Dwaling in het strafrecht: wanneer een vergissing u straffeloos maakt

Wegwijzer met twee blanco armen bij een splitsing in een landweg

Gepubliceerd op 16 oktober 2025 · Laatst bijgewerkt op 31 oktober 2026

Dwaling in het strafrecht betekent dat u zich vergiste over de feiten of over de regels. Die vergissing leidt alleen tot straffeloosheid als zij verontschuldigbaar was: ook iemand die alle redelijke zorgvuldigheid had betracht, had zich in uw situatie zo kunnen vergissen.

Het Wetboek van Strafrecht noemt dwaling niet. De regels komen uit de rechtspraak, te beginnen met het Melk-en-waterarrest van de Hoge Raad van 14 februari 1916. Daarin erkende de Hoge Raad dat niemand kan worden gestraft bij afwezigheid van alle schuld, vaak afgekort als AVAS. Hieronder leest u welke soorten dwaling er zijn, wat een geslaagd beroep oplevert en hoe streng rechters toetsen.

Een jonge man in een rechtszaal kijkt onzeker terwijl een rechter en advocaat aanwezig zijn.

Feitelijke dwaling of rechtsdwaling: wat is het verschil?

Dwaling is een vergissing van de verdachte over een feit of over het recht, waardoor hij niet wist dat hij iets strafbaars deed. Het strafrecht onderscheidt feitelijke dwaling en rechtsdwaling; welke soort het is, bepaalt welke regels gelden.

Soort dwalingWaarover vergist u zich?Mogelijk gevolg
Feitelijke dwaling bij een opzetdelictDe werkelijkheid, bijvoorbeeld van wie een goed isOpzet niet bewezen: vrijspraak (artikel 352 lid 1 Sv)
Feitelijke dwaling bij een overtreding of schulddelictDe werkelijkheidAlleen bij verontschuldigbare dwaling: AVAS, ontslag van alle rechtsvervolging (artikel 352 lid 2 Sv)
RechtsdwalingOf uw handelen is toegestaanAlleen bij vertrouwen op een gezaghebbende instantie: AVAS, ontslag van alle rechtsvervolging
Putatieve rechtvaardiging (bijvoorbeeld putatief noodweer)Of er een noodsituatie isAlleen bij verontschuldigbare dwaling: AVAS, ontslag van alle rechtsvervolging

Een voorbeeld ter illustratie van feitelijke dwaling: u neemt in een café een jas mee die precies op de uwe lijkt. Een voorbeeld ter illustratie van rechtsdwaling: u laat een bouwwerk plaatsen omdat de gemeente u schriftelijk liet weten dat er geen vergunning nodig was.

Wat is het gevolg van feitelijke dwaling bij een opzetdelict?

Vereist het strafbare feit opzet, dan kan feitelijke dwaling betekenen dat het opzet niet bewezen is. Dan volgt vrijspraak (artikel 352 lid 1 Wetboek van Strafvordering). Een beroep op een strafuitsluitingsgrond is dan niet nodig.

Diefstal (artikel 310 Sr) vereist het oogmerk om een goed van een ander toe te eigenen. Dacht u echt dat de jas van uzelf was, dan ontbreekt dat oogmerk. De rechter beoordeelt aan de hand van alle omstandigheden of uw verklaring geloofwaardig is.

Let op: ook voorwaardelijk opzet telt. Wie bewust het aanmerkelijke risico aanvaardt dat de jas van een ander is, kan zich niet op dwaling beroepen.

Wanneer leidt dwaling tot ontslag van alle rechtsvervolging?

Is het feit wel bewezen, dan kan verontschuldigbare dwaling werken als schulduitsluitingsgrond: afwezigheid van alle schuld. De rechter ontslaat u dan van alle rechtsvervolging (artikel 352 lid 2 Sv); dat is iets anders dan vrijspraak.

Bij ontslag van alle rechtsvervolging staat vast dat u het feit heeft gepleegd, maar bent u er niet strafbaar voor. Dit speelt vooral bij overtredingen en bij delicten waarvoor geen opzet nodig is. Daar hoeft de officier van justitie uw opzet niet te bewijzen, en kan dwaling alleen via AVAS tot straffeloosheid leiden. Meer over strafuitsluitingsgronden leest u in ons artikel strafuitsluitingsgrond: wanneer strafbaar handelen niet tot straf leidt.

Een nadenkende jongvolwassene zit aan een bureau met juridische boeken en documenten, met een weegschaal van gerechtigheid op de achtergrond.

Wanneer accepteert de rechter rechtsdwaling?

Rechtsdwaling wordt zelden aanvaard, omdat iedereen geacht wordt de wet te kennen. De rechtspraak accepteert het vooral als u afging op een uitdrukkelijk standpunt van een overheidsinstantie die over de regel gaat, of van een persoon of instantie met gezag op dat terrein.

Een eigen interpretatie van de wet is niet genoeg. Ook het advies van uw eigen adviseur of advocaat is in de regel niet voldoende. Wie twijfelt, moet zich op de hoogte stellen bij de bevoegde instantie.

Bewaar daarom schriftelijke antwoorden, vergunningen en e-mails van overheidsinstanties. Zonder zulk bewijs maakt een beroep op rechtsdwaling weinig kans.

Hoe verhoudt dwaling zich tot een rechtvaardigingsgrond?

Een rechtvaardigingsgrond neemt de wederrechtelijkheid van het feit weg; een schulduitsluitingsgrond zoals dwaling neemt alleen de verwijtbaarheid weg. In beide gevallen volgt ontslag van alle rechtsvervolging, geen vrijspraak.

Rechtvaardigingsgronden zijn noodweer (artikel 41 lid 1 Sr), overmacht in de zin van noodtoestand (artikel 40 Sr), het uitvoeren van een wettelijk voorschrift (artikel 42 Sr) en een bevoegd gegeven ambtelijk bevel (artikel 43 lid 1 Sr). Meer over noodtoestand leest u in ons artikel over overmacht.

Putatief noodweer: de vergissing over een aanval

Dwaling en rechtvaardigingsgronden kunnen samengaan. Dacht u ten onrechte dat u werd aangevallen, dan is er geen echte noodweersituatie. Was die vergissing verontschuldigbaar, dan kan de rechter dit putatief noodweer aanvaarden als AVAS.

De lat ligt hoog. De Rechtbank Amsterdam verwierp op 29 november 2016 het beroep op putatief noodweer van een politieagent die een ongewapende man in de benen had geschoten. De rechtbank toetste of een redelijk handelende agent met dezelfde opleiding en training de situatie zo mocht inschatten. Omdat de man geen wapen had en de collega’s de situatie niet als levensbedreigend ervoeren, was de dwaling niet verschoonbaar. De agent kreeg een voorwaardelijke taakstraf van 100 uur voor zware mishandeling.

De uitspraak laat zien dat de rechter de dwaling meet aan wat iemand in uw positie redelijkerwijs mocht denken, niet alleen aan wat u zelf dacht. Van iemand met een beroepsopleiding voor zulke situaties wordt meer verwacht.

Hoe voert u een beroep op dwaling in de rechtszaal?

U of uw advocaat moet het beroep op dwaling uitdrukkelijk voeren en met feiten onderbouwen. De rechter moet op zo’n uitdrukkelijk onderbouwd standpunt gemotiveerd beslissen (artikel 359 lid 2 Sv).

U moet de dwaling aannemelijk maken. Daarvoor zijn documenten belangrijk, zoals brieven van een instantie, en verklaringen van getuigen die uw vergissing kunnen bevestigen.

Wordt het beroep verworpen, dan kunt u binnen veertien dagen hoger beroep instellen (artikel 408 Sv). Ook als het beroep op dwaling faalt, kan de rechter uw vergissing meewegen bij de straf.

Een advocaat legt een juridisch concept uit in een kantoor met boeken en documenten.

Hoe onderbouwen wij een beroep op dwaling?

Onze strafrechtadvocaten kunnen onder meer:

  • het dossier bestuderen en beoordelen of het opzet uit de tenlastelegging bewijsbaar is;
  • stukken verzamelen die uw vergissing onderbouwen, zoals correspondentie met overheidsinstanties;
  • een uitdrukkelijk onderbouwd verweer voeren, zodat de rechter op grond van artikel 359 lid 2 Sv gemotiveerd moet beslissen;
  • beoordelen of naast dwaling een rechtvaardigingsgrond, zoals noodweer, kan worden aangevoerd;
  • na het vonnis beoordelen of hoger beroep binnen veertien dagen zinvol is.

Veelgestelde vragen

Wat is het verschil tussen vrijspraak en ontslag van alle rechtsvervolging?

Bij vrijspraak is het feit niet bewezen. Bij ontslag van alle rechtsvervolging is het feit wel bewezen, maar is het feit of de dader niet strafbaar. In beide gevallen krijgt u geen straf. Lees meer over vrijspraak.

Moet ik de dwaling zelf bewijzen?

U moet de dwaling aannemelijk maken met concrete feiten. De officier van justitie moet daarnaast nog steeds alle bestanddelen van het feit bewijzen, inclusief eventueel opzet.

Wordt u verdacht van een strafbaar feit?

Mail ons in een paar zinnen waar uw vraag over gaat. Wij laten u weten of wij u kunnen helpen en wat de volgende stap is. Wij beoordelen geen zaken of stukken per e-mail zonder opdracht.

Wilt u dat een strafrechtadvocaat uw situatie beoordeelt? In een betaald consult van 300 euro inclusief btw krijgt u een richtinggevend antwoord op uw vraag.

Dit artikel geeft algemene informatie en vervangt geen advies over uw specifieke situatie.

Wordt u verdacht van een strafbaar feit?

Mail ons in een paar zinnen waar uw vraag over gaat. Wij laten u weten of wij u kunnen helpen en wat de volgende stap is. Wij beoordelen geen zaken of stukken per e-mail zonder opdracht.

Wilt u dat een strafrechtadvocaat uw situatie beoordeelt? In een betaald consult van 300 euro inclusief btw krijgt u een richtinggevend antwoord op uw vraag.

Dit artikel geeft algemene informatie en vervangt geen advies over uw specifieke situatie.