Softwarelicenties: wat u wel en niet mag met uw software

Gepubliceerd op 17 december 2025 · Laatst bijgewerkt op 29 oktober 2026

Met een softwarelicentie koopt u geen software, maar krijgt u toestemming om die onder voorwaarden te gebruiken. Gebruikt u meer of anders dan de licentie toestaat, dan maakt u inbreuk op het auteursrecht, ook als de software gratis of open source is; wel geeft de Auteurswet de rechtmatige gebruiker enkele rechten die de leverancier niet mag afnemen (artikelen 45j tot en met 45m).

Juist over die grens bestaan veel misverstanden. Hieronder leest u wat een softwarelicentie juridisch is, welke soorten er zijn, hoe rechters de schade bij overgebruik berekenen en hoe u zich voorbereidt op een audit van de leverancier.

Wat is een softwarelicentie juridisch gezien?

Een softwarelicentie is een overeenkomst waarin de rechthebbende u toestemming geeft om de software te gebruiken. Het auteursrecht blijft bij de maker; u krijgt alleen een gebruiksrecht.

Software is in Nederland beschermd door het auteursrecht. Dat volgt uit artikel 10 lid 1 onder 12 van de Auteurswet, dat computerprogramma’s en het voorbereidend materiaal uitdrukkelijk als werk noemt. De maker, of de werkgever als de software in dienstverband is gemaakt, heeft het exclusieve recht om het programma te verveelvoudigen en openbaar te maken. Omdat installeren en laden technisch een verveelvoudiging is, heeft u daarvoor in beginsel toestemming nodig. Die toestemming is de licentie.

Een licentie is iets anders dan een overdracht van het auteursrecht. Bij een overdracht wordt u zelf rechthebbende; daarvoor is volgens artikel 2 van de Auteurswet een akte nodig. Bij een licentie blijft de maker rechthebbende. Meer over dat verschil leest u in ons artikel over het verschil tussen een licentie en een overdracht.

Welke voorwaarden staan er meestal in een licentie?

Een licentie bepaalt wie de software mag gebruiken, op hoeveel apparaten, waarvoor en hoe lang. Ook staat erin of u de software mag aanpassen of doorgeven.

De belangrijkste voorwaarden gaan over het aantal gebruikers of apparaten, het doel van het gebruik (alleen intern of ook voor diensten aan klanten), de looptijd, en het recht om de software te wijzigen, te verspreiden of over te dragen. Daarnaast bevat een licentie vaak afspraken over updates, onderhoud, aansprakelijkheid en de bevoegdheid van de leverancier om het gebruik te controleren.

Let vooral op de telwijze. Een licentie per benoemde gebruiker (named user) is iets anders dan een licentie per gelijktijdige gebruiker (concurrent user), en een licentie per processor of per server werkt weer anders bij virtualisatie of in de cloud. Die definities bepalen in de praktijk de omvang van een eventuele claim.

Welke soorten softwarelicenties zijn er?

Grofweg zijn er gesloten (propriëtaire) licenties en open source licenties. Daarnaast worden licenties ingedeeld naar de manier van betalen, zoals een eenmalige licentie, een abonnement of een gratis variant.

Bij een propriëtaire licentie houdt de leverancier de broncode voor zich en bepaalt hij precies wat u mag. U betaalt meestal een vergoeding, eenmalig of periodiek, en krijgt in ruil daarvoor een gebruiksrecht en vaak onderhoud. Voor updates en verdere ontwikkeling bent u afhankelijk van de leverancier.

Bij een open source licentie is de broncode beschikbaar en mag u de software gebruiken, bestuderen, aanpassen en verspreiden. Dat betekent niet dat er geen voorwaarden zijn. Elke open source licentie stelt eisen, bijvoorbeeld aan naamsvermelding of aan het beschikbaar stellen van broncode als u de software verspreidt.

Wat geldt voor freeware, shareware, freemium en trialware?

Freeware is software die u gratis mag gebruiken, zonder toegang tot de broncode of recht om de software aan te passen. Gratis gebruik betekent niet dat alles mag: freeware is vaak alleen gratis voor privégebruik, en zakelijk gebruik vereist dan een betaalde licentie. Controleer dat voordat u freeware in uw organisatie gebruikt.

Shareware en trialware laten u de software eerst uitproberen, voor een beperkte tijd of met beperkte functies. Blijft u de software na de proefperiode gebruiken zonder te betalen, dan handelt u in strijd met de licentie. Bij freemium is een basisversie blijvend gratis en betaalt u voor extra functies; ook dan kunnen de gratis voorwaarden zakelijk gebruik uitsluiten.

Wat regelt een enterprise- of sitelicentie?

Grote organisaties sluiten vaak een raamovereenkomst met een leverancier, soms met onbeperkt gebruik binnen de organisatie of op een locatie. Zo’n licentie vereenvoudigt het beheer, maar de definitie van de organisatie luistert nauw. Vallen dochtervennootschappen, joint ventures of later overgenomen bedrijven eronder? Mogen externe medewerkers de software gebruiken? Een onduidelijke definitie leidt bij een audit of na een overname snel tot discussie.

Welke open source licenties komen het meest voor?

De meest gebruikte open source licenties zijn de GPL, de LGPL, de AGPL en de permissieve licenties MIT, Apache en BSD. Het grote verschil zit in de vraag of u uw eigen aanpassingen ook als open source moet delen, en wanneer die plicht ontstaat.

Voor een onderneming die open source componenten in een eigen product verwerkt, is dat onderscheid essentieel. Meer over de risico’s leest u in ons artikel over open source licenties in bedrijfssoftware.

Wat houdt de GNU General Public License (GPL) in?

De GPL is de bekendste copyleft-licentie. De verplichting ontstaat bij verspreiding, bijvoorbeeld als u de software aan klanten levert of in een apparaat meelevert. Gebruikt u aangepaste GPL-software alleen intern, dan hoeft u de broncode in de regel niet te delen. Wanneer uw eigen code als afgeleid werk van GPL-code geldt, is een technische en juridische vraag die per geval moet worden beoordeeld. De Linux-kernel is het bekendste voorbeeld van software onder de GPL.

Wat houdt de GNU Lesser General Public License (LGPL) in?

De LGPL is een mildere variant voor softwarebibliotheken. U mag een LGPL-bibliotheek gebruiken in gesloten software, zolang de bibliotheek zelf en uw wijzigingen daarin open blijven. De gebruiker moet de bibliotheek kunnen vervangen door een aangepaste versie, en u levert de licentietekst mee. Bij statisch koppelen zijn de eisen strenger dan bij dynamisch koppelen.

Wat houdt de GNU Affero General Public License (AGPL) in?

De AGPL gaat een stap verder dan de GPL. Bij de gewone GPL ontstaat de plicht om broncode te delen pas bij verspreiding, en een SaaS-dienst verspreidt de software niet. De AGPL dicht dat gat: laat u gebruikers via een netwerk met uw aangepaste versie werken, dan moet u hun de broncode aanbieden. Ondernemingen die software als dienst aanbieden, signaleren AGPL-componenten daarom het best vooraf.

Wat mag u onder de MIT-, Apache- en BSD-licenties?

Deze permissieve licenties laten u de code gebruiken, aanpassen en verspreiden, ook in gesloten commerciële producten. De MIT-licentie is kort en eenvoudig. De Apache-licentie 2.0 bevat daarnaast een uitdrukkelijke octrooilicentie van de bijdragers en regels over het vermelden van wijzigingen. De BSD-licenties komen in varianten met twee of drie clausules; de derde clausule verbiedt het gebruik van de namen van de makers om uw product aan te prijzen. Wie deze eenvoudige eisen vergeet, handelt toch in strijd met de licentie.

Welke rechten heeft u als gebruiker, ook als de licentie zwijgt?

U krijgt een gebruiksrecht, geen eigendom. Wel geeft de Auteurswet de rechtmatige gebruiker een aantal rechten, die uit de Europese Softwarerichtlijn komen en in de hele EU gelden.

• Artikel 45j Auteurswet: u mag het programma verveelvoudigen voor zover dat nodig is voor het beoogde gebruik, ook om fouten te herstellen, tenzij anders is afgesproken.
• Artikel 45k: een reservekopie maken mag als die nodig is voor het gebruik; dat recht kan contractueel niet worden uitgesloten.
• Artikel 45l: u mag de werking van het programma observeren en bestuderen om de onderliggende ideeën te achterhalen.
• Artikel 45m: decompilatie mag onder strikte voorwaarden, als dat nodig is voor de koppeling met andere software.

Mag u een softwarelicentie doorverkopen?

Soms wel. Een licentie voor onbepaalde tijd die tegen een eenmalige vergoeding is verkregen, mag binnen de EU in beginsel worden doorverkocht, ook als de licentie dat verbiedt.

Dat volgt uit het UsedSoft-arrest van het Hof van Justitie van de EU van 3 juli 2012 (zaak C-128/11). Het Hof oordeelde dat het distributierecht dan is uitgeput, ook als de software is gedownload. De eerste koper moet zijn eigen kopie onbruikbaar maken, en een pakket licenties mag niet worden gesplitst als de licenties als één geheel zijn verkocht. Voor abonnementen en SaaS geldt dit niet: daar koopt u geen kopie voor onbepaalde tijd, maar een tijdelijk recht of een dienst.

Is gratis of open source software vrij van verplichtingen?

Nee. Ook gratis software en open source software hebben licentievoorwaarden, en wie die schendt, maakt inbreuk op het auteursrecht.

Bij open source gaat het meestal om naamsvermelding, het meeleveren van de licentietekst en bij copyleft-licenties het beschikbaar stellen van broncode. Bij freeware is zakelijk gebruik vaak uitgesloten. Een product kan tientallen open source componenten bevatten, elk met een eigen licentie. Een overzicht van alle gebruikte componenten, een zogenoemde software bill of materials, helpt om dat te beheersen. Gratis betekent ook niet kosteloos: implementatie, beheer, beveiliging en ondersteuning kosten geld.

Wie is verantwoordelijk voor het juiste aantal licenties?

De organisatie die de software gebruikt, moet zelf zorgen dat zij niet meer gebruikt dan zij heeft gekocht. De leverancier controleert dat achteraf, meestal via een audit.

Overgebruik ontstaat vaak ongemerkt: medewerkers installeren software zelf, een licentie wordt gedeeld tussen collega’s, of na een reorganisatie of virtualisatie klopt de telling niet meer. Zonder centraal overzicht betaalt een organisatie vaak tegelijk te veel en te weinig. Leg daarom vast wie software mag aanschaffen en installeren, koppel accounts aan het in- en uitdienstproces en wijs één eigenaar van het licentiebeheer aan.

Controleer bij virtualisatie, een verhuizing naar de cloud of een uitbreiding van het aantal servers vooraf of de licentie daarvoor ruimte biedt. Juist bij zulke wijzigingen ontstaan de grootste tekorten, omdat de licentie vaak aan hardware of rekenkracht is gekoppeld. Leveranciers veranderen bovendien regelmatig hun licentiemodel, bijvoorbeeld van per apparaat naar per gebruiker of per rekenkern. Toets bij elke verlenging of het model nog past bij uw gebruik.

Gelden licentievoorwaarden overal op dezelfde manier?

Niet helemaal. De licentie is een contract waarop het gekozen recht van toepassing is, maar het auteursrecht zelf is territoriaal.

Veel licenties van grote leveranciers kiezen voor het recht van een ander land, zoals Iers of Amerikaans recht, en een buitenlandse rechter. Die keuze is tussen ondernemingen in beginsel geldig. De vraag of er inbreuk is in Nederland, beoordeelt de rechter naar Nederlands auteursrecht. De rechten uit de artikelen 45j tot en met 45m Auteurswet gelden in de hele EU.

Bij cloudsoftware komt daar de vraag bij waar de gegevens staan en welke regels daarvoor gelden, zoals de AVG. Bij een overname of fusie gaan licenties niet vanzelf mee: veel licenties verbieden overdracht zonder toestemming, of eindigen bij een wijziging van zeggenschap. Laat dat bij een due diligence onderzoeken.

Wat verandert er met abonnementen en de cloud?

Bij een abonnement of SaaS betaalt u periodiek voor gebruik, zonder een eigen kopie te krijgen. Dat geeft flexibiliteit, maar ook afhankelijkheid van de leverancier.

Abonnementen worden vaak stilzwijgend verlengd, soms met een prijsverhoging. Tussen ondernemingen is dat in beginsel toegestaan als het zo is afgesproken; de consumentenbescherming tegen stilzwijgende verlenging (artikel 6:236 onder j BW) geldt voor bedrijven niet. Noteer daarom wanneer u uiterlijk moet opzeggen. Regel ook wat er met uw gegevens gebeurt als het abonnement eindigt, en binnen welke termijn u ze in een bruikbaar formaat terugkrijgt.

Voor clouddiensten binnen de EU gelden sinds 12 september 2025 regels uit de Europese Dataverordening (Data Act, Verordening (EU) 2023/2854) die overstappen naar een andere aanbieder makkelijker moeten maken. Welke rechten u precies heeft, hangt af van het soort dienst en de afspraken.

Wat kost gebruik zonder geldige licentie?

De rechthebbende kan u verbieden de software verder te gebruiken en schadevergoeding of winstafdracht vorderen (artikelen 27 en 27a Auteurswet). Verliest u een procedure, dan betaalt u in de regel ook de volledige redelijke proceskosten van de wederpartij (artikel 1019h Rv).

Gebruik buiten de licentie is een inbreuk op het auteursrecht en vaak ook een tekortkoming in de nakoming van het contract. In de praktijk berekent de rechter de schade meestal aan de hand van de gemiste licentievergoeding. Twee uitspraken laten zien hoe dat uitpakt:

• Rechtbank Overijssel, 17 februari 2016 (ECLI:NL:RBOVE:2016:800): een bedrijf had een illegale licentiefile voor CAD-software op een computer staan. De rechtbank rekende niet met de adviesprijs van de leverancier, maar met wat legale aanschaf via de markt zou hebben gekost, en kende een forfaitaire vergoeding van € 5.000 toe. Een gevraagde verdubbeling van de schade wees zij af.
• Rechtbank Noord-Holland, 8 maart 2023 (ECLI:NL:RBNHO:2023:1978): een gebruiker bleef ERP-software na het einde van de licentie in 2015 nog tot 2018 gebruiken zonder te betalen. De rechtbank wees een eenmalige licentievergoeding van € 46.550 af en kende een lagere periodieke vergoeding van € 21.500 toe, ook ten laste van de moedermaatschappij. Daarbij kwamen de kosten van bewijsbeslag en € 20.464,83 aan proceskosten op grond van artikel 1019h Rv.

Een verbod op verder gebruik kan uw bedrijfsvoering stilleggen als het om kritieke systemen gaat. Opzettelijke inbreuk kan bovendien strafbaar zijn. Wat u moet doen als u een brief over een schending ontvangt, leest u in ons artikel over schending van licentievoorwaarden.

Hoe bereidt u zich voor op een software-audit?

Een leverancier mag alleen een audit uitvoeren als dat in de licentie is afgesproken. Controleer eerst die bepaling en werk daarna binnen de grenzen daarvan mee.

1. Lees de auditbepaling: hoe vaak een audit mag, met welke aankondigingstermijn, wie hem uitvoert en wie de kosten draagt.
2. Stel een actueel overzicht op van alle licenties met de aankoopbewijzen, en vergelijk dat met het werkelijke gebruik.
3. Verstrek niet meer informatie dan de bepaling vereist.
4. Laat de uitkomst en de uitleg van de licentiemetriek controleren voordat u iets erkent; de rechtspraak hierboven laat zien dat de catalogusprijs niet vanzelf de maatstaf is.

Organisaties die dit periodiek doen, ontdekken tekorten zelf en kunnen ze op eigen voorwaarden oplossen.

Wat regelt u als leverancier in uw eigen licentievoorwaarden?

• Omschrijf de telwijze en het toegestane gebruik precies.
• Neem een auditbepaling op met een aankondigingstermijn en een regeling voor de kosten.
• Breng in kaart welke open source componenten in uw product zitten en of een GPL- of AGPL-licentie u verplicht broncode te delen.
• Regel wat er bij het einde van een SaaS-abonnement met de gegevens van de klant gebeurt.

Wat wij doen bij softwarelicenties

• Wij beoordelen een licentie- of SaaS-overeenkomst op telwijze, auditbepaling, overdraagbaarheid en aansprakelijkheid.
• Wij stellen licentievoorwaarden op die passen bij uw product en verdienmodel.
• Wij begeleiden u bij een audit en beoordelen de uitkomst voordat u iets erkent.
• Wij voeren verweer of procederen bij een claim wegens inbreuk op het auteursrecht, met oog voor het proceskostenrisico van artikel 1019h Rv.

Softwarelicenties in vijf punten

• Een licentie geeft een gebruiksrecht; gebruik daarbuiten is een inbreuk op het auteursrecht.
• Een reservekopie mag altijd als die nodig is voor het gebruik (artikel 45k Auteurswet).
• Doorverkoop van een eeuwigdurende licentie mag binnen de EU (UsedSoft, 2012); bij abonnementen en SaaS niet.
• Bij de AGPL ontstaat de plicht om broncode te delen al bij aanbieden via een netwerk.
• Rechters berekenen schade bij overgebruik meestal naar een marktconforme licentievergoeding, plus volledige proceskosten.

Veelgestelde vragen

Geeft een licentie recht op nieuwe versies?

Niet vanzelf. Een update binnen dezelfde versie is vaak inbegrepen, maar een upgrade naar een nieuwe hoofdversie vereist regelmatig een nieuwe licentie of een onderhoudscontract. Kijk in de licentie wat onder onderhoud valt.

Mag één licentie door meerdere collega’s worden gebruikt?

Meestal niet. De meeste licenties zijn gekoppeld aan één benoemde gebruiker, één apparaat of een bepaalde rekencapaciteit. Alleen bij een licentie per gelijktijdige gebruiker mogen meer mensen de software gebruiken, zolang het afgesproken aantal tegelijk niet wordt overschreden.