Gepubliceerd op 27 januari 2026 · Laatst bijgewerkt op 31 oktober 2026
Procesafspraken met het Openbaar Ministerie zijn in Nederland toegestaan: de officier van justitie en de verdediging mogen afspreken welke feiten de verdachte erkent en welke straf het OM eist. De belangrijkste beperking is dat de rechter daar niet aan vastzit; hij toetst zelf het bewijs en de straf en kan van de afspraak afwijken.
Een wettelijke regeling bestaat niet. De spelregels komen uit het arrest van de Hoge Raad van 27 september 2022 (ECLI:NL:HR:2022:1252). Volgens de Hoge Raad verzet het strafprocesrecht zich niet tegen zulke afspraken, maar is het aan de wetgever om de toelaatbaarheid nader te regelen. Hieronder leest u hoe een procesafspraak werkt, aan welke voorwaarden hij moet voldoen en wat de risico’s zijn.
Inhoudsopgave
Wat is een procesafspraak in een strafzaak?
Een procesafspraak is een afspraak tussen het OM en de verdachte, via zijn advocaat, over hoe de strafzaak wordt afgedaan. Meestal erkent de verdachte bepaalde feiten en ziet hij af van onderzoekswensen, zoals het horen van getuigen. Het OM eist in ruil daarvoor een lagere of vooraf bekende straf.
De afspraak wordt vastgelegd in een afdoeningsvoorstel en daarna aan de rechter voorgelegd. Daarin verschilt zij van een strafbeschikking: daarbij legt het OM zelf een straf op, zonder rechter (artikel 257a Wetboek van Strafvordering).
| Procesafspraak | Strafbeschikking | Gewone strafzaak | |
|---|---|---|---|
| Wie beslist over de straf? | De rechter, op basis van het afdoeningsvoorstel | De officier van justitie | De rechter |
| Openbare zitting | Ja | Alleen na verzet | Ja |
| Gevangenisstraf mogelijk | Ja | Nee | Ja |
| Verdedigingsrechten | Deels prijsgegeven, vrijwillig en geïnformeerd | Verzet binnen 14 dagen (artikel 257e Sv) | Volledig |
Aan welke voorwaarden moet een procesafspraak voldoen?
De Hoge Raad noemt in het arrest van 2022 een aantal aandachtspunten. Ontbreekt een ervan, dan kan de rechter het voorstel niet zonder meer volgen.
- Rechtsbijstand: de verdachte moet bij het maken van de afspraak door een advocaat worden bijgestaan.
- Openbaarheid: het afdoeningsvoorstel is een processtuk en wordt op de zitting voorgelezen of samengevat (artikel 301 Sv).
- Vrijwilligheid: afstand van verdedigingsrechten is alleen geldig als de verdachte vrijwillig instemt, op basis van voldoende en duidelijke informatie en bewust van de gevolgen. De rechter moet dat onderzoeken en in het vonnis laten zien.
- Slachtoffer: het OM houdt rekening met de belangen van het slachtoffer en de benadeelde partij (artikel 51aa Sv).
Hoe streng de vrijwilligheidstoets is, blijkt uit de zaak zelf. De verdachte was niet op de zitting bij de rechtbank Limburg. De rechtbank had niet voldoende gemotiveerd hoe zij toch had vastgesteld dat hij rechtsgeldig afstand deed van zijn rechten. De Hoge Raad vernietigde het vonnis daarom in het belang der wet. De verdachte moet dus in beginsel zelf, met zijn advocaat, op de zitting aanwezig zijn.
Is de rechter gebonden aan de afspraak?
Nee. De rechter blijft volgens de Hoge Raad zelf verantwoordelijk voor de uitkomst en beantwoordt de gewone vragen over bewijs en straf (artikelen 348 en 350 Sv). Hij kan aansluiten bij de afspraak, maar moet een andere beslissing nemen als de afgesproken straf niet in redelijke verhouding staat tot de ernst van de zaak.
Ook een bekentenis is niet genoeg: de rechter mag een bewezenverklaring niet alleen baseren op de verklaring van de verdachte (artikel 341 lid 4 Sv) en heeft dus steunbewijs nodig. Komt de rechter tot een wezenlijk ander oordeel over het bewijs of de straf, dan moeten het OM en de verdediging zich daarover eerst kunnen uitlaten. Zo nodig wordt de zitting heropend.
Hoe verloopt een procesafspraak stap voor stap?
- Uw advocaat bestudeert het dossier en beoordeelt hoe sterk het bewijs is en welke verweren er zijn.
- De advocaat en de officier van justitie overleggen over de feiten die u erkent, de onderzoekswensen die vervallen en de straf die het OM zal eisen. De rechter is bij dat overleg niet betrokken, maar mag partijen wel aansporen een afspraak te verkennen.
- De afspraak wordt schriftelijk vastgelegd in een afdoeningsvoorstel dat aan de rechter wordt gestuurd.
- Op de openbare zitting wordt het voorstel besproken; de rechter stelt u vragen over de vrijwilligheid en de gevolgen.
- De rechter doet uitspraak. Formeel blijft hoger beroep binnen veertien dagen mogelijk (artikel 408 Sv), maar volgt de uitspraak het voorstel, dan ontbreekt in de regel het belang bij hoger beroep.
Wat levert een procesafspraak op?
Het belangrijkste voordeel is duidelijkheid: u weet vooraf welke straf het OM eist en de zaak duurt vaak korter. Dat beperkt de onzekerheid en de kosten van een lange procedure.
Daarnaast kan een snellere afdoening de publiciteit rond de zaak beperken en ruimte geven voor afspraken over schadevergoeding aan het slachtoffer. Vooral in omvangrijke fraude- of witwaszaken met veel getuigen en een groot dossier kan een procesafspraak veel procedeertijd schelen.
Welke risico’s loopt u als verdachte?
Het grootste risico is dat de rechter afwijkt terwijl u al feiten heeft erkend en van verdedigingsrechten heeft afgezien. Uw erkenning staat dan in het dossier.
Verder ziet u met een procesafspraak meestal af van verweren die tot vrijspraak of strafvermindering hadden kunnen leiden. Ook een veroordeling na een procesafspraak komt in de justitiële documentatie. Meer daarover leest u in ons artikel over het strafblad en de justitiële documentatie. Spreek een procesafspraak daarom alleen af als het bewijs sterk is en de afgesproken straf in verhouding staat tot de ernst van de zaak. Bij een zwak dossier kan het juist beter zijn te streven naar een sepot of vrijspraak.
Welke rol speelt het slachtoffer?
Het slachtoffer is geen partij bij de procesafspraak, maar het OM moet met zijn belangen rekening houden. Afspraken die de belangen van de benadeelde partij onvoldoende recht doen, krijgen volgens de Hoge Raad geen betekenis. De rechter kan ook een wijziging van de tenlastelegging weigeren als die de rechten van het slachtoffer ernstig aantast (artikel 313 Sv).
Het slachtoffer behoudt zijn spreekrecht op de zitting (artikel 51e Sv) en kan zich als benadeelde partij voegen met een vordering tot schadevergoeding (artikel 51f Sv). Afspraken over het vergoeden van schade, bijvoorbeeld een betaling vóór de zitting, kunnen deel uitmaken van de procesafspraak.
Komt er een wettelijke regeling?
Het nieuwe Wetboek van Strafvordering is aangenomen, maar treedt pas in werking bij koninklijk besluit; de streefdatum is 2029. Tot die tijd gelden de huidige wet en de aandachtspunten uit het arrest van 2022.
Hoe helpen wij bij een procesafspraak met het OM?
Onze strafrechtadvocaten staan verdachten bij in zaken waarin een procesafspraak aan de orde is.
- Wij analyseren het dossier en beoordelen hoe sterk het bewijs is voordat er over een afspraak wordt gesproken.
- Wij voeren het overleg met de officier van justitie over de feiten, de onderzoekswensen en de eis.
- Wij controleren of het afdoeningsvoorstel voldoet aan de aandachtspunten uit het arrest van de Hoge Raad.
- Wij bereiden u voor op de vragen van de rechter over vrijwilligheid en gevolgen.
Veelgestelde vragen
Is een toezegging om geen hoger beroep in te stellen bindend?
Niet als rechtsgeldige afstand: een verklaring vóór de uitspraak dat u geen rechtsmiddel instelt, is volgens de Hoge Raad nog geen afstand. Volgt de rechter het voorstel, dan zal een hoger beroep in de regel wel stranden op gebrek aan belang, behalve bij bijzondere omstandigheden.
Kan ik een procesafspraak maken als ik maar een deel van de feiten erken?
Ja, een afspraak kan over een deel van de tenlastelegging gaan. Gebeurt dat na het begin van de zitting, dan loopt een aanpassing via een wijziging van de tenlastelegging (artikel 313 Sv). De rechter toetst zelf of de erkende feiten wettig en overtuigend bewezen zijn.
