare.
De ingebrekestelling: inhoud, termijn en uitzonderingen
Een ingebrekestelling is een schriftelijke aanmaning waarin u de wederpartij een redelijke termijn geeft om alsnog na te komen. Blijft nakoming binnen die termijn uit, dan is de wederpartij in verzuim (artikel 6:82 lid 1 BW). Zonder verzuim kunt u in de regel geen vertragingsschade vorderen (artikel 6:85 BW) en de overeenkomst niet ontbinden als nakoming nog mogelijk is (artikel 6:265 lid 2 BW).
De ingebrekestelling dient niet om het verzuim “vast te stellen”. Volgens de Hoge Raad in het arrest van 31 januari 2020 geeft zij de schuldenaar een laatste termijn om na te komen, en bepaalt zij tot welk moment nakoming nog zonder tekortkoming kan. Na dat moment is de schuldenaar in verzuim.
Wat hoort in de brief?
- De precieze tekortkoming: wat is er misgegaan?
- Wat de schuldenaar moet doen om het op te lossen.
- Een redelijke termijn; in de praktijk wordt vaak 14 dagen gebruikt, maar wat redelijk is hangt af van de prestatie.
- De gevolgen als nakoming binnen die termijn uitblijft.
Een te korte termijn kan de rechter als onredelijk zien. Verstuur de brief zo dat u de ontvangst kunt bewijzen, bijvoorbeeld per aangetekende brief én per e-mail, en bewaar het verzendbewijs.
Wanneer is een ingebrekestelling niet nodig?
Artikel 6:83 BW noemt drie situaties waarin verzuim intreedt zonder ingebrekestelling:
- een fatale termijn verstrijkt zonder dat is nagekomen (onder a);
- een verbintenis uit onrechtmatige daad of tot schadevergoeding wordt niet meteen nagekomen (onder b);
- de schuldeiser uit een mededeling van de schuldenaar moet afleiden dat deze zal tekortschieten (onder c).
Daarnaast is een ingebrekestelling zinloos als nakoming blijvend onmogelijk is, bijvoorbeeld omdat de te leveren zaak verloren is gegaan. Wees voorzichtig met een beroep op 6:83 onder c: in de zaak van 31 januari 2020 was de mededeling van de koper onvoldoende, omdat niet vaststond dat hij ook na de termijn niet zou nakomen.
Nakoming, schadevergoeding of ontbinding: welk rechtsmiddel past?
De keuze hangt af van uw doel. Wilt u de prestatie nog, dan ligt nakoming voor de hand. Is het vertrouwen weg of heeft de prestatie geen zin meer, dan is ontbinding met schadevergoeding vaak beter. De middelen zijn te combineren: ontbinding sluit schadevergoeding niet uit (artikel 6:277 BW).
| Rechtsmiddel | Wanneer geschikt | Vereisten | Wettelijke basis |
|---|---|---|---|
| Nakoming eisen | De prestatie is nog mogelijk en u heeft er belang bij | Opeisbare verbintenis; geen verzuim nodig. Eventueel met dwangsom | Art. 3:296 BW, art. 611a Rv |
| Schadevergoeding | U heeft financieel nadeel door de tekortkoming | Toerekenbare tekortkoming, verzuim waar nakoming nog mogelijk was, schade en causaal verband | Art. 6:74 en 6:85 BW |
| Ontbinding | Bij een tekortkoming die de beëindiging rechtvaardigt | Tekortkoming (ook niet-toerekenbaar), verzuim waar nakoming nog mogelijk is; schriftelijke verklaring of vonnis | Art. 6:265 en 6:267 BW |
| Opschorting | U wilt uw eigen prestatie tijdelijk inhouden | De wederpartij komt een opeisbare verplichting niet na | Art. 6:52 en 6:262 BW |
Nakoming met een dwangsom
U kunt de rechter vragen de wederpartij te veroordelen de afgesproken prestatie alsnog te leveren. Een dwangsom per dag of per overtreding kan daarbij helpen (artikel 611a Rv). Dit past als u de specifieke prestatie nodig heeft, bijvoorbeeld een machine voor uw productieproces. Een bodemprocedure kost tijd; bij spoed is een kort geding mogelijk.
Schadevergoeding en wettelijke rente
Met schadevergoeding compenseert de wederpartij uw financiële verlies. U moet de schade en het causaal verband aantonen, bijvoorbeeld met facturen, offertes en correspondentie. Gaat het om te late betaling van een geldsom, dan bestaat de schade uit de wettelijke rente (artikel 6:119 en 6:119a BW).
| Soort overeenkomst | Wettelijke rente | Geldt sinds |
|---|---|---|
| Handelsovereenkomst tussen bedrijven (art. 6:119a BW) | 10,4% | 1 juli 2026 |
| Overige overeenkomsten, onder meer met consumenten (art. 6:119 BW) | 4% | 1 januari 2026 |
Bron: rijksoverheid.nl, hoogte wettelijke rente. De percentages worden halfjaarlijks vastgesteld.
Ontbinding: de hoofdregel en de tenzij-bepaling
Volgens artikel 6:265 lid 1 BW geeft elke tekortkoming de bevoegdheid de overeenkomst te ontbinden, tenzij de tekortkoming gezien haar bijzondere aard of geringe betekenis de ontbinding niet rechtvaardigt. In het prejudiciële arrest van 28 september 2018 (Eigen Haard, ECLI:NL:HR:2018:1810) legde de Hoge Raad uit hoe die hoofdregel en de uitzondering zich verhouden. De schuldeiser moet de tekortkoming en, waar nodig, het verzuim stellen en zo nodig bewijzen. De schuldenaar moet de omstandigheden stellen en zo nodig bewijzen die de uitzondering rechtvaardigen.
Ontbinding gebeurt door een schriftelijke verklaring (artikel 6:267 BW) of door de rechter. Zij heeft geen terugwerkende kracht (artikel 6:269 BW), maar al ontvangen prestaties moeten ongedaan worden gemaakt (artikel 6:271 BW).
Overmacht na de coronacrisis: wat bleef er over?
De coronacrisis liet zien dat een beroep op overmacht niet vanzelf slaagt. Rechters keken kritisch naar de werkelijke oorzaak van de tekortkoming en naar de vraag of er alternatieven waren, zoals een andere leverancier of een aangepaste uitvoering. Wie zich op artikel 6:75 BW beroept, moet de oorzaak bewijzen en laten zien wat hij heeft gedaan om de gevolgen te beperken.
Slaagt overmacht niet, dan blijft soms artikel 6:258 BW over: de rechter kan een overeenkomst wijzigen of ontbinden op grond van onvoorziene omstandigheden. Die maatstaf is streng; de wederpartij moet naar redelijkheid en billijkheid ongewijzigde instandhouding niet mogen verwachten. Een duidelijke force-majeureclausule voorkomt veel van deze discussies, omdat partijen dan zelf vastleggen welke situaties als overmacht gelden en wat de gevolgen zijn.
Een tekortkoming buiten de rechter: de Geschillencommissie
Een tekortkoming wordt niet altijd door de rechter beoordeeld. Bij aangesloten bedrijven kan een consument bij De Geschillencommissie terecht. Een voorbeeld is de uitspraak van de Geschillencommissie Particuliere Onderwijsinstellingen van 15 december 2023. Een cursist volgde twee beroepsopleidingen die nog in ontwikkeling waren, zonder dat de instelling dat vooraf had gemeld. De vervolgmodules waren er niet, waardoor zij niet kon afstuderen.
De commissie oordeelde dat de instelling was tekortgeschoten en kende een schadevergoeding toe van € 1.394,20, gelijk aan vier maanden lesgeld per opleiding, plus het klachtengeld van € 107,50. De commissie volgde dezelfde stappen als een rechter: wat was afgesproken, is dat nagekomen, en is de schade door de tekortkoming ontstaan? Verzoeken om oude modules te mogen gebruiken of vrijstelling te krijgen, wees zij af.
Een tekortkoming voorkomen met de juiste clausules
U voorkomt veel geschillen met heldere afspraken over de prestatie, de termijnen en de gevolgen van niet nakomen. Een veelvoorkomende oorzaak van conflicten is een bepaling die op meer manieren te lezen is. Gebruik daarom concrete termijnen in dagen, meetbare kwaliteitseisen en bedragen. Leg ook vast of een termijn fataal is: zoals het arrest van 31 januari 2020 laat zien, hangt daarvan af of verzuim zonder aanmaning intreedt.
| Clausule | Doel | Aandachtspunt | Risico bij ontbreken |
|---|---|---|---|
| Fatale termijn | Verzuim zonder ingebrekestelling (art. 6:83 onder a BW) | Formuleer uitdrukkelijk dat de termijn fataal is | Discussie of de wederpartij al in verzuim was |
| Boeteclausule | Financiële prikkel om na te komen (art. 6:91 BW) | Redelijke hoogte; de rechter kan matigen (art. 6:94 BW) | U moet de werkelijke schade bewijzen |
| Force majeure | Regeling bij overmacht (art. 6:75 BW) | Duidelijke omschrijving van wat als overmacht geldt | Geschil over de toerekenbaarheid |
| Geschillenbeslechting | Wijze van oplossen: rechter, mediation of arbitrage | Kies een instantie en een plaats | Discussie over de bevoegde rechter |
| Betalings- en leveringsvoorwaarden | Duidelijkheid over termijnen en risico-overgang | Gevolgen van te late betaling of levering | Problemen met incasso en levering |
Merkt u tijdens de uitvoering dat een deadline in gevaar komt, bespreek dat dan direct en leg afspraken over een nieuwe termijn schriftelijk vast. Screen een nieuwe contractpartij vooraf, bijvoorbeeld via een uittreksel uit het Handelsregister en de gedeponeerde jaarrekening.
De wederpartij schiet tekort: zo bouwt u uw dossier op
- Leg de tekortkoming vast met foto’s, e-mails en leverbonnen, en bewaar het contract en de algemene voorwaarden. Een deskundigenrapport kan bij ondeugdelijke levering het bewijs versterken.
- Stuur een schriftelijke ingebrekestelling met een redelijke termijn (artikel 6:82 BW), tenzij nakoming blijvend onmogelijk is of artikel 6:83 BW van toepassing is.
- Controleer of het contract een boeteclausule, een aansprakelijkheidsbeperking of een klachttermijn bevat. Bij koop moet u binnen bekwame tijd klagen (artikel 7:23 BW).
- Ontbind schriftelijk (artikel 6:267 BW) en houd de verjaring in het oog: een vordering tot nakoming verjaart in beginsel vijf jaar nadat zij opeisbaar is geworden (artikel 3:307 BW).
U wordt zelf aangesproken: vier punten om te controleren
- Meld een dreigende vertraging direct schriftelijk en stel zelf een oplossing voor.
- Ga na of de force-majeureclausule of artikel 6:75 BW uw situatie dekt en verzamel bewijs van de oorzaak.
- Reageer binnen de termijn uit de ingebrekestelling, ook als u het met de klacht niet eens bent. Nakomen binnen die termijn voorkomt verzuim.
- Ga na of een aansprakelijkheidsbeperking in uw algemene voorwaarden geldt en of u die voorwaarden tijdig ter hand heeft gesteld (artikel 6:233 en 6:234 BW).
Hoe wij helpen bij een tekortkoming in de nakoming
- Wij beoordelen aan de hand van het contract en de algemene voorwaarden of er een toerekenbare tekortkoming of overmacht is (artikelen 6:74 en 6:75 BW).
- Wij stellen de ingebrekestelling op met een redelijke termijn, zodat vaststaat wanneer het verzuim intreedt.
- Wij berekenen de schade en onderbouwen het causaal verband met de stukken.
- Wij stellen de ontbindingsverklaring op en bepalen welke prestaties ongedaan moeten worden gemaakt (artikelen 6:265 en 6:271 BW).
- Wij voeren de onderhandelingen en starten zo nodig een procedure of kort geding.
Tekortkoming in de nakoming in vijf punten
- Te late nakoming is pas een tekortkoming als de schuldenaar in verzuim is (HR 31 januari 2020).
- Verzuim volgt meestal pas na een ingebrekestelling met een redelijke termijn; artikel 6:83 BW kent drie uitzonderingen.
- Overmacht sluit schadevergoeding uit, maar niet de ontbinding.
- Bij ontbinding moet de schuldenaar de omstandigheden aanvoeren die de tenzij-bepaling dragen (HR 28 september 2018).
- Over te late betalingen tussen bedrijven loopt sinds 1 juli 2026 een handelsrente van 10,4%.
Meer over hoe Law & More u hierbij helpt, leest u op de pagina civiel recht advocaat.