Gepubliceerd op 17 oktober 2025 · Laatst bijgewerkt op 9 oktober 2026
Een fout is alleen strafbaar als de wet het gedrag uitdrukkelijk strafbaar stelt en, bij een misdrijf, als u opzettelijk of met aanmerkelijke onvoorzichtigheid (schuld) handelde (artikel 1 Wetboek van Strafrecht, Sr). Een gewone vergissing is dus meestal niet strafbaar; de belangrijkste uitzondering zijn overtredingen en zogenoemde schulddelicten, zoals het veroorzaken van een ernstig verkeersongeval door roekeloos of onvoorzichtig rijgedrag.
Ook als een fout wel strafbaar is, volgt niet altijd een straf. Het Openbaar Ministerie kan afzien van vervolging, en de rechter kan rekening houden met de omstandigheden of zelfs geen straf opleggen. Hieronder leest u hoe die afweging werkt.
Inhoudsopgave
Wanneer is gedrag strafbaar?
Gedrag is alleen strafbaar als een wet het vooraf strafbaar heeft gesteld (artikel 1 lid 1 Sr). Dit heet het legaliteitsbeginsel: niemand kan worden gestraft voor iets dat op het moment zelf niet verboden was.
De wet onderscheidt misdrijven en overtredingen. Misdrijven zijn de zwaardere feiten, zoals diefstal of mishandeling. Overtredingen zijn lichtere feiten, zoals veel verkeersregels. Het verschil leest u in ons artikel over misdrijf en overtreding.
Wat is het verschil tussen opzet en schuld?
Opzet betekent dat u willens en wetens handelde, of bewust de aanmerkelijke kans aanvaardde dat een gevolg zou intreden. Schuld betekent dat u aanmerkelijk onvoorzichtig of nalatig was, terwijl u beter had kunnen en moeten weten.
De meeste misdrijven vereisen opzet. Een klein aantal misdrijven is ook strafbaar bij schuld, zoals de dood of zwaar lichamelijk letsel door schuld (artikel 307 en 308 Sr) en een verkeersongeval met ernstige gevolgen (artikel 6 Wegenverkeerswet 1994). Niet elke onoplettendheid is schuld in strafrechtelijke zin: de rechter kijkt naar de ernst van de fout, de duur en de omstandigheden.
Is een overtreding ook strafbaar als u geen schuld heeft?
Bij een overtreding hoeft het OM geen opzet of schuld te bewijzen. Wel kunt u straf ontlopen als u aantoont dat u helemaal geen verwijt treft.
Dat heet afwezigheid van alle schuld. Een voorbeeld ter illustratie: een verkeersbord was door werkzaamheden volledig onzichtbaar en u kon de regel niet kennen. Een beroep hierop slaagt in de praktijk niet snel.
Wanneer is een strafbaar feit toch niet strafbaar?
De wet kent rechtvaardigingsgronden en schulduitsluitingsgronden. Is daarvan sprake, dan volgt ontslag van alle rechtsvervolging in plaats van een straf.
- Noodweer: u verdedigt uzelf of een ander tegen een ogenblikkelijke, wederrechtelijke aanranding (artikel 41 lid 1 Sr).
- Noodweerexces: u gaat te ver in uw verdediging door een hevige gemoedsbeweging die door de aanranding is veroorzaakt (artikel 41 lid 2 Sr).
- Overmacht: u werd gedwongen door een kracht of situatie waaraan u geen weerstand kon bieden (artikel 40 Sr).
- Ontoerekeningsvatbaarheid: het feit kan u door een psychische stoornis niet worden toegerekend (artikel 39 Sr).
- Wettelijk voorschrift of ambtelijk bevel: u voerde een wettelijke plicht of een bevoegd gegeven bevel uit (artikel 42 en 43 Sr).
Meer daarover leest u in ons artikel over strafuitsluitingsgronden.
Moet het Openbaar Ministerie elke fout vervolgen?
Nee, het OM mag afzien van vervolging om redenen van algemeen belang (artikel 167 lid 2 Wetboek van Strafvordering). Dit heet het opportuniteitsbeginsel.
Het OM kan een zaak seponeren, bijvoorbeeld omdat het feit gering is, de verdachte zelf zwaar is getroffen of het conflict al is opgelost. Een sepot kan ook voorwaardelijk zijn: de zaak blijft dan rusten zolang u zich aan voorwaarden houdt. Ook een strafbeschikking, zoals een boete van het OM, is een manier om een zaak zonder rechter af te doen.
Hoe houdt de rechter rekening met de menselijke maat?
De rechter bepaalt de straf op basis van de ernst van het feit, de omstandigheden en uw persoon. Hij kan zelfs schuld vaststellen zonder straf op te leggen, als hij dat raadzaam vindt gezien de geringe ernst of de omstandigheden (artikel 9a Sr).
Dit rechterlijk pardon wordt bijvoorbeeld toegepast als iemand door eigen schuld een naaste heeft verloren. Verder kan de rechter een voorwaardelijke straf of taakstraf opleggen in plaats van een gevangenisstraf. Welke factoren meewegen, leest u in ons artikel over de beslissing van de rechter over de straf.
Waar let u op als u wordt verdacht na een fout?
- Leg vast wat er precies gebeurde, met tijden, plaatsen en getuigen.
- Maak gebruik van uw zwijgrecht tot u met een advocaat heeft gesproken (artikel 29 Wetboek van Strafvordering).
- Bewaar stukken die laten zien dat u zorgvuldig handelde, zoals werkinstructies, onderhoudsrapporten of berichten.
- Reageer op een strafbeschikking binnen twee weken met een verzet als u het er niet mee eens bent.
Wat kunnen wij voor u doen bij een verdenking na een fout?
Ons team strafrecht beoordeelt of uw fout strafbaar is en welke verdediging past.
- Wij toetsen of het OM opzet of aanmerkelijke schuld kan bewijzen.
- Wij beoordelen of een beroep op een rechtvaardigings- of schulduitsluitingsgrond (artikel 39 tot en met 43 Sr) kans heeft.
- Wij vragen het OM om een sepot of een lichte afdoening en onderbouwen waarom vervolging niet in het algemeen belang is.
- Wij bepleiten op de zitting een rechterlijk pardon (artikel 9a Sr) of een lagere straf.
- Wij tekenen tijdig verzet aan tegen een strafbeschikking.
Samengevat
- Alleen gedrag dat de wet vooraf strafbaar stelt, is strafbaar (artikel 1 Sr).
- Voor de meeste misdrijven is opzet nodig; voor een paar misdrijven is aanmerkelijke schuld genoeg.
- Bij overtredingen is geen opzet nodig, maar afwezigheid van alle schuld leidt tot ontslag van rechtsvervolging.
- Het OM hoeft niet elke fout te vervolgen (artikel 167 lid 2 Sv).
- De rechter kan schuld vaststellen zonder straf (artikel 9a Sr).
Veelgestelde vragen
Ben ik strafbaar als ik iets per ongeluk doe?
Meestal niet. Alleen als de wet ook schuld strafbaar stelt en u aanmerkelijk onvoorzichtig was, of als het gaat om een overtreding.
Wat is een rechterlijk pardon?
De rechter verklaart u schuldig, maar legt geen straf op omdat het feit gering is of de omstandigheden dat rechtvaardigen (artikel 9a Sr).
Krijg ik een strafblad bij een sepot?
Een sepot wordt vastgelegd in de justitiële documentatie, maar is geen veroordeling. Bij een VOG-aanvraag weegt Justis het wel mee.
Wat is het verschil tussen ontslag van rechtsvervolging en vrijspraak?
Bij vrijspraak is het feit niet bewezen. Bij ontslag van rechtsvervolging is het feit wel bewezen, maar is het niet strafbaar of bent u niet strafbaar.
