Wanneer je met schade te maken krijgt, is het goed om te weten of die schade voortkomt uit wanprestatie of een onrechtmatige daad.
Deze twee juridische begrippen bepalen welke opties je hebt voor schadevergoeding.
Het belangrijkste verschil tussen wanprestatie en onrechtmatige daad is dat wanprestatie gaat over het schenden van een bestaande overeenkomst, terwijl een onrechtmatige daad schade veroorzaakt zonder dat er een contract is.
Bij wanprestatie zijn er afspraken die niet worden nagekomen. Bij een onrechtmatige daad overtreedt iemand de wet of fatsoensnormen, zonder dat partijen een contract hebben.
Dit onderscheid heeft direct invloed op hoe je een zaak moet aanpakken. De eisen, het bewijs en de mogelijke vorderingen verschillen flink per situatie.
Voorbeelden uit de praktijk en recente rechtspraak laten zien hoe dit onderscheid uitpakt.
Definitie en kernverschillen tussen wanprestatie en onrechtmatige daad
Wanprestatie ontstaat als iemand zijn contractuele verplichtingen niet nakomt. Een onrechtmatige daad gebeurt juist als er helemaal geen overeenkomst is tussen partijen.
Het verschil zit dus vooral in het bestaan van een contract en de verplichtingen die daaruit voortvloeien.
Wat is wanprestatie?
Wanprestatie ontstaat als een partij haar verplichtingen uit een overeenkomst niet, te laat of verkeerd nakomt.
De tekortkoming moet je de schuldenaar kunnen aanrekenen.
Drie dingen zijn nodig voor wanprestatie:
- Er is een geldige overeenkomst
- Iemand komt een contractuele verplichting niet goed na
- De tekortkoming is de schuld van de schuldenaar
Wanprestatie valt onder het contractenrecht en staat in Boek 6 BW.
De benadeelde partij kan verschillende juridische stappen zetten.
Voorbeelden? Te late levering, slecht uitgevoerd werk, of gewoon niet betalen binnen de afgesproken termijn.
Vaak moet je bij wanprestatie eerst een ingebrekestelling sturen. Daarmee krijgt de andere partij nog één kans om het goed te maken.
Wat is een onrechtmatige daad?
Een onrechtmatige daad is een handeling die schade veroorzaakt zonder dat er een contract bestaat tussen partijen.
Deze aansprakelijkheid heet ook wel buitencontractuele aansprakelijkheid.
Artikel 6:162 BW noemt drie vormen van onrechtmatige daad:
- Inbreuk op het recht van een ander
- Handelen tegen een wettelijke plicht in
- Handelen in strijd met maatschappelijke zorgvuldigheid
Voor aansprakelijkheid bij een onrechtmatige daad gelden vijf voorwaarden. De handeling moet onrechtmatig én toerekenbaar zijn.
Er moet schade zijn, en die schade moet direct te maken hebben met de daad. Ook moet het relativiteitsvereiste gelden.
Voorbeelden zijn: verkeersongelukken, het beschadigen van iemands spullen, of roddels verspreiden.
Vergelijking: contractuele vs. buitencontractuele aansprakelijkheid
Het grootste verschil tussen deze vormen van aansprakelijkheid zit in het bestaan van verbintenissen uit een contract.
| Aspect | Wanprestatie | Onrechtmatige daad |
|---|---|---|
| Juridische basis | Contractuele relatie | Geen contractuele relatie |
| Bron verbintenis | Overeenkomst tussen partijen | Wet (art. 6:162 BW) |
| Ingebrekestelling | Vaak vereist | Niet vereist |
Bij wanprestatie zijn er duidelijke afspraken en verplichtingen. De benadeelde partij kan zich beroepen op het contract.
Bij een onrechtmatige daad bepaalt de wet en soms de rechter wat als onrechtmatig geldt.
Er zijn geen afspraken vooraf tussen partijen.
Soms kan dezelfde handeling trouwens zowel wanprestatie als onrechtmatige daad zijn. Dat heet samenloop van rechtsgrondslagen.
Het civiel recht heeft verschillende regels voor bewijs, verjaring en schadevergoeding bij deze aansprakelijkheidsgronden.
De vereisten en juridische grondslagen
Voor wanprestatie en onrechtmatige daad gelden eigen wettelijke eisen, vastgelegd in Boek 6 van het Burgerlijk Wetboek.
Elke vorm van aansprakelijkheid heeft z’n eigen voorwaarden voordat je schadevergoeding kunt eisen.
Vereisten voor wanprestatie
Wanprestatie ontstaat als een partij haar verplichtingen uit een overeenkomst niet nakomt.
Artikel 6:74 BW regelt wanneer sprake is van wanprestatie.
De belangrijkste eisen:
- Er is een geldige overeenkomst
- De nakoming blijft uit, is te laat of gebrekkig
- De tekortkoming is de schuld van de schuldenaar
Verzuim ontstaat automatisch bij een fatale termijn of na een ingebrekestelling.
Als nakoming blijvend onmogelijk is, hoef je geen ingebrekestelling te sturen.
De schuldenaar kan zich beroepen op overmacht. De schade moet direct voortkomen uit de contractbreuk.
Vereisten voor onrechtmatige daad
Artikel 6:162 BW noemt vijf eisen voor aansprakelijkheid bij een onrechtmatige daad. Ze moeten allemaal tegelijk aanwezig zijn.
De vijf vereisten:
- Onrechtmatige gedraging – inbreuk op rechten, schending van wettelijke plicht of strijd met maatschappelijke zorgvuldigheid
- Toerekenbaarheid – de daad moet je iemand kunnen aanrekenen door schuld of risico
- Schade – er moet echt schade zijn
- Causaal verband – de schade vloeit voort uit de onrechtmatige daad
- Relativiteit – het geschonden belang moet bescherming verdienen
Hoeveel zorg je moet betrachten, hangt af van de situatie. Professionals hebben vaak een strengere zorgplicht dan gewone mensen.
Relevante wetsartikelen en bronnen
Boek 6 BW bevat de belangrijkste regels over deze aansprakelijkheid. Het RV regelt de procedure rondom schadeclaims.
Wanprestatie:
- Artikel 6:74 BW – definitie van wanprestatie
- Artikel 6:81-6:83 BW – verzuim en gevolgen
- Artikel 6:96-6:110 BW – schadevergoeding
Onrechtmatige daad:
- Artikel 6:162 BW – algemene bepaling onrechtmatige daad
- Artikel 6:163 BW – aansprakelijkheid voor personen
- Artikel 6:165 BW – zaken en dieren
Rechtspraak vult deze regels verder aan. Vooral de kelderluikarresten zijn belangrijk geweest voor de uitleg van maatschappelijke zorgvuldigheid.
Aansprakelijkheid en vorderingen
Bij beide vormen van aansprakelijkheid kan een benadeelde partij schadevergoeding vorderen.
De manier waarop je iemand aansprakelijk stelt, verschilt tussen wanprestatie en onrechtmatige daad.
Aansprakelijk stellen bij wanprestatie
Wanprestatie ontstaat als een partij haar contractuele verplichtingen niet nakomt.
De benadeelde moet laten zien dat er een geldige overeenkomst is.
Ook moet je bewijzen dat de ander zijn verplichtingen niet, niet op tijd of verkeerd is nagekomen.
Vereiste stappen:
- Nakoming van de overeenkomst vorderen
- Ingebrekestelling versturen bij geen reactie
- Wachten op afloop van de gestelde termijn
Na het verlopen van die termijn ontstaat er verzuim.
De schuldeiser mag dan verschillende vorderingen instellen, zoals schadevergoeding, ontbinding van de overeenkomst of uitvoering in natura.
Het causaal verband tussen de tekortkoming en de schade moet echt duidelijk zijn.
Als nakoming blijvend onmogelijk is, treedt verzuim meteen in zonder ingebrekestelling.
Aansprakelijk stellen bij onrechtmatige daad
Bij een onrechtmatige daad moet je vijf dingen aantonen.
De benadeelde partij bewijst dat er sprake is van onrechtmatig handelen of nalaten.
Vereiste voorwaarden:
- Onrechtmatige gedraging
- Toerekenbaarheid aan de dader
- Geleden schade
- Causaal verband tussen daad en schade
- Relativiteit (geschonden belang)
Een onrechtmatige gedraging kan een inbreuk op een recht zijn.
Ook handelen in strijd met een wettelijke plicht telt mee, net als gedrag dat maatschappelijk onbetamelijk is.
Schuld speelt mee bij de toerekenbaarheid.
Eigen schuld van de benadeelde kan de schadevergoeding lager maken.
Vorderingen en cumulatie
Dezelfde gedraging kan soms leiden tot beide soorten aansprakelijkheid.
Een contractpartij kan tegelijk wanpresteren en onrechtmatig handelen.
De benadeelde mag kiezen op welke grond ze haar vordering baseert.
Mogelijke vorderingen bij wanprestatie:
- Schadevergoeding plus wettelijke rente
- Ontbinding van de overeenkomst
- Opschorting eigen verplichtingen
- Uitvoering in natura
Bij onrechtmatige daad kun je vooral schadevergoeding vorderen.
De rechter bepaalt de hoogte aan de hand van de geleden schade en eigen schuld.
Cumulatie van beide gronden mag, maar je krijgt nooit dubbel betaald.
De totale schadevergoeding mag niet hoger zijn dan de werkelijke schade.
Schade en schadevergoeding
Zowel bij wanprestatie als onrechtmatige daad kan schade ontstaan die voor vergoeding in aanmerking komt.
De manier waarop schadevergoeding wordt berekend en toegekend, verschilt per juridische grondslag.
Schadevergoeding bij wanprestatie
Wanprestatie ontstaat als een partij haar verplichtingen niet, niet op tijd of verkeerd nakomt.
De benadeelde kan verschillende soorten schadevergoeding eisen.
Directe schade zijn kosten die direct uit de tekortkoming voortvloeien.
Denk aan extra gemaakte kosten of gederfde winst door het uitblijven van de prestatie.
Indirecte schade, zoals gevolgschade, kan ook voor vergoeding in aanmerking komen.
Die schade moet wel voorzienbaar zijn geweest toen het contract werd gesloten.
De schuldenaar moet de schade hebben kunnen voorzien.
Contractuele afspraken kunnen de schadevergoeding beperken of juist uitbreiden.
Vanaf het moment van verzuim loopt er automatisch wettelijke rente bij wanprestatie.
De schuldeiser hoeft dat niet apart te vorderen.
Schadevergoeding bij onrechtmatige daad
Bij onrechtmatige daad geldt het principe van volledige schadevergoeding.
De benadeelde moet worden teruggebracht in de situatie alsof de onrechtmatige daad niet had plaatsgevonden.
Materiële schade is directe vermogensschade, zoals reparatiekosten of inkomstenderving.
Je moet deze schade met bewijsstukken aantonen.
Immateriële schade, zoals smartengeld, kan worden toegekend bij lichamelijk letsel of andere persoonlijke aantasting.
Hoeveel je krijgt hangt af van de ernst en de gevolgen.
Eigen schuld kan de vergoeding verlagen.
Heeft de benadeelde zelf bijgedragen aan de schade, dan wordt dat in mindering gebracht.
De mate van schuld beïnvloedt de hoogte van de vergoeding.
Bij opzettelijke onrechtmatige daden kan de schadevergoeding hoger uitpakken.
Causaal verband tussen gedraging en schade
Voor schadevergoeding moet er een causaal verband zijn tussen gedraging en schade.
Zonder dat verband krijg je geen vergoeding.
Condicio sine qua non betekent dat de schade niet zou zijn ontstaan zonder de gedraging.
Dit is de eerste test voor causaal verband.
Adequate veroorzaking houdt in dat de schade redelijkerwijs te verwachten was.
Niet elke schade die feitelijk samenhangt met de gedraging komt voor vergoeding in aanmerking.
Bij wanprestatie is het causaal verband vaak makkelijker aan te tonen.
De schade volgt meestal direct uit het niet nakomen van contractuele verplichtingen.
Bij onrechtmatige daad is het soms ingewikkelder.
Meerdere factoren kunnen de schade hebben veroorzaakt.
De bewijslast voor het causaal verband ligt bij de benadeelde partij.
Die moet aantonen dat de schade het gevolg is van de tekortkoming of onrechtmatige daad.
Toepassing in de praktijk: voorbeelden en bijzondere situaties
Verschillende contractuele situaties kunnen tot wanprestatie of onrechtmatige daad leiden, afhankelijk van de omstandigheden.
Arbeidsovereenkomsten en koopcontracten brengen hun eigen juridische vragen met zich mee.
Koopovereenkomst en non-conformiteit
Bij een koopovereenkomst is er sprake van wanprestatie als de verkoper goederen levert die niet aan de afspraken voldoen.
Dit heet non-conformiteit.
Stel, je bestelt een auto met airco maar krijgt er eentje zonder.
Dan heeft de verkoper zijn contractuele verplichting niet nagekomen.
Dwaling speelt als de koper verkeerde informatie heeft gekregen over het product.
Geeft de verkoper bewust foute informatie, dan is er sprake van bedrog.
Dat kan zowel wanprestatie als onrechtmatige daad opleveren.
Bij de verkoop van registergoed zoals huizen moet de notaris controleren of alle informatie klopt.
Een hypotheek op het pand moet bijvoorbeeld bekend zijn.
Als dat wordt verzwegen, kan dat tot aansprakelijkheid leiden.
Overmacht kan de verkoper soms beschermen tegen aansprakelijkheid.
Bijvoorbeeld als natuurrampen levering onmogelijk maken.
Arbeidsovereenkomst en onrechtmatige daad
Een arbeidsovereenkomst schept verplichtingen voor werkgever en werknemer.
Als die worden geschonden, is er sprake van wanprestatie.
Soms handelt een werkgever ook onrechtmatig.
Pesten op de werkvloer waar de werkgever niets aan doet, is een onrechtmatige daad.
De werkgever schendt dan zijn zorgplicht.
Onrechtmatig ontslag komt ook voor.
De werkgever overtreedt dan niet alleen het arbeidscontract, maar ook de wet.
De werknemer kan dan schadevergoeding eisen.
Overmacht speelt soms ook hier een rol.
Bij faillissement kan de werkgever geen loon meer betalen en moet de werknemer zijn schade bij het UWV claimen.
Discriminatie op leeftijd, geslacht of afkomst is altijd een onrechtmatige daad, los van wat in het contract staat.
Profiteren van een wanprestatie door derden
Als iemand bewust profiteert van een wanprestatie door anderen, kan dat een onrechtmatige daad zijn. Je ziet dit vooral bij concurrenten.
Neem een concurrent die expres een leverancier wegkaapt terwijl er nog een contract loopt. Zeker als die concurrent weet van het bestaande contract, kan dat onrechtmatig zijn.
Bij registergoed zie je het als iemand een pand koopt terwijl hij weet dat er al een koopovereenkomst is. De notaris moet dan echt goed opletten.
Eigendom wordt pas na levering overgedragen. Tot die tijd mag de verkoper het goed zelfs nog aan iemand anders verkopen.
De rechter kijkt naar verschillende dingen: wist de derde van het contract, had hij het kunnen weten, en heeft hij er bewust van geprofiteerd?
Rechtspraak en actuele ontwikkelingen
De Nederlandse rechtspraak heeft duidelijke grenzen getrokken tussen wanprestatie en onrechtmatige daad. De laatste jaren zie je een verfijning van deze begrippen in het civiel recht.
Belangrijke uitspraken en jurisprudentie
De Hoge Raad heeft in meerdere arresten het onderscheid tussen beide aansprakelijkheidsgronden uitgewerkt. Je mag niet zomaar kiezen tussen wanprestatie en onrechtmatige daad.
Samenloop van vorderingen komt geregeld voor. Als hetzelfde gedrag zowel wanprestatie als onrechtmatige daad is, moeten rechters kiezen welke regels gelden.
De rechtspraak laat zien dat contractuele verhoudingen meestal voorrang krijgen. Bestaat er een overeenkomst, dan kijkt men eerst naar wanprestatie.
Belangrijke criteria voor de rechter zijn:
- Was er een contractuele relatie
- Welke norm is geschonden
- Wat voor schade is er
- Welk rechtsherstel beschermt het beste
Trends in het Nederlandse civiel recht
Het civiel recht zoekt steeds meer duidelijkheid in de afgrenzing. Rechters maken steeds scherpere keuzes tussen de aansprakelijkheidsvormen.
Een opvallende trend is dat het relativiteitsvereiste bij onrechtmatige daad steeds belangrijker wordt. Rechters kijken strenger of een geschonden norm de benadeelde echt moest beschermen.
Schadevergoeding berekeningen worden steeds preciezer. Rechters letten goed op het verschil in schadevaststelling tussen wanprestatie en onrechtmatige daad.
Moderne ontwikkelingen in het BW laten ook meer aandacht zien voor:
- Preventieve werking van aansprakelijkheidsrecht
- Bescherming van zwakkere partijen
- Digitale contracten en nieuwe vormen van wanprestatie
Veelgestelde Vragen
De verschillen tussen wanprestatie en onrechtmatige daad roepen vaak praktische vragen op. Elk concept heeft zijn eigen voorwaarden voor aansprakelijkheid en bewijslast.
Wat zijn de hoofdkenmerken van een wanprestatie?
Een wanprestatie ontstaat als iemand zijn contractuele verplichtingen niet nakomt. Er moet dus een geldige overeenkomst zijn.
De tekortkoming kan bestaan uit het niet uitvoeren van afspraken of uit gebrekkige uitvoering.
Voor aansprakelijkheid is meestal verzuim nodig. De schuldenaar moet dan in gebreke zijn gesteld.
Hoe wordt onrechtmatige daad juridisch gedefinieerd?
Een onrechtmatige daad is een inbreuk op het recht van een ander. Ook handelen in strijd met een wettelijke plicht valt hieronder.
De definitie omvat ook gedrag dat ingaat tegen ongeschreven regels. Die regels bepalen wat in het maatschappelijk verkeer normaal is.
Er hoeft geen contractuele relatie te zijn. De daad moet wel aan de dader kunnen worden toegerekend.
Welke juridische gevolgen zijn er verbonden aan onrechtmatige daden?
De dader moet in principe de schade vergoeden. Dit geldt voor alle schade die uit de onrechtmatige daad voortvloeit.
De benadeelde kan vergoeding eisen van vermogensschade. Ook immateriële schade komt soms voor vergoeding in aanmerking.
Soms kan de rechter opleggen dat bepaald gedrag stopt. Zo’n verbod of gebod komt geregeld voor.
Wat zijn de vereisten voor het aansprakelijk stellen bij wanprestatie?
Er moet een geldige overeenkomst zijn. Die overeenkomst bepaalt de verplichtingen van beide partijen.
De schuldenaar moet zijn verplichtingen niet zijn nagekomen. Die tekortkoming moet hem ook kunnen worden toegerekend.
Vaak is een ingebrekestelling nodig voordat aansprakelijkheid ontstaat. Bij heel ernstige tekortkomingen hoeft dat niet.
Op welke wijze verschilt de bewijslast in zaken omtrent wanprestatie en onrechtmatige daad?
Bij wanprestatie moet de eiser aantonen dat er een overeenkomst is. Hij moet ook laten zien dat de ander tekort is geschoten.
Bij onrechtmatige daad ligt de bewijslast zwaarder. De eiser moet alle onderdelen van artikel 6:162 BW bewijzen.
Dat betekent: bewijs van onrechtmatig handelen, toerekenbaarheid en schade. Zonder dat bewijs loopt de vordering spaak.
Kunnen zowel wanprestatie als onrechtmatige daad een rol spelen in dezelfde casus?
Ja, beide grondslagen kunnen tegelijk van toepassing zijn.
Dit gebeurt wanneer een contractbreuk ook onrechtmatig is.
De benadeelde mag dan zelf kiezen welke grondslag hij gebruikt.
Soms kun je zelfs beide tegelijk inroepen, afhankelijk van wat je wilt bereiken.
Welke optie het handigst is, hangt echt af van de situatie en het gewenste rechtsgevolg.
