Dwangsom: wat is het, hoe werkt het en hoe vraagt u die aan?

Gepubliceerd op 17 augustus 2025 · Laatst bijgewerkt op 7 oktober 2026

Een dwangsom is een geldbedrag dat iemand moet betalen zolang hij een opgelegde verplichting niet, of niet op tijd, nakomt. Het is een pressiemiddel om naleving af te dwingen, geen boete en geen schadevergoeding. Voor de betaling van een geldsom kan de civiele rechter geen dwangsom opleggen.

Zowel in het civiele recht als in het bestuursrecht bestaat de dwangsom. In het civiele recht legt de rechter haar op, bijvoorbeeld om contractbreuk of onrechtmatig gedrag te beëindigen. In het bestuursrecht gebruikt de overheid een ‘last onder dwangsom’, en de overheid moet zelf een dwangsom betalen als zij na een ingebrekestelling te laat beslist op uw aanvraag.

Hieronder leest u wat een dwangsom precies is, wanneer zij kan worden opgelegd, hoe het bedrag wordt vastgesteld, hoe u een dwangsom claimt als de overheid te laat is, en hoe u zich verweert als u zelf een dwangsom dreigt te verbeuren.

Wat is een dwangsom in juridische zin?

Een dwangsom is een voorwaardelijke betalingsverplichting: u betaalt alleen als u de hoofdverplichting niet nakomt. Het bedrag ‘verbeurt’ vanzelf zodra de termijn uit het vonnis of besluit verstrijkt zonder dat u heeft voldaan.

Kort gezegd verplicht de rechter, het bestuur of de wet iemand om een geldbedrag te betalen voor iedere dag, week of overtreding dat hij in gebreke blijft. Het gaat meestal om iets doen of juist nalaten: een machine leveren, een publicatie verwijderen, een aanbouw afbreken.

Wat is de wettelijke basis?

In het civiele recht staat de dwangsom in artikel 611a van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering (Rv). In het bestuursrecht vindt u de last onder dwangsom in artikel 5:32 van de Algemene wet bestuursrecht (Awb), en de dwangsom bij niet tijdig beslissen in de artikelen 4:17 tot en met 4:20 Awb.

Anders dan een bestuurlijke boete is de dwangsom geen straf. Zij is ook niet bedoeld om schade te vergoeden. Het enige doel is nakoming stimuleren.

Waarom kiezen rechter en bestuur voor een dwangsom?

Omdat snelle naleving belangrijker is dan een lange procedure. Het vooruitzicht om per dag of per overtreding te moeten betalen, zet bedrijven en particulieren meestal tot actie aan, zonder dat een ingewikkeld executietraject nodig is.

Wat zijn de kenmerken op een rij?

• Voorwaardelijk: pas verschuldigd als de hoofdverplichting niet (tijdig) wordt nagekomen.
• Verbeurt vanzelf: er is geen nieuwe aanmaning nodig.
• De rechter kan het bedrag in bijzondere gevallen opheffen, opschorten of verminderen.
• Er wordt niets meer verbeurd zodra de verplichting correct is nagekomen.
• Invorderbaar via executie door een deurwaarder (civiel) of via een invorderingsbeschikking (bestuursrecht).

Wat is het verschil tussen een civiele en een bestuursrechtelijke dwangsom?

Het verschil zit in wie de dwangsom oplegt en op welke wettelijke basis. In het civiele recht is dat de rechter, in het bestuursrecht een bestuursorgaan zoals de gemeente.

Hoe legt de civiele rechter een dwangsom op?

De rechter verbindt de dwangsom aan een veroordeling in een vonnis of kort geding, meestal op verzoek van de eisende partij. Een voorbeeld: levert de verkoper de machine niet, dan betaalt hij € 500 per dag, tot hooguit € 25.000. De rechter kan een maximum vaststellen en kan de dwangsom later op verzoek opheffen, opschorten of verminderen als nakoming onmogelijk is geworden.

Hoe werkt een last onder dwangsom van de overheid?

Een bestuursorgaan legt een last onder dwangsom op bij een overtreding van een wettelijk voorschrift (artikel 5:32 Awb). Het besluit noemt de overtreding, de hersteltermijn, het bedrag en het maximum waarboven niets meer wordt verbeurd.

Houdt een horeca-exploitant zich bijvoorbeeld niet aan de geluidsnorm, dan kan de gemeente een bedrag per overtreding opleggen, zoals € 1.000, met een maximum. Dat maximum is verplicht (artikel 5:32b Awb), en het bedrag moet in redelijke verhouding staan tot de ernst van de overtreding.

Wat is de dwangsom bij te laat beslissen?

Beslist de overheid te laat op uw aanvraag of bezwaar, dan kunt u haar in gebreke stellen. Na twee weken moet zij u een dwangsom betalen (artikel 4:17 Awb): € 23 per dag voor de eerste 14 dagen, € 35 per dag voor de volgende 14 dagen en € 45 per dag daarna, voor ten hoogste 42 dagen. Het maximum is € 1.442.

Wanneer kan een dwangsom worden opgelegd?

Alleen als er een concrete, geldige verplichting is die de ander kan nakomen. Daarnaast moet het middel passend zijn en moet de ander een redelijke termijn krijgen om alsnog te voldoen.

Een dwangsom komt dus niet uit de lucht vallen. De voorwaarden beschermen zowel de schuldeiser als de (mogelijke) overtreder. Hieronder de kerncriteria, herkenbare voorbeelden en de belangrijkste uitzonderingen.

Welke algemene vereisten gelden?

Een dwangsom kan pas worden ingezet als:

• er een concrete, rechtsgeldige hoofdverplichting bestaat;
• de schuldenaar een reële termijn heeft gekregen om na te komen;
• nakoming feitelijk mogelijk is;
• de maatregel evenredig is;
• het gekozen bedrag daadwerkelijk aanzet tot naleving.

In welke civiele situaties komt een dwangsom voor?

In civiele zaken is de dwangsom vooral een stok achter de deur bij contractuele en andere verplichtingen tot doen of nalaten. Voorbeelden zijn de levering van machines, het verwijderen van lasterlijke berichten, het naleven van een omgangsregeling of een non-concurrentiebeding. De overtreder betaalt per dag of per keer, tot het vastgestelde maximum.

In welke bestuursrechtelijke situaties komt een dwangsom voor?

Bestuursorganen gebruiken een last onder dwangsom vaak bij overtreding van omgevings-, milieu- of veiligheidsregels. Denk aan een aanbouw zonder vergunning, een horecazaak die de sluitingstijden negeert, of een bedrijf dat verplichte milieurapportages niet aanlevert. Bedrag, termijn en maximum staan in het handhavingsbesluit.

Wanneer is een dwangsom niet mogelijk?

De civiele rechter kan geen dwangsom opleggen bij een veroordeling tot betaling van een geldsom (artikel 611a lid 1 Rv). Ook bij een prestatie die feitelijk onmogelijk is, heeft een dwangsom geen zin. Rechter of bestuur kan een verzoek om een dwangsom verder afwijzen of het bedrag lager vaststellen als het onevenredig zou uitpakken.

Hoe hoog is een dwangsom?

Er is geen vaste formule. Alleen voor de dwangsom bij te laat beslissen door de overheid staat de hoogte in de wet; in andere gevallen stemt de rechter of het bestuur het bedrag af op de concrete situatie.

Welke factoren bepalen de hoogte?

• het financiële voordeel van de overtreding;
• de ernst en de duur van de inbreuk;
• het risico op herhaling en de gevolgen voor anderen;
• de draagkracht van de overtreder;
• welke prikkel nodig is om snelle nakoming af te dwingen.

Per dag of in één keer?

• Periodiek: een bedrag per dag, week of overtreding. Dat past bij doorlopende verplichtingen, zoals een geluidsnorm of een omgangsregeling.
• Eenmalig: één bedrag dat ineens verbeurt. Dat past wanneer één handeling volstaat, zoals de afgifte van documenten.

Bestaan er wettelijke maxima?

• Bij te laat beslissen door de overheid: € 23, € 35 en € 45 per dag, samen ten hoogste € 1.442 (artikel 4:17 Awb).
• In het civiele recht is er geen wettelijk plafond, maar de rechter kan een maximum vaststellen en doet dat meestal ook.
• Bij een last onder dwangsom moet het bestuursorgaan zelf een maximum vaststellen (artikel 5:32b Awb).

Hoe snel loopt een dwangsom op?

Bij een dagbedrag van € 500 is na dertig dagen al € 15.000 verbeurd. Een vooraf vastgesteld maximum begrenst dat bedrag.

De bedragen in deze tabel zijn fictieve voorbeelden, behalve die van de laatste regel, die in de wet staan.

De voorbeelden laten zien hoe snel een dwangsom oploopt, maar ook hoe een vooraf vastgesteld maximum de financiële gevolgen begrenst.

Hoe claimt u een dwangsom als de overheid te laat beslist?

U stuurt het bestuursorgaan een ingebrekestelling zodra de beslistermijn is verstreken. Twee weken na ontvangst daarvan begint de dwangsom te lopen, tot ten hoogste € 1.442.

Wacht de gemeente, het UWV of een andere instantie te lang met een besluit, dan kunt u dus zelf druk zetten. De regeling staat in de artikelen 4:17 tot en met 4:20 Awb. Hieronder het stappenplan.

Stap 1: controleer de beslistermijn

Noteer de dag waarop uw aanvraag of bezwaar is ontvangen. Staat er in de wet geen termijn, dan moet het bestuur binnen een redelijke termijn beslissen, en uiterlijk binnen acht weken (artikel 4:13 Awb). Op een bezwaarschrift moet het bestuur binnen zes weken beslissen, of binnen twaalf weken als er een adviescommissie is; die termijn kan met zes weken worden verlengd (artikel 7:10 Awb). Bijzondere wetten kunnen andere termijnen noemen. Is de termijn verstreken zonder besluit, dan kunt u verder.

Stap 2: stuur een ingebrekestelling

Stuur een korte, schriftelijke brief aan het bestuursorgaan dat moet beslissen. Vermeld het dossiernummer, stel vast dat de termijn is verstreken en vraag het bestuur alsnog te beslissen. Bewaar een bewijs van verzending en ontvangst, bijvoorbeeld door aangetekend te versturen of via het digitale kanaal van de instantie met een ontvangstbevestiging.

Stap 3: wacht twee weken

Na ontvangst van de ingebrekestelling heeft het bestuur nog twee weken. Beslist het niet binnen die twee weken, dan verbeurt het vanaf de volgende dag € 23 per dag (dagen 1-14), € 35 per dag (dagen 15-28) en € 45 per dag (dagen 29-42). Daarna stopt de teller.

Stap 4: stel beroep in bij de bestuursrechter

Zodra de twee weken na de ingebrekestelling voorbij zijn, kunt u beroep instellen bij de rechtbank tegen het niet tijdig beslissen (artikel 6:12 Awb). U hoeft daarvoor geen bezwaar te maken. Wacht niet onredelijk lang, want een beroep dat onredelijk laat wordt ingesteld, is niet-ontvankelijk.

De rechter beslist in beginsel binnen acht weken. Hij kan het bestuur opdragen binnen een bepaalde termijn alsnog te beslissen, daaraan een nieuwe dwangsom per dag verbinden en de hoogte van de al verbeurde dwangsom vaststellen.

Welke fouten maakt u snel bij het claimen van een dwangsom?

De meest gemaakte fouten zijn een ontbrekend bewijs van ontvangst, verkeerd getelde termijnen en te lang wachten met beroep.

• Geen bewijs van ontvangst: verstuur aangetekend of vraag om een ontvangstbevestiging.
• Verkeerd tellen van termijnen: de dag van ontvangst telt niet mee.
• Te lang wachten met beroep: blijft het besluit uit, stel dan binnen enkele weken beroep in.
• Zet een herinnering in uw agenda voor dag 14 en dag 42 na de ingebrekestelling, zodat u geen geld of rechtsmiddel misloopt.

Wat gebeurt er als een dwangsom is verbeurd?

Het verbeurde bedrag is direct opeisbaar, zonder nieuwe aanmaning. Betaalt de wederpartij niet, dan kan zij worden gedwongen via beslag, en de vordering verjaart snel.

Is er rente verschuldigd?

Wordt een verbeurde civiele dwangsom niet betaald, dan kan de schuldeiser wettelijke rente vorderen (artikel 6:119 Burgerlijk Wetboek). Bij een bestuursrechtelijke dwangsom geldt de betalingstermijn uit de invorderingsbeschikking; daarna is ook wettelijke rente verschuldigd.

Hoe wordt de dwangsom geïnd?

Met het executoriale afschrift van het vonnis kan de deurwaarder beslag leggen op salaris, bankrekeningen of goederen. Bij een last onder dwangsom neemt het bestuur eerst een invorderingsbeschikking (artikel 5:37 Awb); pas daarna kan het tot beslag overgaan.

Wanneer verjaart een dwangsom?

Een civiele dwangsom verjaart zes maanden na de dag waarop zij is verbeurd (artikel 611g Rv). De schuldeiser moet dus snel handelen, bijvoorbeeld door de deurwaarder een bevel tot betaling te laten betekenen. Een executiegeschil dat de schuldenaar begint, stuit de verjaring volgens de Hoge Raad niet.

In het bestuursrecht verjaart de bevoegdheid om een dwangsom in te vorderen één jaar na de dag waarop zij is verbeurd (artikel 5:35 Awb). Is de invorderingsbeschikking op tijd genomen, dan verjaart de betalingsverplichting daarna in beginsel na vijf jaar.

Hoe voorkomt of verlaagt u een dwangsom?

Door op tijd te reageren. Wie direct handelt op signalen van de wederpartij of het bestuur, kan een dreigende dwangsom vaak nog afwenden of beperken.

Welke juridische middelen heeft u?

• Maak binnen zes weken bezwaar tegen een last onder dwangsom, en vraag zo nodig een voorlopige voorziening om de last te schorsen.
• Vraag de civiele rechter om opheffing, opschorting of vermindering van de dwangsom als nakoming (tijdelijk of gedeeltelijk) onmogelijk is geworden (artikel 611d Rv).
• Start een executiegeschil in kort geding als de wederpartij ten onrechte wil executeren.

Hoe toont u onmogelijkheid of onevenredigheid aan?

Onderbouw met stukken dat naleving feitelijk onmogelijk is, bijvoorbeeld door overmacht of omdat een benodigde vergunning ontbreekt. Of laat zien dat het bedrag buiten verhouding staat tot de ernst van de overtreding. Rechter of bestuur kan de dwangsom dan verminderen, opschorten of opheffen.

Wat kunt u als bedrijf of particulier zelf doen?

1. Communiceer vroeg met de wederpartij of het bestuur en leg de voortgang schriftelijk vast.
2. Vraag vóór de oplegging om extra tijd of een lager bedrag, met een realistisch plan van aanpak.
3. Documenteer alles wat u doet: goede stukken zijn uw beste bescherming in een procedure.

Wat kunnen wij voor u doen bij een dwangsom?

Wij adviseren en procederen over dwangsommen in civiele zaken en in het bestuursrecht. Meer over ons werk leest u bij onze bestuursrechtadvocaten.

• Wij stellen de ingebrekestelling op als de overheid te laat beslist en rekenen de dwangsom van artikel 4:17 Awb na, tot ten hoogste € 1.442.
• Wij stellen beroep in tegen het niet tijdig beslissen (artikel 6:12 Awb) en vragen de rechter de verbeurde dwangsom vast te stellen.
• Wij maken binnen zes weken bezwaar tegen een last onder dwangsom en vragen zo nodig een voorlopige voorziening om de last te schorsen.
• Wij toetsen of de last, de hersteltermijn en het maximum voldoen aan de artikelen 5:32 en 5:32b Awb.
• Wij vragen de civiele rechter om opheffing, opschorting of vermindering van een dwangsom als nakoming onmogelijk is geworden (artikel 611d Rv).
• Wij bewaken de verjaring van een verbeurde civiele dwangsom (zes maanden, artikel 611g Rv) en starten zo nodig een executiegeschil in kort geding.

Samengevat

• Een dwangsom is een pressiemiddel om nakoming af te dwingen, geen straf of schadevergoeding.
• De civiele rechter legt haar op in een vonnis (artikel 611a Rv); een bestuursorgaan via een last onder dwangsom (artikel 5:32 Awb).
• Beslist de overheid te laat, dan kunt u haar in gebreke stellen en na twee weken tot € 1.442 ontvangen (artikel 4:17 Awb).
• Een verbeurde civiele dwangsom verjaart al na zes maanden; een bestuursrechtelijke na één jaar als er geen invorderingsbeschikking is.
• Is nakoming onmogelijk of het bedrag onevenredig, dan kan de dwangsom worden verminderd, opgeschort of opgeheven.

Veelgestelde vragen over dwangsommen