Intellectueel eigendom: welke rechten er zijn en hoe u ze beschermt

Gepubliceerd op 31 augustus 2025 · Laatst bijgewerkt op 29 oktober 2026

Intellectueel eigendom (IE) is de verzamelnaam voor exclusieve rechten op creaties, tekens en uitvindingen, zoals auteursrecht, merkrecht en octrooirecht. Auteursrecht ontstaat vanzelf zodra een werk vorm krijgt; een merk of model krijgt u pas door inschrijving bij het Benelux-Bureau voor de Intellectuele Eigendom (BOIP) of het EUIPO, en een octrooi pas na verlening door Octrooicentrum Nederland of het Europees Octrooibureau.

Het verschil tussen die twee groepen bepaalt wat u moet doen om beschermd te zijn. Hieronder leest u welke rechten bestaan, hoe lang ze gelden, wie de rechthebbende is als een werknemer of freelancer iets maakt, en hoe u optreedt bij inbreuk. Twee arresten van de Hoge Raad laten zien hoe de rechter de bescherming afbakent.

Wat houdt intellectueel eigendom in?

Het gewone eigendomsrecht uit Boek 5 BW gaat over tastbare zaken, zoals een laptop of een auto. IE-rechten gaan over iets wat u niet kunt vastpakken: een tekst, een vormgeving, een merk of een technische oplossing. De rechthebbende mag als enige het werk of de uitvinding exploiteren, en kan anderen het gebruik verbieden of er een licentie voor geven.

Het recht staat los van de drager. Wie een boek koopt, krijgt eigendom van het papier, niet het auteursrecht op de roman. Wie een product met een merklogo koopt, mag dat product doorverkopen, maar niet het logo voor eigen producten gebruiken.

IE-rechten zijn territoriaal: ze gelden alleen in het gebied waarvoor ze zijn verleend of ingeschreven. De belangrijkste Nederlandse bronnen zijn de Auteurswet, de Rijksoctrooiwet 1995, het Benelux-Verdrag inzake de intellectuele eigendom (merken en modellen), de Handelsnaamwet en de Wet bescherming bedrijfsgeheimen. Daarnaast gelden EU-verordeningen en verdragen zoals TRIPS.

Welke intellectuele eigendomsrechten zijn er?

Auteursrecht

Auteursrecht rust op een werk met een eigen, oorspronkelijk karakter dat het persoonlijk stempel van de maker draagt. Dat kan een tekst, foto, lied, ontwerp of broncode zijn. De maker heeft het uitsluitende recht om het werk openbaar te maken en te verveelvoudigen (artikel 1 Auteurswet). Naast dit exploitatierecht heeft de maker persoonlijkheidsrechten, zoals het recht zich te verzetten tegen aantasting van het werk.

Merkrecht

Een merk beschermt een teken dat waren of diensten van uw onderneming onderscheidt van die van anderen. Inschrijving gebeurt per klasse van waren en diensten. De inschrijving geldt tien jaar en kan steeds met tien jaar worden verlengd. Gebruikt u het merk vijf jaar niet normaal, dan kan het vervallen.

Octrooirecht

Een octrooi beschermt een technische uitvinding die nieuw is, inventief en industrieel toepasbaar. Een aanvraag wordt in de regel achttien maanden na de indiening of de voorrangsdatum gepubliceerd. Het octrooi geldt maximaal twintig jaar, mits u jaarlijks de instandhoudingstaks betaalt. Sinds 1 juni 2023 kan het Europees Octrooibureau een Europees octrooi met eenheidswerking verlenen, dat in één keer geldt in de deelnemende EU-landen, waaronder Nederland. Geschillen daarover gaan naar het Eengemaakt Octrooigerecht.

Modelrecht, handelsnaam, databank en kwekersrecht

Modelrecht beschermt het nieuwe uiterlijk van een product, zoals een meubel, verpakking of kledingstuk. Het handelsnaamrecht ontstaat door gebruik: wie later een gelijkende naam voert in hetzelfde gebied en dezelfde branche, kan op grond van artikel 5 Handelsnaamwet worden aangesproken als verwarring te duchten is. Databankrecht beschermt de investering in het verzamelen en controleren van gegevens. Kwekersrecht beschermt nieuwe plantenrassen die onderscheidbaar, homogeen en bestendig zijn.

Bedrijfsgeheimen

Bedrijfsgeheimen vallen onder de Wet bescherming bedrijfsgeheimen. Er is geen inschrijving; informatie is beschermd als zij geheim is, handelswaarde heeft omdat zij geheim is, en als de houder redelijke maatregelen heeft genomen om haar geheim te houden (artikel 1 van die wet). Een geheimhoudingsovereenkomst en beperkte toegang zijn voorbeelden van zulke maatregelen.

Hoe beoordeelt de rechter of iets beschermd is?

Het werkbegrip is ruim. In het Lancôme-arrest van 16 juni 2006 oordeelde de Hoge Raad dat ook een geur in beginsel auteursrechtelijk beschermd kan zijn (ECLI:NL:HR:2006:AU8940). Beslissend is of het voortbrengsel vatbaar is voor menselijke waarneming en een eigen, oorspronkelijk karakter heeft met het persoonlijk stempel van de maker. In hetzelfde arrest oordeelde de Hoge Raad dat winstafdracht (artikel 27a Auteurswet) geen kwade trouw van de inbreukmaker vereist.

Bij gebruiksvoorwerpen draait het om de vergelijking van totaalindrukken. In de zaak over de Tripp Trapp-kinderstoel overwoog de Hoge Raad op 12 april 2013 dat de rechter vooral kijkt naar de auteursrechtelijk beschermde trekken van het oorspronkelijke werk (ECLI:NL:HR:2013:BY1532). Louter technische elementen tellen niet mee. Omdat de stoel als zeer oorspronkelijk gold, kon het overnemen van één van de twee beschermde trekken al inbreuk opleveren.

Voor u betekent dit: hoe oorspronkelijker uw ontwerp, hoe ruimer de bescherming. Een ontwerp dat vooral uit gangbare of technisch bepaalde elementen bestaat, is veel kwetsbaarder voor look-alikes. Voor zulke producten is een ingeschreven model vaak een sterkere basis dan alleen auteursrecht.

Welke rechten ontstaan vanzelf en welke moet u registreren?

• Vanzelf: auteursrecht, naburige rechten, databankrecht, handelsnaamrecht en bescherming van bedrijfsgeheimen.
• Na inschrijving of verlening: merk, Benelux-model, octrooi en kwekersrecht.

Bij registratierechten geldt in de regel dat wie het eerst indient, het recht krijgt. Een aanvraag verloopt meestal in deze stappen:

1. Vooronderzoek naar oudere, gelijke of gelijkende rechten.
2. Indienen van de aanvraag, met klassen, afbeeldingen of conclusies.
3. Onderzoek door de instantie (BOIP, EUIPO, Octrooicentrum Nederland of EOB).
4. Publicatie, met bij merken een termijn waarin houders van oudere rechten oppositie kunnen instellen.
5. Inschrijving of verlening.

De actuele tarieven voor inschrijving en verlenging publiceren het BOIP, het EUIPO en Octrooicentrum Nederland op hun eigen websites. Raadpleeg die vóór u indient; de bedragen worden periodiek aangepast.

Hoe bewijst u dat u eerst was?

Bij auteursrecht en bedrijfsgeheimen is er geen register. In een geschil gaat het dan vaak om de vraag wie het werk eerst had. Leg uw werk daarom met een datum vast, bijvoorbeeld met een i-Depot bij het BOIP, een notariële akte of een versiegeschiedenis van ontwerpbestanden en broncode. Een i-Depot geeft geen recht, maar is wel bewijs van bestaan op een bepaalde datum.

Geldt uw IE-recht ook in het buitenland?

Een Benelux-merk beschermt u niet in Duitsland en een Nederlands octrooi niet in de Verenigde Staten. Voor bredere dekking zijn er internationale routes: het Madrid-systeem voor merken, de Haagse Overeenkomst voor modellen en de PCT-aanvraag voor octrooien. Na een eerste aanvraag heeft u bij octrooien twaalf maanden en bij merken en modellen zes maanden voorrangstermijn om dezelfde bescherming elders aan te vragen.

Wat doet u bij inbreuk op uw intellectueel eigendom?

Bij inbreuk verzamelt u eerst bewijs en stuurt u de inbreukmaker een sommatie. Helpt dat niet, dan kunt u in kort geding een verbod vragen. Inbreuk is iedere handeling die alleen de rechthebbende mag verrichten, zoals verveelvoudigen, openbaar maken of een merk gebruiken voor dezelfde of soortgelijke waren.

1. Verzamel bewijs: schermafbeeldingen met datum, aankoopbewijzen, gegevens van de aanbieder.
2. Stuur een sommatie met een termijn, en vraag om een onthoudingsverklaring met boetebeding.
3. Laat aanbod op platforms verwijderen via een notice-and-takedown-verzoek, of vraag de douane om op te treden tegen namaak.
4. Start zo nodig een kort geding of bodemprocedure. Zaken over octrooien, Uniemerken en Gemeenschapsmodellen gaan in Nederland naar de rechtbank Den Haag.
5. Vorder schadevergoeding of winstafdracht, en zo nodig afgifte of vernietiging van de inbreukmakende voorraad.

Hoe snel kunt u een inbreuk laten stoppen?

Bij spoed vraagt u in kort geding een voorlopig verbod. Nog sneller is een ex-partebevel op grond van artikel 1019e van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering: de rechter beslist dan zonder de wederpartij te horen, als elk uitstel onherstelbare schade zou veroorzaken. De wederpartij kan daarna alsnog verweer voeren. Wie in een IE-procedure wint, kan op grond van artikel 1019h Rv een vergoeding van de werkelijke, redelijke proceskosten krijgen; wie verliest, betaalt die van de ander.

Welke alternatieven zijn er voor een procedure?

Een procedure kost tijd en geld. Alternatieven zijn mediation of arbitrage, bijvoorbeeld bij het Nederlands Arbitrage Instituut of het WIPO Arbitration and Mediation Center, of een licentieovereenkomst waarin gebruik, vergoeding en gebied worden vastgelegd. Een schikking ligt voor de hand als uw bewijs zwak is of als snelheid op de markt belangrijker is dan een uitspraak.

Wie is eigenaar: werknemer, werkgever of freelancer?

Voor werknemers geldt artikel 7 Auteurswet: maakt een werknemer in dienst werken waarvoor hij is aangenomen, dan geldt de werkgever als maker, tenzij partijen iets anders afspreken. Voor uitvindingen van werknemers bevat artikel 12 Rijksoctrooiwet 1995 een vergelijkbare regel, met in bepaalde gevallen recht op een billijke vergoeding voor de uitvinder.

Voor freelancers en andere opdrachtnemers ligt het anders. Zonder schriftelijke overdracht blijft het auteursrecht bij de maker, ook als de opdrachtgever voor het werk heeft betaald. De opdrachtgever heeft dan hooguit een gebruiksrecht dat uit de opdracht volgt. Overdracht van auteursrecht vereist een akte (artikel 2 Auteurswet); ook voor de overdracht van een merk of octrooi is een schriftelijke akte nodig.

Wat regelt u in de overeenkomsten?

• Arbeidsovereenkomst: dat rechten op werken en uitvindingen bij de werkgever liggen, voor zover de wet dat toelaat, en hoe een eventuele vergoeding voor uitvindingen wordt bepaald.
• Geheimhoudingsovereenkomst: wat vertrouwelijk is, hoe lang de plicht duurt en welke boete geldt. Het is een van de redelijke maatregelen die de Wet bescherming bedrijfsgeheimen vraagt.
• Licentieovereenkomst: exclusief of niet, voor welk gebied en hoe lang, de vergoeding, het recht op controle en de beëindiging.
• Overname of investering: of registraties op naam van de juiste vennootschap staan, of er lopende geschillen zijn en of overdrachten bij akte zijn vastgelegd.

Meer over contracten en ondernemingsstructuren leest u op onze pagina over ondernemingsrecht. Gaat het om een procedure, dan vindt u meer op onze pagina over civiel recht.

Hoe houdt u uw IE-portefeuille op orde?

• Inventariseer jaarlijks welke merken, modellen en octrooien u heeft en wanneer ze verlopen; een gemiste verlenging of taks kan het recht kosten.
• Laat vóór een productlancering onderzoeken of u geen oudere rechten van anderen schendt.
• Laat een merkbewaking instellen, zodat u nieuwe gelijkende aanvragen ziet binnen de oppositietermijn.
• Leg intern vast hoe medewerkers omgaan met vertrouwelijke informatie en met open-sourcesoftware.

Voor fiscale vragen over de exploitatie van IE, bijvoorbeeld de innovatiebox, verwijzen wij u naar een fiscalist.

Hoe helpen wij bij intellectueel eigendom?

• in kaart brengen welke rechten u heeft en welke u nog moet laten inschrijven;
• IE-bepalingen opstellen in arbeids-, opdracht- en licentieovereenkomsten;
• bij inbreuk een sommatie sturen en een onthoudingsverklaring met boetebeding vragen;
• een kort geding of ex-partebevel voorbereiden en zo nodig beslag laten leggen op inbreukmakende goederen;
• bij een overname of investering de IE-portefeuille en de overdrachtsakten controleren.

Intellectueel eigendom in het kort

• Auteursrecht, databankrecht en handelsnaamrecht ontstaan vanzelf; merk, model, octrooi en kwekersrecht vereisen inschrijving of verlening.
• Auteursrecht loopt tot 70 jaar na het overlijden van de maker; een octrooi maximaal 20 jaar; een merk steeds 10 jaar met verlenging.
• Werk van een werknemer valt in de regel toe aan de werkgever (artikel 7 Auteurswet); werk van een freelancer niet zonder akte.
• Bij inbreuk kunt u in kort geding of met een ex-partebevel (artikel 1019e Rv) snel een verbod krijgen.

Meer over hoe Law & More u hierbij helpt, leest u op de pagina ICT-recht advocaat.