Portretrecht: wanneer is publicatie van een portret toegestaan?

Gepubliceerd op 26 juni 2020 · Laatst bijgewerkt op 8 oktober 2026

Een portret mag niet zomaar openbaar worden gemaakt. Is het in opdracht van de geportretteerde gemaakt, dan is diens toestemming nodig (artikel 20 Auteurswet); is het niet in opdracht gemaakt, dan mag publicatie in beginsel wel, tenzij de afgebeelde persoon een redelijk belang heeft dat zich ertegen verzet (artikel 21 Auteurswet).

Een bekend voorbeeld: een van de meest besproken doelpunten van het wereldkampioenschap voetbal van 2014 was de zweefduik waarmee Robin van Persie de gelijkmaker kopte tegen Spanje. Zijn optreden leverde hem ook een Calvé-commercial op, met een poster en een reclamefilmpje.

De commercial toont een 5-jarige Robin van Persie die zich bij Excelsior inschrijft met diezelfde zweefduik. Mag zo’n herkenbaar beeld van iemand zomaar gebruikt en bewerkt worden, ook als die persoon er zelf niet expliciet mee heeft ingestemd?

Wat is een portret volgens de wet?

Een portret is elke afbeelding waarop een persoon herkenbaar is, of het nu gaat om een foto, video, schilderij of tekening.

Het portretrecht is onderdeel van het auteursrecht en staat in de Auteurswet. De wet maakt onderscheid tussen een portret dat in opdracht is gemaakt en een portret dat niet in opdracht is gemaakt. Dit onderscheid bepaalt wie toestemming moet geven voordat het portret openbaar wordt gemaakt.

De wet omschrijft een portret als een afbeelding van het gelaat van een persoon, met of zonder de rest van het lichaam, ongeacht de manier waarop die afbeelding is gemaakt. Daardoor valt niet alleen een foto onder het portretrecht, maar bijvoorbeeld ook een schilderij, een televisiebeeld of een karikatuur.

Beslissend is niet zozeer de techniek, maar de herkenbaarheid van de afgebeelde persoon.

Ook een video, illustratie of grafische weergave kan dus een portret zijn. De Hoge Raad heeft dit begrip in verschillende zaken nader uitgewerkt.

Er is sprake van een portret zodra een persoon herkenbaar is weergegeven. Die herkenning kan blijken uit het gezicht, maar ook uit een karakteristieke houding, haardracht of de omgeving. Iemand die u herkenbaar ziet lopen voor het gebouw waar hij werkt, wordt bijvoorbeeld eerder herkend dan iemand die is afgebeeld op een plek waar hij normaal nooit komt.

Wanneer mag u zich tegen publicatie verzetten?

Of u zich tegen publicatie kunt verzetten, hangt af van de vraag of het portret in opdracht is gemaakt en, zo niet, of uw belang zwaarder weegt dan de vrijheid van meningsuiting van de maker of publicist. Is het portret in opdracht gemaakt, dan mag het alleen openbaar worden gemaakt met toestemming van de persoon die de opdracht gaf.

Het auteursrecht op de foto of het beeld zelf ligt bij de maker, maar die mag een in opdracht gemaakt portret niet zomaar openbaar maken. Andersom mag de geportretteerde het portret wel voor privégebruik houden, maar voor openbaarmaking heeft hij in beginsel toestemming van de maker nodig.

Bij een portret dat niet in opdracht is gemaakt, ligt dit anders: volgens artikel 21 van de Auteurswet mag de maker dit portret in beginsel vrij publiceren. Dat recht is niet onbeperkt. De afgebeelde persoon kan zich tegen publicatie verzetten voor zover hij daarbij een redelijk belang heeft, bijvoorbeeld zijn recht op privacy.

Bekende personen, zoals sporters en artiesten, kunnen daarnaast een commercieel belang hebben om publicatie tegen te houden. Ook kan bekendheid een keerzijde hebben: het risico op imagoschade door een ongewenste publicatie.

Omdat “redelijk belang” een open begrip is waarover partijen het lang niet altijd eens zijn, worden hierover regelmatig procedures gevoerd. Het is uiteindelijk aan de rechter om te beoordelen of het belang van de geportretteerde zwaarder weegt dan het belang van de maker of publicist bij openbaarmaking.

Bij de beoordeling van het portretrecht spelen dus twee soorten belangen een rol:

• het redelijk belang, zoals privacy;
• het commerciële belang, zoals de mogelijkheid om populariteit te verzilveren.

Bij een bekende sporter zoals Robin van Persie ligt het voor de hand dat hij zowel een redelijk als een commercieel belang kan hebben. De rechtspraak heeft namelijk aanvaard dat het commerciële en financiële belang van een topsporter kan gelden als een redelijk belang in de zin van artikel 21 van de Auteurswet.

Op grond van dit artikel is het openbaar maken of verveelvoudigen van een portret niet toegestaan zonder toestemming van de afgebeelde persoon, als diens redelijk belang zich daartegen verzet. Een topsporter mag dan een vergoeding vragen voor toestemming om zijn portret voor commerciële doeleinden te gebruiken en zo zijn populariteit te verzilveren.

Dit gebeurt bijvoorbeeld via een sponsorcontract. Ook amateursporters kunnen zich onder omstandigheden op het portretrecht beroepen: in een zaak tussen bokser Vanderlyde en uitgeverij Spaarnestad verzette een amateurtopsporter zich tegen publicatie van zijn portret in een weekblad, gemaakt zonder zijn opdracht en zonder vergoeding. De rechter overwoog dat ook een amateur-topsporter zijn populariteit mag verzilveren, als die populariteit marktwaarde heeft. Het maakt daarbij dus niet uit of u in het dagelijks leven bekend bent bij het grote publiek: beslissend is of uw populariteit, hoe beperkt ook, geld waard is voor een adverteerder of uitgever.

Wat kunt u doen bij een schending van uw portretrecht?

Vermoedt u dat uw portretrecht wordt of is geschonden, dan heeft u verschillende mogelijkheden. Loopt de publicatie nog, dan kunt u een verbod vorderen. Is uw afbeelding al gebruikt, dan kunt u een vergoeding vorderen. Welke stap het meest voor de hand ligt, hangt af van de situatie: bij een dreigende publicatie is snelheid vaak belangrijker dan bij een publicatie die al heeft plaatsgevonden. In de praktijk zijn er vier gangbare stappen om tegen een schending op te treden:

• een sommatiebrief met een onthoudingsverklaring;
• een dagvaarding in kort geding;
• een verbod op (verdere) publicatie;
• een vordering tot schadevergoeding.

Welke sancties staan er op schending van het portretrecht?

Wordt uw portretrecht geschonden, dan is het meestal het meest effectief om direct een verbod op verdere publicatie te vragen bij de rechter. Afhankelijk van de situatie kan ook worden gevorderd dat reeds verspreide publicaties uit de handel worden gehaald.

Daarnaast kent de Auteurswet in artikel 35 een strafbepaling: wie zonder daartoe gerechtigd te zijn een portret openbaar maakt of tentoonstelt, pleegt een overtreding en kan daarvoor een geldboete van de vierde categorie krijgen.

Naast deze sanctie kunt u als geportretteerde ook zelf een schadevergoeding eisen, zowel vooraf als nadat uw afbeelding al is gepubliceerd.

De rechter bepaalt de hoogte van de schadevergoeding aan de hand van de omstandigheden van het geval. Twee bekende voorbeelden zijn de publicatie van een aangehouden man met een “moslim-achtig” uiterlijk op de voorpagina na een dreiging op Schiphol, en de publicatie van een herkenbare voorbijganger op de Wallen onder een kop over de prostitutiebuurt.

In beide zaken oordeelde de rechter dat de privacy van de afgebeelde persoon zwaarder woog dan de persvrijheid van de fotograaf of uitgever. U mag dus niet zomaar elke foto die u op straat maakt, publiceren. In de Schiphol-zaak werd bijvoorbeeld een vergoeding van € 1.500 toegekend; dat bedrag geeft een indicatie, maar is geen vaste maatstaf.

Speelt er naast het redelijk belang ook een commercieel belang, dan kan de schadevergoeding aanzienlijk hoger uitvallen. De hoogte hangt dan af van wat een vergelijkbare toestemming in de markt waard zou zijn geweest, bijvoorbeeld het bedrag dat gangbaar is voor een vergelijkbaar sponsor- of licentiecontract.

Waar let u als geportretteerde op?

• Leg de publicatie vast met schermafbeeldingen, de datum en de vindplaats.
• Ga na of het portret in opdracht is gemaakt (artikel 20 Auteurswet) of niet (artikel 21 Auteurswet).
• Onderbouw uw redelijk belang: uw privacy, of de marktwaarde van uw bekendheid.
• Stuur een sommatie met een korte termijn en vraag om een onthoudingsverklaring.

Waar let u als fotograaf of publicist op?

• Vraag bij herkenbare personen vooraf schriftelijke toestemming voor het beoogde gebruik.
• Leg vast of het portret in opdracht is gemaakt en wat is afgesproken over openbaarmaking.
• Beoordeel vóór publicatie of de context de afgebeelde persoon kan schaden, bijvoorbeeld door een kop of bijschrift.
• Gebruik geen herkenbaar portret van een bekend persoon in reclame zonder toestemming.

Wat kunnen wij voor u doen bij een schending van het portretrecht?

Wij staan geportretteerden bij, en ook fotografen en uitgevers die worden aangesproken.

• Wij beoordelen of het beeld een portret is en of artikel 20 of artikel 21 Auteurswet van toepassing is.
• Wij stellen een sommatiebrief op met een termijn en een onthoudingsverklaring.
• Wij vorderen in kort geding een verbod op verdere publicatie, zo nodig met een dwangsom.
• Wij onderbouwen de schadevergoeding, bij een commercieel belang aan de hand van gangbare licentievergoedingen.
• Wij voeren verweer als u als maker of publicist wordt aangesproken op een publicatie.

Samengevat

• Het portretrecht beschermt personen die herkenbaar zijn afgebeeld, ongeacht de techniek waarmee dat is gebeurd.
• Is een portret in opdracht gemaakt, dan is toestemming van de opdrachtgever nodig voor openbaarmaking.
• Is een portret niet in opdracht gemaakt, dan mag de maker het in beginsel publiceren, tenzij de geportretteerde een redelijk of commercieel belang heeft dat zich daartegen verzet.
• Bij schending kunt u een verbod, een sommatie of een schadevergoeding vorderen; daarnaast is ongeoorloofde openbaarmaking een overtreding met een geldboete.
• De hoogte van een schadevergoeding hangt sterk af van de omstandigheden en kan bij een commercieel belang aanzienlijk oplopen.

Veelgestelde vragen over het portretrecht

Geldt het portretrecht ook voor een foto op sociale media?

Ja. Het portretrecht geldt voor elke herkenbare afbeelding van een persoon, ongeacht het medium. Ook het plaatsen van een herkenbare foto op sociale media kan dus een inbreuk opleveren als daarvoor geen toestemming is en de geportretteerde een redelijk belang heeft.

Mag ik een groepsfoto zonder toestemming van iedereen publiceren?

Dat hangt af van de herkenbaarheid van de personen op de foto en van hun belang bij niet-publicatie. Hoe duidelijker herkenbaar iemand op de voorgrond staat, hoe eerder een redelijk belang kan spelen.

Kan ik ook optreden als ik geen schade heb geleden?

Een verbod op verdere publicatie kunt u ook vragen zonder dat u financiële schade aantoont. Voor een schadevergoeding moet u wel aannemelijk maken dat u nadeel heeft ondervonden.

Lees ook: De verzet procedure

Meer over hoe Law & More u hierbij helpt, leest u op de pagina ICT-recht advocaat.