Licenties voor software: wat mag u wel en niet met uw software?

Gepubliceerd op 17 december 2025 · Laatst bijgewerkt op 6 oktober 2026

Met een softwarelicentie koopt u geen software, maar krijgt u toestemming om die te gebruiken onder bepaalde voorwaarden. Gebruikt u meer of anders dan de licentie toestaat, dan maakt u inbreuk op het auteursrecht, ook als de software gratis of open source is; wel geeft de Auteurswet de rechtmatige gebruiker een aantal rechten die de leverancier niet mag afnemen.

Juist over die grens bestaan veel misverstanden. Hieronder leest u wat een softwarelicentie juridisch is, welke soorten er zijn, welke misverstanden in de praktijk tot claims leiden en hoe u zich voorbereidt op een audit van de leverancier.

Wat is een softwarelicentie juridisch gezien?

Een softwarelicentie is een overeenkomst waarin de rechthebbende op de software u toestemming geeft om die te gebruiken. De software zelf blijft eigendom van de maker; u krijgt alleen een gebruiksrecht.

Software is in Nederland beschermd door het auteursrecht. Dat volgt uit artikel 10 lid 1 onder 12 van de Auteurswet, dat computerprogramma’s uitdrukkelijk als werk noemt. De maker, of de werkgever als de software in dienstverband is gemaakt, heeft het exclusieve recht om het programma te verveelvoudigen en openbaar te maken. Omdat het installeren en laden van software technisch een verveelvoudiging is, heeft u daarvoor in beginsel toestemming nodig. Die toestemming is de licentie.

Een licentie is iets anders dan een overdracht van het auteursrecht. Bij een overdracht wordt u zelf rechthebbende; daarvoor is volgens artikel 2 van de Auteurswet een akte nodig. Bij een licentie blijft de maker rechthebbende. Meer over dat verschil leest u in ons artikel over het verschil tussen een licentie en een overdracht.

Welke voorwaarden staan er meestal in een licentie?

Een licentie bepaalt wie de software mag gebruiken, op hoeveel apparaten, waarvoor en hoe lang. Ook staat erin of u de software mag aanpassen of doorgeven.

De belangrijkste voorwaarden gaan over het aantal gebruikers of apparaten, het doel van het gebruik (bijvoorbeeld alleen intern of ook voor diensten aan klanten), de looptijd, en het recht om de software te wijzigen, te verspreiden of over te dragen. Daarnaast bevat een licentie vaak afspraken over updates, onderhoud en ondersteuning, aansprakelijkheid en de bevoegdheid van de leverancier om het gebruik te controleren.

Let vooral op de telwijze. Een licentie per benoemde gebruiker (named user) is iets anders dan een licentie per gelijktijdige gebruiker (concurrent user), en een licentie per processor of per server werkt weer anders bij virtualisatie of in de cloud. Die definities bepalen in de praktijk de omvang van een eventuele claim.

Welke soorten softwarelicenties zijn er?

Grofweg zijn er gesloten (propriëtaire) licenties en open source licenties. Daarnaast worden licenties ingedeeld naar de manier van betalen, zoals een eenmalige licentie, een abonnement of een gratis variant.

Bij een propriëtaire licentie houdt de leverancier de broncode voor zich en bepaalt hij precies wat u mag. U betaalt meestal een vergoeding, eenmalig of periodiek, en krijgt in ruil daarvoor gebruiksrecht en vaak onderhoud en ondersteuning. Bekende voorbeelden zijn kantoorsoftware en bedrijfsapplicaties van grote leveranciers. U bent voor updates en verdere ontwikkeling afhankelijk van de leverancier.

Bij een open source licentie is de broncode beschikbaar en mag u de software gebruiken, bestuderen, aanpassen en verspreiden. Dat betekent niet dat er geen voorwaarden zijn. Elke open source licentie stelt eisen, bijvoorbeeld aan naamsvermelding of aan het beschikbaar stellen van broncode als u de software verspreidt. De termen open source en vrije software worden vaak door elkaar gebruikt. Ze komen uit verschillende bewegingen, maar de meeste bekende licenties vallen onder beide.

Wat geldt voor freeware, shareware, freemium en trialware?

Freeware is software die u gratis mag gebruiken, zonder dat u toegang krijgt tot de broncode of de software mag aanpassen. Gratis gebruik betekent niet dat alles mag: freeware is vaak alleen gratis voor privégebruik, en zakelijk gebruik vereist dan een betaalde licentie. Controleer dat altijd voordat u freeware in uw organisatie gebruikt.

Shareware en trialware laten u de software eerst uitproberen, voor een beperkte tijd of met beperkte functies. Na de proefperiode moet u betalen of stoppen met het gebruik. Blijft u de software na afloop gebruiken zonder te betalen, dan handelt u in strijd met de licentie.

Bij freemium is een basisversie blijvend gratis en betaalt u voor extra functies. Dit model is gebruikelijk bij online diensten en apps. Ook hier kunnen de gratis voorwaarden zakelijk gebruik uitsluiten of beperken.

Wat regelt een enterprise- of sitelicentie?

Grote organisaties sluiten vaak een raamovereenkomst met een leverancier, soms met onbeperkt gebruik binnen de organisatie of op een bepaalde locatie. Zo’n licentie vereenvoudigt het beheer, maar de definitie van de organisatie luistert nauw. Vallen dochtervennootschappen, joint ventures of later overgenomen bedrijven eronder? Mogen externe medewerkers en leveranciers de software gebruiken? Een onduidelijke definitie leidt bij een audit of na een overname snel tot discussie.

Welke open source licenties komen het meest voor?

De meest gebruikte open source licenties zijn de GPL, de LGPL, de AGPL en de permissieve licenties MIT, Apache en BSD. Het grote verschil zit in de vraag of u uw eigen aanpassingen ook als open source moet delen.

Licenties met een zogenoemd copyleft-effect verplichten u om software die u op basis van de open source code verspreidt, onder dezelfde licentie beschikbaar te stellen. Permissieve licenties stellen die eis niet. Voor een onderneming die open source componenten in een eigen product verwerkt, is dat onderscheid essentieel. Meer over de risico’s leest u in ons artikel over open source licenties in bedrijfssoftware.

Wat houdt de GNU General Public License (GPL) in?

De GPL is de bekendste copyleft-licentie. Verspreidt u software die GPL-code bevat of daarop is gebaseerd, dan moet u de broncode van het geheel onder de GPL beschikbaar stellen.

De verplichting ontstaat bij verspreiding, bijvoorbeeld als u de software aan klanten levert of in een apparaat meelevert. Gebruikt u aangepaste GPL-software alleen intern, dan hoeft u de broncode in de regel niet te delen. Wanneer uw eigen code als afgeleid werk van GPL-code geldt, is een technische en juridische vraag die per geval moet worden beoordeeld. De Linux-kernel is het bekendste voorbeeld van software onder de GPL.

Wat houdt de GNU Lesser General Public License (LGPL) in?

De LGPL is een mildere variant die vooral voor softwarebibliotheken wordt gebruikt. U mag een LGPL-bibliotheek gebruiken in gesloten software, zolang de bibliotheek zelf en uw wijzigingen daarin open blijven.

Daarbij gelden wel voorwaarden. De gebruiker moet de bibliotheek bijvoorbeeld kunnen vervangen door een aangepaste versie, en u moet de licentietekst meeleveren. Bij statisch koppelen van een bibliotheek zijn de eisen strenger dan bij dynamisch koppelen.

Wat houdt de GNU Affero General Public License (AGPL) in?

De AGPL gaat een stap verder dan de GPL. Past u AGPL-software aan en laat u gebruikers er via een netwerk mee werken, bijvoorbeeld als webdienst, dan moet u hen de broncode van uw aangepaste versie aanbieden.

Bij de gewone GPL ontstaat de plicht om broncode te delen pas bij verspreiding van de software. Een SaaS-dienst verspreidt de software niet, zodat de GPL daar geen verplichting oplegt. De AGPL dicht dat gat. Ondernemingen die software als dienst aanbieden, doen er daarom goed aan AGPL-componenten vooraf te signaleren.

Wat mag u onder de MIT-, Apache- en BSD-licenties?

Deze permissieve licenties laten u de code gebruiken, aanpassen en verspreiden, ook in gesloten commerciële producten. U moet wel de licentietekst en de auteursrechtvermelding behouden.

De MIT-licentie is kort en eenvoudig. De Apache-licentie 2.0 bevat daarnaast een uitdrukkelijke octrooilicentie van de bijdragers en regels over het vermelden van wijzigingen. De BSD-licenties komen in varianten met twee of drie clausules; de derde clausule verbiedt het gebruik van de namen van de makers om uw product aan te prijzen. Wie deze eenvoudige eisen vergeet, handelt toch in strijd met de licentie.

Bent u eigenaar van software die u koopt?

Nee. U krijgt een gebruiksrecht, geen eigendom. De maker blijft rechthebbende en bepaalt via de licentie wat u mag.

Wel geeft de wet de rechtmatige gebruiker een aantal rechten. Volgens artikel 45j van de Auteurswet mag hij het programma verveelvoudigen voor zover dat nodig is voor het beoogde gebruik, ook om fouten te herstellen, tenzij anders is afgesproken. Een reservekopie maken mag volgens artikel 45k altijd, als die nodig is voor het gebruik; dat recht kan contractueel niet worden uitgesloten. Artikel 45l staat toe dat u de werking van het programma bestudeert, en artikel 45m staat onder strikte voorwaarden decompilatie toe als dat nodig is voor de koppeling met andere software. Deze regels komen uit de Europese Softwarerichtlijn en gelden in de hele EU.

Mag u een softwarelicentie doorverkopen?

Soms wel. Een licentie voor onbepaalde tijd die tegen een eenmalige vergoeding is verkregen, mag binnen de EU in beginsel worden doorverkocht, ook als de licentie dat verbiedt.

Dat volgt uit het UsedSoft-arrest van het Hof van Justitie van de EU van 3 juli 2012 (zaak C-128/11). Het Hof oordeelde dat het distributierecht dan is uitgeput, ook als de software is gedownload. De eerste koper moet zijn eigen kopie wel onbruikbaar maken, en een pakket licenties mag niet worden gesplitst als de licenties als één geheel zijn verkocht. Voor abonnementen en SaaS geldt dit niet: daar koopt u geen kopie voor onbepaalde tijd, maar een tijdelijk recht of een dienst. Of een licentie overdraagbaar is, hangt dus af van het type licentie en van de voorwaarden.

Is gratis of open source software vrij van verplichtingen?

Nee. Ook gratis software en open source software hebben licentievoorwaarden, en wie die schendt, maakt inbreuk op het auteursrecht.

Bij open source gaat het meestal om naamsvermelding, het meeleveren van de licentietekst en bij copyleft-licenties het beschikbaar stellen van broncode. Bij freeware is zakelijk gebruik vaak uitgesloten. Rechters in Europa hebben open source licenties als afdwingbaar erkend. Een product kan bovendien tientallen open source componenten bevatten, elk met een eigen licentie. Een overzicht van alle gebruikte componenten, een zogenoemde software bill of materials, helpt om dat te beheersen.

Gratis betekent ook niet kosteloos. Implementatie, beheer, beveiliging en ondersteuning kosten geld, zeker als er geen leverancier is die ondersteuning levert.

Is de leverancier verantwoordelijk voor de naleving van de licentie?

Nee. De organisatie die de software gebruikt, moet zelf zorgen dat zij niet meer gebruikt dan zij heeft gekocht. De leverancier controleert dat achteraf.

Overgebruik ontstaat vaak ongemerkt: medewerkers installeren software zelf, een licentie wordt gedeeld tussen collega’s, of na een reorganisatie of virtualisatie klopt de telling niet meer. Bij een audit blijkt dan een tekort. De kosten van het alsnog aanschaffen van licenties, soms tegen de catalogusprijs en met achterstallig onderhoud, komen voor rekening van de gebruiker.

Leg daarom intern vast wie software mag aanschaffen en installeren, en koppel het uitgeven van accounts aan het in- en uitdienstproces. Controleer bij virtualisatie, een verhuizing naar de cloud of een uitbreiding van het aantal servers vooraf of de licentie daarvoor ruimte biedt. Juist bij zulke technische wijzigingen ontstaan de grootste tekorten, omdat de licentie vaak aan hardware of rekenkracht is gekoppeld. Een korte toets vooraf is veel goedkoper dan een claim achteraf.

Gelden licentievoorwaarden overal op dezelfde manier?

Niet helemaal. De licentie is een contract waarop het gekozen recht van toepassing is, maar dwingende regels van het land waar u de software gebruikt, kunnen daar doorheen gaan.

Veel licenties van grote leveranciers kiezen voor het recht van een ander land, zoals Iers of Amerikaans recht, en een buitenlandse rechter. Die keuze is tussen ondernemingen in beginsel geldig. Het auteursrecht zelf is territoriaal: de vraag of er inbreuk is in Nederland, beoordeelt de rechter naar Nederlands auteursrecht. De rechten van de rechtmatige gebruiker uit de Auteurswet gelden in de hele EU en kunnen voor een deel niet contractueel worden uitgesloten.

Bij cloudsoftware komt daar nog de vraag bij waar de gegevens staan en welke regels daarvoor gelden, zoals de AVG. Bij een overname of fusie gaan licenties bovendien niet vanzelf mee: veel licenties verbieden overdracht zonder toestemming, of eindigen bij een wijziging van zeggenschap. Laat dat bij een due diligence onderzoeken.

Waar gaat het mis in licentiebeheer?

De meeste problemen ontstaan door gebrek aan overzicht. Afdelingen kopen zelf software, licenties worden niet centraal geregistreerd en niemand weet precies wat er wordt gebruikt.

Zonder centraal overzicht betaalt een organisatie vaak tegelijk te veel en te weinig: voor licenties die niemand gebruikt, en te weinig voor software die breder wordt ingezet dan toegestaan. Verloopdatums en verlengingen worden gemist, licentiebewijzen raken kwijt en bij personeelswisselingen blijven accounts actief. Wijst u één persoon of afdeling aan als eigenaar van het licentiebeheer, dan voorkomt u veel van deze problemen.

Daarnaast veranderen leveranciers regelmatig hun licentiemodellen, bijvoorbeeld van een licentie per apparaat naar een licentie per gebruiker of per rekenkern. Organisaties merken dat vaak pas bij een audit of een verlenging. Houd wijzigingen in de voorwaarden daarom actief bij en toets bij elke verlenging of het model nog past bij uw gebruik.

Wat verandert er met abonnementen en de cloud?

Bij een abonnement of SaaS betaalt u periodiek voor gebruik, zonder een eigen kopie te krijgen. Dat geeft flexibiliteit, maar ook afhankelijkheid van de leverancier en risico’s bij beëindiging.

Abonnementen worden vaak stilzwijgend verlengd, soms met een prijsverhoging. Tussen ondernemingen is dat in beginsel toegestaan als het zo is afgesproken; de bescherming die consumenten tegen stilzwijgende verlenging hebben, geldt voor bedrijven niet. Leg daarom in uw administratie vast wanneer u uiterlijk moet opzeggen. Regel ook wat er met uw gegevens gebeurt als het abonnement eindigt, en binnen welke termijn u ze in een bruikbaar formaat terugkrijgt.

Voor clouddiensten binnen de EU gelden sinds 12 september 2025 bovendien regels uit de Europese Dataverordening (Data Act) die het overstappen naar een andere aanbieder makkelijker moeten maken. Welke rechten u precies heeft, hangt af van het soort dienst en de afspraken.

Wat zijn de gevolgen van gebruik zonder geldige licentie?

De rechthebbende kan u verbieden de software verder te gebruiken en schadevergoeding of winstafdracht vorderen. Verliest u een procedure, dan betaalt u in de regel ook de volledige redelijke proceskosten van de wederpartij.

Gebruik buiten de licentie is een inbreuk op het auteursrecht en vaak ook een tekortkoming in de nakoming van het contract. De rechthebbende kan volgens artikel 27 en 27a van de Auteurswet schadevergoeding of afdracht van de genoten winst vorderen. In de praktijk wordt de schade vaak berekend aan de hand van de gemiste licentievergoeding. Bij intellectuele-eigendomszaken veroordeelt de rechter de verliezende partij volgens artikel 1019h van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering in de regel in de volledige redelijke proceskosten, wat het financiële risico vergroot. Opzettelijke inbreuk kan bovendien strafbaar zijn.

Een verbod op verder gebruik kan uw bedrijfsvoering stilleggen als het om kritieke systemen gaat. Daarnaast kan de relatie met de leverancier schade oplopen, wat toekomstige onderhandelingen bemoeilijkt. De meeste geschillen worden geschikt, maar dan meestal op voorwaarden die de leverancier dicteert. Wat u moet doen als u een brief over een schending ontvangt, leest u in ons artikel over schending van licentievoorwaarden.

Hoe bereidt u zich voor op een software-audit?

Een leverancier mag alleen een audit uitvoeren als dat in de licentie is afgesproken. Controleer eerst die bepaling en werk daarna binnen de grenzen daarvan mee.

Veel licenties geven de leverancier het recht om het gebruik te controleren, zelf of via een extern bureau, na een aankondiging. De auditbepaling regelt vaak hoe vaak een audit mag, hoe lang van tevoren die moet worden aangekondigd, welke gegevens u moet verstrekken en wie de kosten draagt. Verstrek niet meer informatie dan de bepaling vereist, en laat de uitkomsten controleren voordat u iets erkent. De interpretatie van de licentiemetriek is vaak voor discussie vatbaar.

De beste voorbereiding is een actueel overzicht van alle licenties, met de bijbehorende bewijzen van aankoop, en een vergelijking met het werkelijke gebruik. Organisaties die dat periodiek doen, ontdekken tekorten zelf en kunnen ze op eigen voorwaarden oplossen.

Waar let u als gebruiker van software op?

• Controleer de telwijze (named user, concurrent user, per processor) voordat u virtualiseert of naar de cloud overstapt.
• Lees de auditbepaling: hoe vaak een audit mag, met welke aankondigingstermijn en wie de kosten draagt.
• Noteer bij elk abonnement de uiterste datum waarop u kunt opzeggen.
• Bewaar de aankoopbewijzen van alle licenties centraal bij één verantwoordelijke.
• Controleer bij een overname of de licentie eindigt bij een wijziging van zeggenschap.

Waar let u als leverancier van software op?

• Omschrijf de telwijze en het toegestane gebruik precies in de licentievoorwaarden.
• Neem een auditbepaling op met een aankondigingstermijn en een regeling voor de kosten.
• Breng in kaart welke open source componenten in uw product zitten en of een GPL- of AGPL-licentie u verplicht broncode te delen.
• Houd rekening met de rechten van de rechtmatige gebruiker uit de artikelen 45j tot en met 45m Auteurswet.
• Regel wat er bij het einde van een SaaS-abonnement met de gegevens van de klant gebeurt.

Wat kunnen wij voor u doen bij softwarelicenties?

Wij staan gebruikers en leveranciers van software bij, van het contract tot een geschil na een audit.

• Wij beoordelen een licentie- of SaaS-overeenkomst op telwijze, auditbepaling, overdraagbaarheid en aansprakelijkheid.
• Wij stellen licentievoorwaarden op die passen bij uw product en verdienmodel.
• Wij toetsen of de open source componenten in uw product verplichtingen meebrengen, zoals het delen van broncode onder de GPL of AGPL.
• Wij begeleiden u bij een audit en beoordelen de uitkomst voordat u iets erkent.
• Wij voeren verweer of procederen bij een claim wegens inbreuk op het auteursrecht (artikel 27 Auteurswet) en wegen daarbij het proceskostenrisico van artikel 1019h Rv mee.

Samengevat

• Een softwarelicentie geeft u een gebruiksrecht, geen eigendom; gebruik buiten de licentie is een inbreuk op het auteursrecht.
• De Auteurswet geeft de rechtmatige gebruiker rechten die de leverancier niet volledig kan uitsluiten, zoals het maken van een reservekopie (artikel 45k).
• Een licentie voor onbepaalde tijd tegen een eenmalige vergoeding mag binnen de EU in beginsel worden doorverkocht (UsedSoft); voor abonnementen en SaaS geldt dat niet.
• Ook open source en freeware hebben voorwaarden; de GPL en AGPL kunnen u verplichten broncode te delen.
• Een actueel licentieoverzicht is de beste bescherming tegen claims na een audit.

Veelgestelde vragen

Welke misvattingen komen het vaakst voor?

Het vaakst denken organisaties dat één licentie op meerdere apparaten of door meerdere gebruikers mag worden gebruikt. Meestal is een licentie gekoppeld aan één gebruiker, één apparaat of een bepaalde rekencapaciteit. Ook denken veel gebruikers dat zij de software bezitten na aankoop, of dat gratis software zonder voorwaarden mag worden gebruikt. Een laatste misverstand is dat een licentie automatisch recht geeft op nieuwe versies. Een update binnen dezelfde versie is vaak inbegrepen, maar een upgrade naar een nieuwe hoofdversie vereist regelmatig een nieuwe licentie of een onderhoudscontract.

Wat is het verschil tussen een open source licentie en een commerciële licentie?

Een open source licentie geeft u toegang tot de broncode en het recht om de software te gebruiken, aan te passen en te verspreiden, onder voorwaarden die per licentie verschillen. Een commerciële, propriëtaire licentie geeft u alleen het recht om de software te gebruiken zoals afgesproken, meestal tegen betaling en zonder toegang tot de broncode. Open source kan overigens ook commercieel worden gebruikt; de vraag is steeds welke verplichtingen de licentie daaraan verbindt.

Mag u een softwarelicentie overdragen?

Dat hangt af van het type licentie. Een licentie voor onbepaalde tijd die u tegen een eenmalige vergoeding heeft verkregen, mag u binnen de EU in beginsel doorverkopen, ook als de licentie dat verbiedt, mits u uw eigen kopie onbruikbaar maakt. Voor abonnementen en SaaS geldt dat niet; daar bepaalt de overeenkomst of overdracht mogelijk is. Bij een overname of reorganisatie moet u per licentie nagaan of die meegaat en of toestemming van de leverancier nodig is.

Welk risico loopt u zonder actief licentiebeheer?

Zonder overzicht gebruikt uw organisatie mogelijk meer licenties dan zij heeft gekocht. Bij een audit kan de leverancier dan achterstallige licentievergoedingen vorderen, vaak tegen de volle prijs en met terugwerkende kracht voor onderhoud. Daarnaast lopen niet-gelicentieerde installaties geen updates en beveiligingspatches, wat het risico op beveiligingsincidenten vergroot. Voor organisaties in gereguleerde sectoren kan dat ook gevolgen hebben voor hun verplichtingen tegenover toezichthouders.

Wat riskeert u bij schending van de licentie?

De rechthebbende kan een verbod op verder gebruik vorderen, schadevergoeding of winstafdracht eisen en de volledige redelijke proceskosten verhalen als u de procedure verliest. Bovendien kan de leverancier de licentie opzeggen of ontbinden als het contract dat toestaat. Opzettelijke inbreuk, zoals het vervalsen van licentiesleutels of het bewust verspreiden van illegale kopieën, kan strafbaar zijn. De meeste zaken eindigen in een schikking, maar de onderhandelingspositie van de gebruiker is dan meestal zwak.

Hoe wordt licentiegebruik gecontroleerd?

Leveranciers controleren het gebruik via audits die in de licentie zijn afgesproken, soms uitgevoerd door een extern bureau. U krijgt in de regel vooraf bericht en moet dan aantonen welke licenties u heeft en hoe de software wordt gebruikt. Daarnaast bevat steeds meer software technische meetinstrumenten die het gebruik registreren. Laat een auditrapport altijd beoordelen voordat u de uitkomst accepteert.