Gepubliceerd op 19 december 2022 · Laatst bijgewerkt op 8 oktober 2026
Wilt u het ouderlijk gezag van de vader laten ontnemen, dan zijn er twee wegen. U kunt als moeder zelf eenhoofdig gezag vragen volgens artikel 1:251a of 1:253n BW. Volledige beëindiging van het gezag (artikel 1:266 BW) kunt u als ouder niet zelf vragen: dat verzoek komt van de Raad voor de Kinderbescherming of het Openbaar Ministerie.
In dit artikel leest u wat gezag inhoudt, wie sinds 2023 automatisch gezag heeft, wat u moet aantonen voor eenhoofdig gezag, wanneer het gezag helemaal kan eindigen en wat er daarna voor de vader verandert.
Inhoudsopgave
Wat houdt ouderlijk gezag in?
Ouderlijk gezag is het geheel van rechten en plichten van een ouder over een kind jonger dan achttien jaar. Wie gezag heeft, zorgt voor de verzorging en opvoeding en neemt de belangrijke beslissingen.
Denk aan de keuze van school, medische behandelingen, de woonplaats, een paspoortaanvraag en het beheer van geld op naam van het kind. Gezag is dus geen titel maar een verantwoordelijkheid. De wet stelt daarbij steeds het belang van het kind voorop.
Aan het gezag hangt ook aansprakelijkheid. Volgens artikel 6:169 BW is de ouder met gezag aansprakelijk voor schade die een jong kind aan anderen toebrengt. Naarmate het kind ouder wordt, verschuift die aansprakelijkheid. Wie het gezag verliest, verliest ook die aansprakelijkheid.
De onderhoudsplicht blijft wel bestaan. Kinderalimentatie loopt door tot het kind eenentwintig jaar wordt (artikel 1:395a BW), ongeacht wie het gezag heeft.
Gezag kan gezamenlijk worden uitgeoefend door beide ouders, of eenhoofdig door één van hen. Gezamenlijk gezag is de wettelijke norm: beide ouders blijven betrokken en beslissen samen, ook na een scheiding. Eenhoofdig gezag is de uitzondering en wordt alleen door de rechter toegekend.
Wie heeft sinds 1 januari 2023 van rechtswege gezag?
Een vader die met de moeder getrouwd is of een geregistreerd partnerschap heeft, heeft vanaf de geboorte gezag. Een ongehuwde vader die het kind op of na 1 januari 2023 heeft erkend, heeft in de regel ook automatisch gezamenlijk gezag.
Vóór die datum was dat anders. Een ongehuwde vader moest het gezag toen apart aanvragen: met toestemming van de moeder via het gezagsregister, of anders via de rechter. Oudere teksten over dit onderwerp gaan vaak nog van die oude regel uit.
Volgens artikel 1:251b BW krijgt de ongehuwde partner die een kind erkent nu van rechtswege gezamenlijk gezag met de moeder. Een aparte aanvraag of toestemming is niet nodig. Er zijn uitzonderingen. Het gezamenlijk gezag ontstaat bijvoorbeeld niet als een voogd met het gezag over het kind is belast, als er geen voorziening in het gezag is, of als de moeder het gezag al samen met een ander dan een ouder uitoefent.
Ook ontstaat het niet als de ouders bij de erkenning samen verklaren dat zij geen gezamenlijk gezag willen. En het ontstaat niet als de erkenning alleen mogelijk was doordat de rechter vervangende toestemming gaf, omdat de moeder weigerde mee te werken.
Belangrijk is de overgangsregel. De nieuwe regel geldt niet voor erkenningen van vóór 1 januari 2023. Voor die kinderen blijft de oude situatie bestaan: de erkennende vader heeft dan niet vanzelf gezag.
Erkenning en gezag zijn twee verschillende dingen, ook na deze wijziging. Erkenning maakt iemand juridisch ouder. Gezag geeft de bevoegdheid om beslissingen te nemen. Wat erkenning precies inhoudt en hoe u die regelt, leest u bij erkenning van het vaderschap.
Het gevolg van de wetswijziging is dat de vraag steeds minder vaak is of de vader gezag krijgt. Veel vaker is de vraag of bestaand gezamenlijk gezag moet worden omgezet in eenhoofdig gezag.
Welke twee procedures worden vaak verward?
Het gaat om gezagswijziging en gezagsbeëindiging. Bij gezagswijziging dient u als ouder zelf het verzoek in; bij gezagsbeëindiging kunt u dat juist niet.
Bij gezagswijziging bepaalt de rechter dat het gezag voortaan aan één van beide ouders alleen toekomt. De andere ouder blijft juridisch ouder, maar beslist niet meer mee.
Gezagsbeëindiging is een kinderbeschermingsmaatregel. Het gezag van een ouder eindigt dan helemaal. Had de andere ouder ook gezag, dan oefent die het gezag voortaan alleen uit (artikel 1:274 BW). Heeft niemand anders gezag, dan benoemt de rechtbank een voogd (artikel 1:275 BW).
Het verschil zit dus niet alleen in de zwaarte, maar ook in de vraag wie het verzoek mag doen. Wie de twee door elkaar haalt, dient het verkeerde verzoek in. De rechter verklaart u dan niet-ontvankelijk en de zaak wordt inhoudelijk niet behandeld.
Wat moet u aantonen om eenhoofdig gezag te krijgen?
U moet aantonen dat het kind klem of verloren dreigt te raken tussen de ouders, of dat wijziging anderszins nodig is in het belang van het kind. Dat heet het klemcriterium, en de lat ligt hoog.
Waren de ouders getrouwd of geregistreerd partner, dan geldt artikel 1:251a BW. De rechter kan dan op verzoek van beide ouders of van één van hen bepalen dat het gezag aan één ouder alleen toekomt. Waren zij dat niet, dan geldt artikel 1:253n BW. In beide gevallen toetst de rechter op dezelfde manier.
De rechter kan het verzoek toewijzen in twee situaties. De eerste is dat er een onaanvaardbaar risico is dat het kind klem of verloren raakt tussen de ouders, en dat niet te verwachten is dat dit binnen afzienbare tijd voldoende verbetert. De tweede is dat wijziging van het gezag om een andere reden nodig is in het belang van het kind.
Twee woorden zijn daarbij beslissend. Het woord “of” betekent dat u maar aan één van beide gronden hoeft te voldoen. Het woord “onaanvaardbaar” betekent dat gewone onenigheid niet genoeg is. Ouders die slecht communiceren, ruzie maken of het oneens zijn over school of vakantie, voldoen daar meestal niet aan.
De rechter gaat uit van gezamenlijk gezag en wijkt daar alleen van af als samenwerking aantoonbaar onmogelijk is en blijft. Hoe die afweging na een scheiding uitpakt, werken wij verder uit bij ouderlijk gezag na scheiding.
Welk bewijs weegt zwaar?
Concrete en onderbouwde feiten wegen het zwaarst. Algemene klachten over de andere ouder helpen weinig.
Gewicht hebben bijvoorbeeld: structureel onbereikbaar zijn voor overleg, beslissingen blokkeren zonder inhoudelijke reden, aantoonbaar schadelijk gedrag tegenover het kind, of een kind dat zichtbaar lijdt onder de aanhoudende strijd.
Verzamel daarom stukken. Denk aan schriftelijke verslagen van school, huisarts of jeugdhulp, berichten en e-mails waaruit het patroon blijkt, en waar mogelijk een rapport van de Raad voor de Kinderbescherming. Noteer data en gebeurtenissen zo feitelijk mogelijk.
Op welke gronden kan het gezag worden beëindigd?
De rechter kan het gezag van een ouder beëindigen als het kind in zijn ontwikkeling ernstig wordt bedreigd en de ouder dat niet binnen een aanvaardbare termijn kan oplossen, of als de ouder het gezag misbruikt. Beide gronden staan in artikel 1:266 BW.
Sinds 1 januari 2015 kent de wet de ontheffing en de ontzetting uit het ouderlijk gezag niet meer. Beide zijn vervangen door één maatregel: beëindiging van het gezag. Leest u in oudere teksten of beschikkingen over ontheffing of ontzetting, dan gaat het om recht dat niet meer geldt.
De eerste grond is dat het kind zo opgroeit dat het in zijn ontwikkeling ernstig wordt bedreigd. Daarbij moet de ouder niet in staat zijn de verantwoordelijkheid voor de verzorging en opvoeding te dragen binnen een termijn die voor het kind aanvaardbaar is. De tweede grond is misbruik van gezag.
Beide gronden zijn zwaar en de rechter toetst streng. De maatregel laat het juridische ouderschap bestaan, maar maakt een einde aan de gezagsband tussen ouder en kind.
Wie mag om beëindiging vragen?
Volgens artikel 1:267 BW mogen de Raad voor de Kinderbescherming en het Openbaar Ministerie dit verzoek doen. Daarnaast mag ook iemand die geen ouder is en het kind ten minste een jaar als lid van zijn gezin verzorgt en opvoedt, bijvoorbeeld een pleegouder, om beëindiging vragen.
Een ouder staat niet in dat rijtje. Als moeder kunt u dus geen beëindiging van het gezag van de vader vragen. Wel kunt u een melding doen bij de Raad voor de Kinderbescherming. De Raad onderzoekt de situatie dan zelf en beslist of hij een verzoek indient.
In een vastgelopen scheiding loopt die weg vaak via de kinderrechter. Wanneer dat gebeurt, beschrijven wij bij een vechtscheiding en de kinderrechter.
Waarom is een slechte verstandhouding niet genoeg?
Omdat de rechter gezamenlijk gezag als uitgangspunt neemt en conflicten tussen ouders op zichzelf niet doorslaggevend zijn. Er moet meer aan de hand zijn dan moeizaam overleg.
Slechte communicatie alleen leidt zelden tot eenhoofdig gezag of beëindiging van het gezag. Rechters laten gezamenlijk gezag soms zelfs in stand als er nauwelijks contact is tussen het kind en de andere ouder. Zo blijft die laatste juridische band tussen ouder en kind bestaan.
Houdt de vader zich aan gewone omgangsvormen, is hij bereikbaar en bereid tot overleg, dan heeft een verzoek om eenhoofdig gezag weinig kans. Is er daarentegen concreet bewijs van schadelijk gedrag, van structurele onbereikbaarheid of van een kind dat aantoonbaar klem zit, dan verandert het beeld.
Loopt het conflict hoog op maar is wijziging van het gezag niet aan de orde, dan kan een andere manier van samen ouderschap vormgeven uitkomst bieden. Dat beschrijven wij bij parallel ouderschap bij een hoogconflictscheiding.
Hoe ziet dat er in een voorbeeld uit?
Stel, twee ouders zijn gescheiden en hebben gezamenlijk gezag. Ze maken regelmatig ruzie over de vakanties, maar de vader reageert wel op berichten en tekent uiteindelijk de nodige formulieren. In zo’n situatie is eenhoofdig gezag weinig kansrijk. Blokkeert de vader daarentegen maandenlang zonder reden de inschrijving op een nieuwe school en loopt het kind daardoor aantoonbaar schade op, dan ligt dat anders.
Wanneer eindigt het ouderlijk gezag verder?
Het gezag eindigt vanzelf als het kind achttien jaar wordt. Daarnaast eindigt het door overlijden van een ouder en door een beslissing van de rechter.
Met achttien jaar is het kind meerderjarig en neemt het zijn eigen beslissingen. In uitzonderlijke gevallen kan een minderjarige moeder van zestien of zeventien jaar door de rechter meerderjarig worden verklaard. Het gezag over haar eindigt dan.
Overlijdt een ouder die samen met de andere ouder gezag had, dan houdt de andere ouder het gezag alleen. Had de overleden ouder het gezag alleen, dan kan de rechter het gezag aan de andere ouder toekennen of een voogd benoemen. Ten slotte eindigt het gezag door een beslissing van de rechter tot beëindiging. De vroegere routes van ontheffing en ontzetting bestaan niet meer.
Kan het gezag later worden hersteld?
Ja, dat kan. Beëindiging is in beginsel definitief, maar bij wezenlijk gewijzigde omstandigheden kan de ouder de rechtbank vragen hem in het gezag te herstellen (artikel 1:277 BW).
Beëindiging van het gezag is niet bedoeld als tijdelijke maatregel. Toch is de deur niet dicht. Volgens artikel 1:277 BW kan de rechtbank het gezag herstellen als dat in het belang van het kind is en de ouder duurzaam in staat is de verantwoordelijkheid voor de verzorging en opvoeding te dragen.
Duurzaam is daarbij het sleutelwoord. Een korte periode van stabiliteit is niet genoeg. De rechter weegt bovendien mee wat een terugkeer betekent voor het kind, dat inmiddels vaak jaren in een ander gezin woont.
Wat verandert er in de praktijk als het gezag wijzigt?
De ouder zonder gezag beslist niet meer mee over school, medische behandeling, verblijfplaats of paspoort. Hij blijft wel onderhoudsplichtig en houdt in beginsel recht op omgang en informatie.
Volgens artikel 1:377a BW heeft de ouder zonder gezag in beginsel recht op omgang met het kind. Volgens artikel 1:377b BW moet de ouder met gezag hem op de hoogte houden van belangrijke zaken over het kind en op verzoek informatie geven.
Wordt een vastgestelde omgangsregeling niet nagekomen, dan zijn daar aparte middelen voor, van een dwangsom tot een nieuwe procedure bij de rechter. Die staan beschreven bij een omgangsregeling die niet wordt nageleefd.
Speelt er een verhuizing naar het buitenland of een paspoortaanvraag, dan komt het gezag opnieuw in beeld. Dat lichten wij toe bij internationale kinderen bij echtscheiding.
Hoe verloopt de procedure en heeft u een advocaat nodig?
Ja, u heeft een advocaat nodig. Een verzoek om wijziging van het gezag is een verzoekschriftprocedure bij de rechtbank, en het verzoekschrift moet door een advocaat worden ingediend en ondertekend.
Zonder advocaat neemt de rechtbank het verzoek niet in behandeling. De advocaat stelt het verzoekschrift op, verzamelt en ordent het bewijs, reageert op het standpunt van de andere ouder en staat u bij op de zitting.
De rechtbank vraagt in gezagszaken vaak advies aan de Raad voor de Kinderbescherming. De Raad spreekt met beide ouders en meestal ook met het kind. Kinderen van twaalf jaar en ouder krijgen van de rechter de gelegenheid hun mening te geven.
Reken op enkele maanden tussen het indienen van het verzoek en de beschikking, en langer als de Raad onderzoek doet. Bent u het niet eens met de beschikking, dan kunt u binnen drie maanden hoger beroep instellen bij het gerechtshof.
Wat kunnen wij voor u doen bij het beëindigen van het gezag van de vader?
Een verzoek om eenhoofdig gezag slaagt alleen met een goed onderbouwd dossier. Wij nemen daarbij de volgende stappen:
- Wij beoordelen of uw situatie past bij een verzoek om eenhoofdig gezag (artikel 1:251a of 1:253n BW) of bij een melding bij de Raad voor de Kinderbescherming.
- Wij toetsen uw bewijs aan het klemcriterium en vragen gericht verslagen op bij school, huisarts of jeugdhulp.
- Wij stellen het verzoekschrift op en dienen het in bij de rechtbank; dat moet via een advocaat.
- Wij bereiden u voor op het onderzoek van de Raad en staan u bij op de zitting.
- Wij leggen de omgang en de informatieplicht vast (artikel 1:377a en 1:377b BW) en stellen zo nodig binnen drie maanden hoger beroep in.
Samengevat
- Als moeder kunt u zelf eenhoofdig gezag vragen (artikel 1:251a of 1:253n BW), maar geen beëindiging van het gezag van de vader.
- Beëindiging van het gezag (artikel 1:266 BW) wordt gevraagd door de Raad voor de Kinderbescherming, het Openbaar Ministerie of een niet-ouder die het kind minstens een jaar verzorgt.
- Voor eenhoofdig gezag geldt het klemcriterium; ruzie of slechte communicatie is meestal niet genoeg.
- Een ongehuwde vader die op of na 1 januari 2023 erkent, heeft in de regel automatisch gezamenlijk gezag (artikel 1:251b BW).
- Zonder gezag blijft de vader onderhoudsplichtig en houdt hij in beginsel recht op omgang en informatie.
Veelgestelde vragen
Kan ik als moeder het gezag van de vader laten beëindigen?
Nee, niet zelf. Artikel 1:267 BW geeft dat verzoekrecht aan de Raad voor de Kinderbescherming, het Openbaar Ministerie en een niet-ouder die het kind ten minste een jaar in zijn gezin verzorgt. U kunt wel eenhoofdig gezag vragen volgens artikel 1:251a of 1:253n BW, en u kunt een melding doen bij de Raad.
Is slechte communicatie genoeg voor eenhoofdig gezag?
Meestal niet. Nodig is een onaanvaardbaar risico dat het kind klem of verloren raakt zonder uitzicht op verbetering, of een andere reden waarom wijziging nodig is in het belang van het kind. Ruzie en moeizaam overleg halen die drempel doorgaans niet.
Heeft de vader die het kind heeft erkend automatisch gezag?
Alleen als de erkenning op of na 1 januari 2023 plaatsvond en geen uitzondering geldt (artikel 1:251b BW). Bij erkenningen van vóór die datum geldt de oude regel en heeft de erkennende vader niet vanzelf gezag.
Blijft de vader kinderalimentatie betalen als hij het gezag verliest?
Ja. De onderhoudsplicht volgt uit het ouderschap en niet uit het gezag. Kinderalimentatie loopt door tot het kind eenentwintig jaar wordt (artikel 1:395a BW).
Waar kan ik de regels zelf nalezen?
Het gezagsrecht staat in Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek. De wetswijziging van 2023 vindt u in de wijzigingswet over gezamenlijk gezag door erkenning, met uitleg van de rijksoverheid over gezamenlijk gezag door erkenning.
Meer over hoe Law & More u hierbij helpt, leest u op de pagina familierecht advocaat.
