Procesafspraken met het OM: hoe werkt een deal in een strafzaak?

Gepubliceerd op 27 januari 2026 · Laatst bijgewerkt op 9 oktober 2026

Procesafspraken met het Openbaar Ministerie zijn in Nederland toegestaan: de officier van justitie en de verdediging mogen afspreken welke feiten de verdachte erkent en welke straf het OM eist. De belangrijkste beperking is dat de rechter daar niet aan vastzit; hij toetst zelf het bewijs en de straf en kan van de afspraak afwijken.

De Hoge Raad heeft dat bepaald in zijn arrest van 27 september 2022 (ECLI:NL:HR:2022:1252). Een aparte wettelijke regeling bestaat nog niet; die wordt voorbereid als onderdeel van het nieuwe Wetboek van Strafvordering. In dit artikel leest u hoe een procesafspraak werkt, aan welke voorwaarden hij moet voldoen en wat de risico’s zijn.

Wat is een procesafspraak in een strafzaak?

Een procesafspraak is een afspraak tussen het OM en de verdachte, via zijn advocaat, over hoe de strafzaak wordt afgedaan. Meestal erkent de verdachte bepaalde feiten en ziet hij af van onderzoekswensen, en vraagt het OM in ruil daarvoor een lagere of vooraf bekende straf.

De afspraak wordt vastgelegd in een afdoeningsvoorstel en daarna aan de rechter voorgelegd. Het verschil met een strafbeschikking of transactie is dat de zaak wél bij de rechter komt. Bij een strafbeschikking legt het OM zelf een straf op, zonder rechter (artikel 257a van het Wetboek van Strafvordering). Een procesafspraak eindigt dus altijd in een openbare zitting en een vonnis.

Aan welke voorwaarden moet een procesafspraak voldoen?

De Hoge Raad stelt vier kernvoorwaarden: de verdachte heeft een advocaat, de afspraak wordt openbaar gemaakt op de zitting, de verdachte geeft zijn rechten vrijwillig en goed geïnformeerd op, en de belangen van het slachtoffer worden meegewogen. Ontbreekt een van die punten, dan kan de rechter de afspraak terzijde leggen.

• Rechtsbijstand: de verdachte moet bij het maken van de afspraak worden bijgestaan door een advocaat.
• Openbaarheid: het afdoeningsvoorstel wordt op de openbare zitting voorgelezen of samengevat.
• Vrijwilligheid: de rechter onderzoekt of de verdachte vrijwillig en met kennis van de gevolgen afziet van verdedigingsrechten, zoals het horen van getuigen.
• Slachtoffer: het OM houdt rekening met de belangen van het slachtoffer en de benadeelde partij.

Is de rechter gebonden aan de afspraak?

Nee. De rechter blijft volgens de Hoge Raad zelf verantwoordelijk voor de uitkomst en beslist volgens de gewone regels van het Wetboek van Strafvordering.

De rechter kan aansluiten bij de afspraak, maar mag afwijken als de uitkomst niet in redelijke verhouding staat tot de ernst van de zaak. Ook een bekentenis is niet genoeg: de rechter mag een bewezenverklaring niet alleen baseren op de verklaring van de verdachte (artikel 341 lid 4 Sv) en heeft dus steunbewijs nodig. Komt de rechter tot een wezenlijk ander oordeel over het bewijs of de straf, dan moeten het OM en de verdediging zich daarover eerst kunnen uitlaten. Dat kan betekenen dat de zitting wordt heropend.

Hoe verloopt een procesafspraak stap voor stap?

Een procesafspraak ontstaat in overleg tussen advocaat en officier van justitie, meestal nadat het dossier grotendeels compleet is. Het initiatief kan van beide kanten komen.

1. Uw advocaat bestudeert het dossier en beoordeelt hoe sterk het bewijs is en welke verweren er zijn.
2. De advocaat en de officier van justitie overleggen over de feiten die u erkent, de onderzoekswensen die vervallen en de straf die het OM zal eisen.
3. De afspraak wordt schriftelijk vastgelegd in een afdoeningsvoorstel dat aan de rechter wordt gestuurd.
4. Op de openbare zitting wordt het voorstel besproken; de rechter stelt u vragen over de vrijwilligheid en de gevolgen.
5. De rechter doet uitspraak; daarna kunt u en kan het OM binnen veertien dagen hoger beroep instellen (artikel 408 Sv).

Wat zijn de voordelen van een procesafspraak?

Het belangrijkste voordeel is duidelijkheid: u weet vooraf welke straf het OM eist en de zaak duurt vaak korter. Dat beperkt de onzekerheid en de kosten van een lange procedure.

Daarnaast kan een snellere afdoening de publiciteit rond de zaak beperken en ruimte geven voor afspraken over schadevergoeding aan het slachtoffer. Bij omvangrijke zaken, zoals fraude- of witwaszaken met veel getuigen en een groot dossier, kan een procesafspraak maanden of jaren aan procederen besparen. De rechter kan bij de strafmaat rekening houden met het feit dat u verantwoordelijkheid neemt.

Welke risico’s loopt u als verdachte?

Het grootste risico is dat de rechter afwijkt terwijl u al feiten heeft erkend en van verdedigingsrechten heeft afgezien. Uw erkenning staat dan in het dossier.

Verder ziet u met een procesafspraak meestal af van verweren die tot vrijspraak of strafvermindering hadden kunnen leiden. Ook een veroordeling na een procesafspraak komt in de justitiële documentatie, net als bij een gewone veroordeling. Meer daarover leest u in ons artikel over het strafblad en de justitiële documentatie. Spreek een procesafspraak daarom alleen af als het bewijs sterk is en de afgesproken straf in verhouding staat tot de ernst van de zaak. Bij een zwak dossier kan het juist beter zijn te streven naar een sepot of vrijspraak.

Welke rol speelt het slachtoffer?

Het slachtoffer is geen partij bij de procesafspraak, maar het OM moet met zijn belangen rekening houden. Een afspraak die het slachtoffer onvoldoende recht doet, heeft volgens de Hoge Raad geen betekenis.

Het slachtoffer behoudt zijn spreekrecht op de zitting (artikel 51e Sv) en kan zich als benadeelde partij voegen met een vordering tot schadevergoeding. Afspraken over het vergoeden van schade, bijvoorbeeld een betaling vóór de zitting, kunnen deel uitmaken van de procesafspraak.

Wat kunnen wij voor u doen bij procesafspraken met het OM?

Onze strafrechtadvocaten staan verdachten bij in zaken waarin een procesafspraak aan de orde is.

• Wij analyseren het dossier en beoordelen hoe sterk het bewijs is voordat er over een afspraak wordt gesproken.
• Wij voeren het overleg met de officier van justitie over de feiten, de onderzoekswensen en de eis.
• Wij controleren of het afdoeningsvoorstel voldoet aan de voorwaarden uit het arrest van de Hoge Raad van 27 september 2022.
• Wij bereiden u voor op de vragen van de rechter over vrijwilligheid en gevolgen.
• Wij beoordelen na het vonnis of hoger beroep binnen de termijn van veertien dagen zinvol is.

Samengevat

• Procesafspraken tussen OM en verdediging zijn toegestaan sinds het arrest van de Hoge Raad van 27 september 2022.
• Voorwaarden: een advocaat, openbaarheid op de zitting, vrijwilligheid en aandacht voor het slachtoffer.
• De rechter is niet gebonden en toetst zelf bewijs en straf.
• Een veroordeling na een procesafspraak komt gewoon in de justitiële documentatie.
• Een wettelijke regeling wordt voorbereid in het nieuwe Wetboek van Strafvordering.

Veelgestelde vragen

Wat gebeurt er als de rechter de procesafspraak niet volgt?

Dan moeten het OM en de verdediging zich eerst kunnen uitlaten over het andere oordeel van de rechter. De zitting kan worden heropend. Een afspraak om geen hoger beroep in te stellen, neemt uw recht op hoger beroep niet weg.

Komt een procesafspraak op mijn strafblad?

De afspraak zelf niet, maar de veroordeling die erop volgt wel. Die wordt opgenomen in de justitiële documentatie, net als een veroordeling na een gewone strafzaak.

Kan ik een procesafspraak maken als ik maar een deel van de feiten erken?

Ja, een afspraak kan gaan over een deel van de tenlastelegging. Het OM kan dan bijvoorbeeld een ander feit laten vallen. De rechter toetst wel zelf of de erkende feiten wettig en overtuigend bewezen zijn.

Kan ik zonder advocaat een procesafspraak maken?

Nee. De Hoge Raad eist dat de verdachte bij het maken van een procesafspraak rechtsbijstand heeft. Zonder advocaat is een procesafspraak niet geldig.