Dwangsom: hoe het werkt, hoe hoog het is en hoe u het claimt

Gepubliceerd op 17 augustus 2025 · Laatst bijgewerkt op 29 oktober 2026

Een dwangsom is een geldbedrag dat iemand moet betalen zolang hij een opgelegde verplichting niet, of niet op tijd, nakomt. Het is een pressiemiddel om naleving af te dwingen, geen boete en geen schadevergoeding. De belangrijkste uitzondering: voor de betaling van een geldsom kan de civiele rechter geen dwangsom opleggen (artikel 611a lid 1 Rv).

De dwangsom bestaat in het civiele recht en in het bestuursrecht. In het civiele recht legt de rechter haar op, bijvoorbeeld om contractbreuk of onrechtmatig gedrag te beëindigen. In het bestuursrecht gebruikt de overheid een last onder dwangsom, en moet de overheid zelf een dwangsom betalen als zij na een ingebrekestelling te laat beslist op uw aanvraag.

Hieronder leest u wanneer een dwangsom kan worden opgelegd, hoe het bedrag wordt vastgesteld, hoe u een dwangsom claimt als de overheid te laat is en hoe u zich verweert als u zelf een dwangsom dreigt te verbeuren.

Hoe werkt een dwangsom juridisch?

Een dwangsom is een voorwaardelijke betalingsverplichting: u betaalt alleen als u de hoofdverplichting niet nakomt. Het bedrag verbeurt vanzelf zodra de termijn uit het vonnis of besluit verstrijkt zonder dat u heeft voldaan.

De rechter, het bestuur of de wet verplicht iemand om een geldbedrag te betalen voor iedere dag, week of overtreding dat hij in gebreke blijft. Het gaat meestal om iets doen of juist nalaten: een machine leveren, een publicatie verwijderen, een aanbouw afbreken.

In welke wetten staat de dwangsom?

In het civiele recht staat de dwangsom in de artikelen 611a tot en met 611i van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering (Rv). In het bestuursrecht vindt u de last onder dwangsom in artikel 5:32 en verder van de Algemene wet bestuursrecht (Awb), en de dwangsom bij niet tijdig beslissen in de artikelen 4:17 tot en met 4:20 Awb.

Anders dan een bestuurlijke boete is de dwangsom geen straf. Zij is ook niet bedoeld om schade te vergoeden. Het enige doel is nakoming. Het vooruitzicht om per dag of per overtreding te moeten betalen, zet bedrijven en particulieren meestal tot actie aan, zonder dat een ingewikkeld executietraject nodig is.

De kenmerken op een rij

• Voorwaardelijk: pas verschuldigd als de hoofdverplichting niet (tijdig) wordt nagekomen.
• Verbeurt vanzelf: er is geen nieuwe aanmaning nodig.
• De civiele rechter kan het bedrag in bijzondere gevallen opheffen, opschorten of verminderen (artikel 611d Rv).
• Er wordt niets meer verbeurd zodra de verplichting correct is nagekomen.
• Invorderbaar via een deurwaarder (civiel) of via een invorderingsbeschikking (artikel 5:37 Awb).

Civiele dwangsom, last onder dwangsom en dwangsom bij te laat beslissen

Het verschil zit in wie de dwangsom oplegt en op welke wettelijke basis. De tabel zet de drie vormen naast elkaar (stand 29 oktober 2026).

Hoe legt de civiele rechter een dwangsom op?

De rechter verbindt de dwangsom aan een veroordeling in een vonnis of kort geding, op vordering van de eisende partij. Een voorbeeld ter illustratie: levert de verkoper de machine niet, dan betaalt hij € 500 per dag, tot hooguit € 25.000. De rechter kan een maximum vaststellen en kan de dwangsom later opheffen, opschorten of verminderen als nakoming onmogelijk is geworden (artikel 611d Rv).

Hoe werkt een last onder dwangsom van de overheid?

Een bestuursorgaan legt een last onder dwangsom op bij een overtreding van een wettelijk voorschrift (artikel 5:32 Awb). Het besluit noemt de overtreding, de hersteltermijn (begunstigingstermijn), het bedrag en het maximum waarboven niets meer wordt verbeurd. Dat maximum is verplicht (artikel 5:32b Awb), en het bedrag moet in redelijke verhouding staan tot de zwaarte van het geschonden belang en de beoogde werking.

Hoe een rechter dat toetst, laat een uitspraak van de rechtbank Limburg van 23 januari 2024 zien (ECLI:NL:RBLIM:2024:393). Een dwangsom van € 50.000 was niet te hoog: het bestuur had een basisbedrag van € 20.000 genomen voor strijd met de bouwregels en de omgevingsvergunning, en dat verdubbeld vanwege de ernst. De begunstigingstermijn was niet te kort, omdat die was gebaseerd op de planning die de eiser zelf had overgelegd en er ruim vier maanden lagen tussen de last en het einde van de termijn.

Wat is de dwangsom bij te laat beslissen?

Beslist de overheid te laat op uw aanvraag of bezwaar, dan kunt u haar in gebreke stellen. Twee weken na ontvangst van de ingebrekestelling verbeurt zij een dwangsom (artikel 4:17 Awb): € 23 per dag voor de eerste 14 dagen, € 35 per dag voor de volgende 14 dagen en € 45 per dag daarna, voor ten hoogste 42 dagen. Het maximum is dus € 1.442.

Actualiteit: voor aanvragen bij de IND geldt deze dwangsom sinds 15 april 2025 niet meer. Bij andere bestuursorganen, zoals de gemeente of het UWV, geldt artikel 4:17 Awb wel, tenzij een bijzondere wet anders bepaalt.

Wanneer kan een dwangsom worden opgelegd?

Alleen als er een concrete, geldige verplichting is die de ander kan nakomen. Het middel moet passend zijn en de ander moet een redelijke termijn krijgen om alsnog te voldoen. Een dwangsom kan pas worden ingezet als:

• er een concrete, rechtsgeldige hoofdverplichting bestaat;
• de schuldenaar een reële termijn heeft gekregen om na te komen;
• nakoming feitelijk mogelijk is;
• de maatregel evenredig is;
• het bedrag daadwerkelijk aanzet tot naleving.

Civiele zaken waarin een dwangsom voorkomt

In civiele zaken is de dwangsom vooral een stok achter de deur bij verplichtingen tot doen of nalaten. Voorbeelden zijn de levering van machines, het verwijderen van lasterlijke berichten, het naleven van een omgangsregeling of een concurrentiebeding. De overtreder betaalt per dag of per keer, tot het maximum dat de rechter vaststelt.

Bestuursrechtelijke zaken waarin een last onder dwangsom voorkomt

Bestuursorganen gebruiken een last onder dwangsom vaak bij overtreding van omgevings-, milieu- of veiligheidsregels. Denk aan een aanbouw zonder omgevingsvergunning, een horecazaak die de sluitingstijden negeert of een bedrijf dat verplichte milieurapportages niet aanlevert. Sinds 1 januari 2024 is de Omgevingswet daarbij de grondslag voor veel omgevingsregels.

Wanneer is een dwangsom niet mogelijk?

De civiele rechter kan geen dwangsom opleggen bij een veroordeling tot betaling van een geldsom (artikel 611a lid 1 Rv). Voor geldvorderingen is beslag het middel, met wettelijke rente. Ook bij een prestatie die feitelijk onmogelijk is, heeft een dwangsom geen zin. Rechter of bestuur kan een verzoek om een dwangsom afwijzen of het bedrag lager vaststellen als het onevenredig zou uitpakken.

Hoe hoog is een dwangsom?

Er is geen vaste formule. Alleen voor de dwangsom bij te laat beslissen staat de hoogte in de wet (artikel 4:17 Awb). In andere gevallen stemt de rechter of het bestuur het bedrag af op:

• het financiële voordeel van de overtreding;
• de ernst en de duur van de inbreuk, zoals de verdubbeling vanwege de ernst in de Limburgse zaak;
• het risico op herhaling en de gevolgen voor anderen;
• de draagkracht van de overtreder;
• de prikkel die nodig is om snelle nakoming af te dwingen.

Een dwangsom kan periodiek zijn (per dag, week of overtreding), wat past bij doorlopende verplichtingen zoals een geluidsnorm. Zij kan ook eenmalig zijn, wat past wanneer één handeling volstaat, zoals de afgifte van documenten.

Rekenvoorbeeld: hoe snel loopt een dwangsom op?

De eerste twee regels zijn voorbeelden ter illustratie. De laatste regel volgt uit artikel 4:17 Awb (bedragen geldend op 29 oktober 2026).

De dwangsom claimen als de overheid te laat beslist: vier stappen

Stap 1: controleer de beslistermijn

Noteer de dag waarop uw aanvraag of bezwaar is ontvangen. Staat er in de wet geen termijn, dan moet het bestuur binnen een redelijke termijn beslissen, en uiterlijk binnen acht weken (artikel 4:13 Awb). Op een bezwaarschrift moet het bestuur binnen zes weken beslissen, of binnen twaalf weken als er een adviescommissie is; die termijn kan met zes weken worden verlengd (artikel 7:10 Awb). Bijzondere wetten kunnen andere termijnen noemen.

Stap 2: stuur een ingebrekestelling

Stuur een korte, schriftelijke brief aan het bestuursorgaan. Vermeld het dossiernummer, stel vast dat de termijn is verstreken en vraag het bestuur alsnog te beslissen. Bewaar een bewijs van verzending en ontvangst, bijvoorbeeld door aangetekend te versturen of via het digitale kanaal van de instantie met een ontvangstbevestiging. Is de ingebrekestelling onredelijk, of is de aanvraag kennelijk niet-ontvankelijk of kennelijk ongegrond, dan is geen dwangsom verschuldigd (artikel 4:17 lid 5 Awb).

Stap 3: wacht twee weken

Na ontvangst van de ingebrekestelling heeft het bestuur nog twee weken. Beslist het niet binnen die twee weken, dan verbeurt het vanaf de volgende dag € 23 per dag (dagen 1-14), € 35 per dag (dagen 15-28) en € 45 per dag (dagen 29-42). Daarna stopt de teller.

Stap 4: stel beroep in bij de bestuursrechter

Zodra de twee weken na de ingebrekestelling voorbij zijn, kunt u beroep instellen bij de rechtbank tegen het niet tijdig beslissen (artikel 6:12 Awb). U hoeft daarvoor geen bezwaar te maken. Wacht niet onredelijk lang, want een beroep dat onredelijk laat wordt ingesteld, is niet-ontvankelijk.

De rechter beslist in beginsel binnen acht weken (artikel 8:55b Awb). Hij kan het bestuur opdragen binnen een bepaalde termijn alsnog te beslissen, daaraan een nieuwe dwangsom verbinden en de hoogte van de al verbeurde dwangsom vaststellen.

Waar gaat het claimen vaak mis?

• Geen bewijs van ontvangst: verstuur aangetekend of vraag om een ontvangstbevestiging.
• Verkeerd tellen van termijnen: de dag van ontvangst telt niet mee.
• Te lang wachten met beroep: blijft het besluit uit, stel dan binnen enkele weken beroep in.
• Geen agenda: zet een herinnering voor dag 14 en dag 42 na de ingebrekestelling.

Wat gebeurt er als een dwangsom is verbeurd?

Het verbeurde bedrag is direct opeisbaar, zonder nieuwe aanmaning. Betaalt de wederpartij niet, dan kan zij worden gedwongen via beslag. Let op de korte verjaringstermijnen.

Is er rente verschuldigd?

Wordt een verbeurde civiele dwangsom niet betaald, dan kan de schuldeiser wettelijke rente vorderen (artikel 6:119 BW). Die bedraagt sinds 1 januari 2026 4 procent per jaar (Rijksoverheid, hoogte wettelijke rente). Bij een bestuursrechtelijke dwangsom geldt de betalingstermijn uit de invorderingsbeschikking; daarna is ook wettelijke rente verschuldigd.

Hoe wordt de dwangsom geïnd?

Met het executoriale afschrift van het vonnis kan de deurwaarder beslag leggen op salaris, bankrekeningen of goederen. Bij een last onder dwangsom neemt het bestuur eerst een invorderingsbeschikking (artikel 5:37 Awb); pas daarna kan het tot beslag overgaan.

Wanneer verjaart een dwangsom?

Een civiele dwangsom verjaart zes maanden na de dag waarop zij is verbeurd (artikel 611g Rv). De schuldeiser moet dus snel handelen, bijvoorbeeld door de deurwaarder een bevel tot betaling te laten betekenen.

In het bestuursrecht verjaart de bevoegdheid om een dwangsom in te vorderen één jaar na de dag waarop zij is verbeurd (artikel 5:35 Awb). Is de invorderingsbeschikking op tijd genomen, dan verjaart de betalingsverplichting daarna in beginsel na vijf jaar (artikel 4:104 Awb).

Hoe voorkomt of verlaagt u een dwangsom?

Door op tijd te reageren. Wie direct handelt op signalen van de wederpartij of het bestuur, kan een dreigende dwangsom vaak nog afwenden of beperken. U hebt de volgende juridische middelen:

• Maak binnen zes weken bezwaar tegen een last onder dwangsom (artikel 6:7 Awb) en vraag zo nodig een voorlopige voorziening om de last te schorsen; bezwaar alleen schorst niet.
• Vraag het bestuur de begunstigingstermijn te verlengen, met een realistische planning. In de Limburgse zaak van januari 2024 was juist de eigen planning van de overtreder de maatstaf.
• Vraag de civiele rechter om opheffing, opschorting of vermindering als nakoming (tijdelijk of gedeeltelijk) onmogelijk is geworden (artikel 611d Rv).
• Start een executiegeschil in kort geding als de wederpartij ten onrechte wil executeren.

Onderbouw met stukken dat naleving feitelijk onmogelijk is, bijvoorbeeld door overmacht of omdat een benodigde vergunning ontbreekt. Of laat zien dat het bedrag buiten verhouding staat tot de ernst van de overtreding. Leg de voortgang van uw herstelwerk schriftelijk vast: goede stukken zijn uw beste bescherming in een procedure.

Onze rol bij een dwangsom

Wij adviseren en procederen over dwangsommen in civiele zaken en in het bestuursrecht. Meer over ons werk leest u bij onze bestuursrechtadvocaten.

• Wij stellen de ingebrekestelling op als de overheid te laat beslist en rekenen de dwangsom van artikel 4:17 Awb na.
• Wij stellen beroep in tegen het niet tijdig beslissen (artikel 6:12 Awb).
• Wij toetsen of de last, de begunstigingstermijn en het maximum voldoen aan de artikelen 5:32a en 5:32b Awb, en maken binnen zes weken bezwaar.
• Wij vragen de civiele rechter om vermindering of opheffing van een dwangsom (artikel 611d Rv) of starten een executiegeschil.

De dwangsom in vijf punten

• Voor betaling van een geldsom kan de civiele rechter geen dwangsom opleggen (artikel 611a lid 1 Rv).
• Een last onder dwangsom moet een maximum noemen; een bedrag van € 50.000 met een gemotiveerde opbouw hield stand bij de rechtbank Limburg.
• Beslist de overheid te laat, dan ontvangt u na ingebrekestelling en twee weken wachten ten hoogste € 1.442; bij de IND niet meer sinds 15 april 2025.
• Een verbeurde civiele dwangsom verjaart na zes maanden; de invorderingsbevoegdheid van het bestuur na één jaar.
• Is nakoming onmogelijk geworden, dan kan de civiele rechter de dwangsom opheffen, opschorten of verminderen.