Gepubliceerd op 19 maart 2024 · Laatst bijgewerkt op 31 oktober 2026
In een strafzaak vervolgt het Openbaar Ministerie (OM) een verdachte voor een strafbaar feit; de rechter beslist daarna over vrijspraak, ontslag van rechtsvervolging of een straf. Niet elke zaak komt bij de rechter: de officier van justitie kan een zaak ook seponeren of zelf een strafbeschikking opleggen.
Hieronder leest u welke feiten strafbaar zijn, hoe een strafzaak stap voor stap verloopt, welke rechten u als verdachte heeft en welke uitspraken de rechter kan doen.
Inhoudsopgave
Welke feiten zijn strafbaar?
De strafbare feiten staan onder meer in het Wetboek van Strafrecht (Sr), de Wet wapens en munitie, de Opiumwet en de Wegenverkeerswet 1994. Volgens het legaliteitsbeginsel (artikel 1 Sr) kunt u alleen worden veroordeeld voor een gedraging die al strafbaar was op het moment dat u haar pleegde.
De wet onderscheidt misdrijven en overtredingen. Een misdrijf is ernstiger, zoals mishandeling (artikel 300 Sr) of moord (artikel 289 Sr). Openbare dronkenschap (artikel 453 Sr) is een voorbeeld van een overtreding. Het onderscheid bepaalt onder meer de maximumstraf en of u een strafblad krijgt.
Hoe verloopt een strafzaak, stap voor stap?
| Stap | Wie | Wat gebeurt er | Wetsartikel |
|---|---|---|---|
| 1. Opsporing | Politie onder leiding van de officier van justitie | Aangifte, verhoren, bewijs verzamelen, proces-verbaal | artikel 132a en 148 Sv |
| 2. Vervolgingsbeslissing | Officier van justitie | Seponeren, strafbeschikking of dagvaarding | artikel 167, 257a en 258 Sv |
| 3. Dagvaarding | Officier van justitie | U hoort voor welk feit en wanneer u voor de rechter moet komen | artikel 258 Sv |
| 4. Zitting | Rechter, officier, verdediging | Ondervraging, requisitoir, pleidooi, laatste woord | artikel 284-311 Sv |
| 5. Uitspraak | Rechter | Vrijspraak, ontslag van rechtsvervolging of straf | artikel 348-352 Sv |
| 6. Rechtsmiddel | Verdachte of OM | Hoger beroep binnen veertien dagen | artikel 408 Sv |
Wie beslist over vervolging?
Een strafzaak begint meestal bij de politie, na een aangifte of een ander spoor van een strafbaar feit. De officier van justitie leidt het opsporingsonderzoek; de bevindingen komen in een proces-verbaal.
Op basis daarvan beslist de officier of hij vervolgt. Hij mag van vervolging afzien op gronden aan het algemeen belang ontleend: het opportuniteitsbeginsel (artikel 167 lid 2 Wetboek van Strafvordering, Sv).
Bij lichtere zaken kan de officier zelf een strafbeschikking opleggen, bijvoorbeeld een geldboete of een taakstraf (artikel 257a Sv). Een gevangenisstraf kan het OM niet zelf opleggen. Bent u het er niet mee eens, dan doet u binnen veertien dagen verzet (artikel 257e Sv); de zaak komt dan alsnog bij de rechter.
Wat staat er in de dagvaarding?
Besluit de officier van justitie tot vervolging bij de rechter, dan ontvangt u een dagvaarding. Daarin staat de tenlastelegging: voor welk strafbaar feit u wordt vervolgd. Ook staat erin waar en wanneer de zitting is.
De rechter mag alleen oordelen over wat in de tenlastelegging staat. Lees de dagvaarding daarom zorgvuldig en bewaar de envelop met de datum van ontvangst.
Welke rechten heeft u op de zitting?
U bent als verdachte in de regel niet verplicht om de zitting bij te wonen. De rechter kan wel bevelen dat u wordt meegebracht als hij uw aanwezigheid wenselijk vindt (artikel 278 lid 2 Sv).
Komt u, dan ondervraagt de rechter u; u hoeft zijn vragen niet te beantwoorden (artikel 29 Sv). Dat zwijgen mag niet als bewijs tegen u worden gebruikt. De Hoge Raad vernietigde op 16 september 2014 een veroordeling omdat het hof de weigering van de verdachte om te zeggen hoe hij aan een auto kwam, als bewijs had meegewogen. Wel mag de rechter meewegen dat u voor een belastende omstandigheid geen redelijke verklaring geeft.
Na de ondervraging houdt de officier van justitie zijn requisitoir: de feiten, het bewijs en zijn eis. Daarna houdt uw advocaat het pleidooi. Tot slot krijgt u zelf het laatste woord.
Wanneer is er genoeg bewijs voor een veroordeling?
De rechter kan u alleen veroordelen als hij uit wettige bewijsmiddelen de overtuiging heeft gekregen dat u het feit heeft begaan (artikel 338 Sv). De wettige bewijsmiddelen zijn eigen waarneming van de rechter, verklaringen van de verdachte, getuigen en deskundigen, en schriftelijke bescheiden (artikel 339 Sv).
De verklaring van één getuige is niet genoeg (artikel 342 lid 2 Sv). De Hoge Raad vernietigde op 10 februari 2026 een veroordeling voor mishandeling met een emmer. Het letsel waarop het hof steunde, bleek alleen uit de verklaring van de aangeefster zelf, en de verdachte bevestigde alleen de ruzie over de emmer. Of er genoeg steunbewijs is, hangt volgens de Hoge Raad af van de concrete zaak.
Welke uitspraak kan de rechter doen?
| Uitspraak | Wanneer | Gevolg |
|---|---|---|
| Vrijspraak | Het tenlastegelegde feit is niet bewezen | Geen straf of maatregel |
| Ontslag van rechtsvervolging | Het feit is bewezen, maar het feit of de dader is niet strafbaar, bijvoorbeeld bij noodweer | Geen straf; bij een psychische stoornis wel een maatregel zoals tbs mogelijk |
| Veroordeling | Het feit is bewezen en strafbaar | Straf en eventueel een maatregel |
De hoofdstraffen zijn gevangenisstraf, hechtenis, taakstraf en geldboete (artikel 9 Sr). Daarnaast kan de rechter een maatregel opleggen, zoals de verplichting tot schadevergoeding aan het slachtoffer (artikel 36f Sr) of tbs (artikel 37a Sr).
Een straf dient verschillende doelen: vergelding, het voorkomen van herhaling, afschrikking en bescherming van de samenleving. De rechter weegt bij de strafmaat de ernst van het feit, de omstandigheden en uw persoon.
Hoe een alledaags conflict tot een strafzaak kan leiden, leest u in van buurtruzie tot mishandeling: hoe een woordenwisseling strafbaar kan worden.
Hoe staan wij u bij in een strafzaak?
Wij kunnen u bijstaan in elke fase, van het eerste verhoor tot een eventueel hoger beroep. Wij kunnen onder meer:
- de dagvaarding en het procesdossier bekijken en controleren of de opsporing en het verhoor volgens de regels zijn verlopen;
- u voorbereiden op de zitting, ook op de vraag of u een verklaring aflegt of zwijgt;
- het pleidooi voeren en reageren op het requisitoir en de eis van de officier van justitie;
- bij een strafbeschikking beoordelen of verzet binnen veertien dagen zinvol is;
- nagaan of hoger beroep binnen veertien dagen na de uitspraak zinvol is.
Meer over hoe Law & More u hierbij helpt, leest u op de pagina strafrecht advocaat.
Veelgestelde vragen
Krijg ik een strafblad na een strafbeschikking?
Een strafbeschikking voor een misdrijf die onherroepelijk wordt, komt in de justitiële documentatie. Bent u het er niet mee eens, doe dan binnen veertien dagen verzet.
Kan het OM in hoger beroep gaan als ik ben vrijgesproken?
Ja. Ook de officier van justitie kan binnen veertien dagen hoger beroep instellen (artikel 404 en 408 Sv).
