Gepubliceerd op 7 november 2025 · Laatst bijgewerkt op 30 oktober 2026
Bij kunstmatige inseminatie met donorsperma wordt de donor geen juridisch ouder: wie vader of tweede ouder wordt, volgt uit huwelijk, erkenning, gerechtelijke vaststelling of adoptie (artikel 1:199 BW). De belangrijkste uitzondering is de bekende donor die het kind met toestemming van de moeder erkent: dan wordt hij wél juridisch vader, met alle rechten en plichten van dien.
Inhoudsopgave
Biologische, juridische en sociale vader
De juridische vader is de man bij wie het afstammingsrecht een familierechtelijke betrekking legt, niet automatisch de man van wie het sperma afkomstig is. Artikel 1:199 BW noemt vier routes: huwelijk of geregistreerd partnerschap met de moeder, erkenning, gerechtelijke vaststelling en adoptie.
Het Nederlandse recht onderscheidt daarom drie rollen. De biologische vader is genetisch verwant aan het kind. De juridische vader heeft gezag- en onderhoudsrechten en -plichten en erfrecht. De sociale vader zorgt dagelijks voor het kind. Bij donorbevruchting vallen die rollen vaak niet samen.
Een kind kan volgens het huidige recht ten hoogste twee juridische ouders hebben. Meerouderschap, waarbij ook de donor juridisch ouder zou worden, is in Nederland niet mogelijk.
Wie wordt ouder: de situaties naast elkaar
| Situatie | Wie wordt tweede ouder | Hoe | Wetsartikel |
|---|---|---|---|
| Moeder getrouwd of geregistreerd partner met een man | De echtgenoot of partner | Van rechtswege, ook bij donorsperma | Art. 1:199 sub a BW |
| Moeder niet getrouwd, mannelijke partner | De partner | Erkenning met toestemming van de moeder | Art. 1:203 en 1:204 BW |
| Moeder getrouwd met een vrouw, onbekende donor via een kliniek | De meemoeder | Van rechtswege, met verklaring van de Stichting donorgegevens | Art. 1:198 BW |
| Moeder getrouwd met een vrouw, bekende donor | De meemoeder | Erkenning of adoptie | Art. 1:198 en 1:204 BW |
| Bekende donor wil vader worden | De donor | Erkenning met toestemming van de moeder, of vervangende toestemming van de rechter | Art. 1:204 lid 3 BW |
Moeder getrouwd met een man
Is de moeder bij de geboorte getrouwd of geregistreerd partner met een man, dan is hij van rechtswege de vader (artikel 1:199 sub a BW). Dat geldt ook als het kind met donorsperma is verwekt.
Heeft de echtgenoot ingestemd met de inseminatie, dan kan hij het vaderschap later niet meer ontkennen (artikel 1:200 lid 3 BW). Die instemming is de juridische basis van zijn vaderschap, ook al is hij biologisch geen vader.
Moeder niet getrouwd
Een ongehuwde partner wordt alleen juridisch vader door erkenning bij de gemeente (artikel 1:203 BW). Erkenning kan vóór de geboorte, bij de aangifte of later.
Is het kind jonger dan zestien jaar, dan is schriftelijke toestemming van de moeder nodig (artikel 1:204 lid 1 sub c BW). Vanaf twaalf jaar moet ook het kind zelf toestemming geven. Erkent de partner sinds 1 januari 2023, dan krijgen hij en de moeder van rechtswege gezamenlijk ouderlijk gezag. Bij een erkenning vóór die datum moet het gezag nog apart worden aangevraagd via het gezagsregister.
De positie van de spermadonor
Een donor die het kind niet erkent, heeft geen familierechtelijke band met het kind: geen gezag, geen onderhoudsplicht en geen erfrecht. Toch is hij niet in alle gevallen rechteloos.
Omgang: alleen bij een nauwe persoonlijke betrekking
Een donor heeft geen automatisch omgangsrecht, maar kan wel om een omgangsregeling vragen als hij in een nauwe persoonlijke betrekking tot het kind staat (artikel 1:377a BW). Biologische verwantschap is daarvoor niet genoeg.
De Hoge Raad oordeelde op 30 november 2007 (ECLI:NL:HR:2007:BB9094) dat een spermadonor bijkomende omstandigheden aannemelijk moet maken. In die zaak telde mee dat de moeder hem bewust als vader had gekozen, dat zij een hechte vriendschap hadden met plannen voor zijn rol na de geboorte en dat hij steeds de wens tot omgang uitte. Dat het contact vóór de geboorte was verbroken, betekende niet zonder meer dat de band was verdwenen.
Het gerechtshof Arnhem-Leeuwarden stelde op 13 augustus 2024 (ECLI:NL:GHARL:2024:5151) een omgangsregeling vast voor een donor met een donorovereenkomst. De afspraken over een zorgtaak, zijn betrokkenheid rond zwangerschap en geboorte en ruim elf maanden wekelijks contact leverden samen een nauwe persoonlijke betrekking op. De sterke spanning tussen partijen was geen grond om omgang te ontzeggen.
Ook als zo’n band bestaat, kan de rechter omgang weigeren als die in strijd is met de zwaarwegende belangen van het kind (artikel 1:377a lid 3 BW).
Erkenning door een bekende donor
Een bekende donor kan het kind erkennen als de moeder (en het kind vanaf twaalf jaar) daarmee instemt. Weigert de moeder, dan kan de verwekker de rechter vragen haar toestemming te vervangen (artikel 1:204 lid 3 BW).
De rechter weegt dan de belangen van moeder, kind en donor. Hij wijst het verzoek af als de erkenning de verhouding tussen moeder en kind schaadt of het kind in zijn ontwikkeling bedreigt.
Gerechtelijke vaststelling van het vaderschap
Gerechtelijke vaststelling van het vaderschap is mogelijk tegen de verwekker en tegen de man die als levensgezel van de moeder heeft ingestemd met de daad die tot de verwekking leidde (artikel 1:207 BW). Of een donor die geen levensgezel van de moeder was als verwekker kan worden aangesproken, hangt af van de omstandigheden; bij een anonieme kliniekdonor is dat niet aan de orde.
De moeder kan dit verzoek doen binnen vijf jaar na de geboorte of na het bekend worden van de identiteit en verblijfplaats van de man. Voor het kind zelf geldt geen termijn.
De meemoeder
Sinds 1 april 2014 kan de vrouwelijke partner van de moeder juridisch moeder worden (artikel 1:198 BW). Of dat automatisch gebeurt, hangt af van het huwelijk en van het soort donor.
- Getrouwd of geregistreerd partner en een onbekende donor via een kliniek: de meemoeder is van rechtswege ouder als de Stichting donorgegevens kunstmatige bevruchting verklaart dat de donor onbekend is.
- Getrouwd of geregistreerd partner en een bekende donor: geen automatisch ouderschap; de meemoeder erkent het kind of adopteert het.
- Niet getrouwd: de meemoeder erkent het kind, met toestemming van de moeder.
- Weigert de moeder toestemming, dan kan de meemoeder die als levensgezel heeft ingestemd met de inseminatie vervangende toestemming van de rechter vragen (artikel 1:204 lid 3 BW).
Kiest u een bekende donor, maak dan vooraf schriftelijke afspraken over contact en rolverdeling. Zo’n donorovereenkomst bindt de rechter niet, maar weegt wel mee, zoals de zaak van het hof Arnhem-Leeuwarden uit 2024 laat zien.
Wat een donorkind over de donor kan weten
Een kind dat via een kliniek met donorsperma is verwekt, kan de gegevens van de donor opvragen bij de Stichting donorgegevens kunstmatige bevruchting. Dat volgt uit de Wet donorgegevens kunstmatige bevruchting, die sinds 1 juni 2004 geldt.
| Leeftijd of situatie | Welke gegevens |
|---|---|
| Vanaf twaalf jaar | Fysieke en sociale kenmerken van de donor, zoals lengte, opleiding en beroep |
| Vanaf zestien jaar | Naam, geboortedatum en woonplaats; de donor mag alleen weigeren bij zwaarwegende belangen |
| Medische noodzaak | De huisarts van het kind kan medische gegevens opvragen |
Sinds 1 april 2025 registreren klinieken elke donor met een landelijke code en mag een donor in Nederland voor maximaal twaalf gezinnen worden ingezet. Die grens gold daarvoor al als afspraak tussen klinieken. Bij een privédonor buiten de kliniek worden de gegevens niet via de stichting vastgelegd; het kind is dan afhankelijk van wat ouders en donor zelf hebben bewaard.
Bijzondere situaties
Inseminatie na overlijden van de partner
Een kind is alleen van rechtswege kind van de overleden echtgenoot als het binnen 306 dagen na het overlijden wordt geboren (artikel 1:199 sub a BW). Wordt het kind later geboren, bijvoorbeeld na inseminatie met ingevroren sperma, dan ontstaat dat vaderschap niet automatisch.
Het gebruik van geslachtscellen na overlijden vereist bovendien schriftelijke toestemming van de overledene, vastgelegd volgens de Embryowet. Klinieken hanteren daarnaast eigen wachttermijnen.
Draagmoederschap
Bij draagmoederschap is de vrouw die het kind baart altijd de juridische moeder (artikel 1:198 BW). De wensouders worden pas ouder via erkenning, een gezagsprocedure en adoptie. Commerciële bemiddeling bij draagmoederschap is strafbaar (artikel 151b Wetboek van Strafrecht).
Onderhoudsplicht en erfrecht
Een juridische ouder moet bijdragen in de kosten van verzorging en opvoeding tot het kind 21 jaar is (artikelen 1:392 en 1:395a BW). Zie voor de berekening ook ons artikel over kinderalimentatie.
Ook zonder erkenning kan een man onderhoudsplichtig zijn als hij als levensgezel van de moeder heeft ingestemd met de verwekking (artikel 1:394 BW). Een donor die niet de partner van de moeder was, is niet onderhoudsplichtig.
Het kind erft van zijn juridische ouders en heeft daar recht op de legitieme portie (artikel 4:63 BW). Van een donor zonder familierechtelijke band erft het kind niet, tenzij de donor het kind in zijn testament opneemt.
Als wensouder: dit regelt u vóór de inseminatie
- Controleer of u getrouwd of geregistreerd partner bent; zo niet, erken het kind bij voorkeur al tijdens de zwangerschap.
- Bewaar de verklaring van de kliniek over een onbekende donor; die is nodig voor automatisch duomoederschap.
- Leg bij een bekende donor schriftelijk vast wat de afspraken zijn over contact en erkenning.
- Controleer bij een erkenning vóór 1 januari 2023 of het gezamenlijk gezag is geregistreerd.
Als bekende donor: dit legt u vast
- Of u het kind wel of niet zult erkennen; erkenning maakt u onderhoudsplichtig.
- Welk contact er komt; regelmatig feitelijk contact kan een nauwe persoonlijke betrekking opleveren.
- Dat het kind uw identiteit vanaf zestien jaar kan opvragen als u via een kliniek doneert.
- Dat bij donatie buiten de kliniek geen landelijke registratie van het aantal gezinnen plaatsvindt.
Wat wij doen bij kunstmatige inseminatie en ouderschap
Wij helpen wensouders en donoren vóór en na de geboorte. Onze familierecht advocaat kan onder meer:
- uw situatie beoordelen en uitleggen wie juridisch ouder wordt;
- een donorovereenkomst opstellen of beoordelen;
- de erkenning en de registratie van het gezag begeleiden;
- een verzoek om vervangende toestemming tot erkenning of om een omgangsregeling indienen of voeren;
- procederen over ontkenning of gerechtelijke vaststelling van ouderschap, met bewaking van de termijnen.
In het kort
- Een donor wordt geen juridisch ouder, tenzij hij het kind met toestemming erkent.
- De echtgenoot van de moeder is automatisch vader en kan na instemming met de inseminatie niet ontkennen.
- Een donor krijgt alleen omgang bij bijkomende omstandigheden die een nauwe persoonlijke betrekking opleveren (HR 30 november 2007).
- Een donorkind kan vanaf zestien jaar de identiteit van een kliniekdonor opvragen.
Veelgestelde vragen
Kan een spermadonor alimentatie moeten betalen?
Nee, niet zolang hij het kind niet erkent en niet de levensgezel van de moeder was. Erkent hij het kind, dan is hij onderhoudsplichtig tot het kind 21 jaar is.
Kan de echtgenoot het vaderschap ontkennen als hij geen biologische vader is?
Niet als hij heeft ingestemd met de inseminatie (artikel 1:200 lid 3 BW). Zonder instemming geldt een termijn van één jaar nadat hij weet dat hij vermoedelijk niet de biologische vader is.
Wie komt op de geboorteakte?
Alleen de juridische ouders. De donor staat niet op de akte, tenzij hij het kind heeft erkend.
Lees ook: rechten en plichten als biologische vader.
