Gepubliceerd op 26 oktober 2025 · Laatst bijgewerkt op 31 oktober 2026
Bij een milieuschending treedt de overheid meestal op via het bestuursrecht: de gemeente, provincie of het waterschap legt een last onder dwangsom op, past bestuursdwang toe of legt een bestuurlijke boete op. Het strafrecht komt in beeld bij opzettelijke, ernstige of herhaalde overtredingen; dan kan het Openbaar Ministerie vervolgen op grond van de Wet op de economische delicten (WED) of het Wetboek van Strafrecht. Voor hetzelfde feit mag u niet zowel een bestuurlijke boete als een strafrechtelijke straf krijgen.
Sinds 1 januari 2024 staan de meeste milieuregels in de Omgevingswet, die onder meer grote delen van de Wet milieubeheer en de Wet bodembescherming heeft vervangen. Hieronder leest u hoe de handhaving verloopt, wanneer het strafrecht relevant wordt en hoe u zich kunt verweren.
Inhoudsopgave
Welke regels gelden er sinds de Omgevingswet?
Sinds 1 januari 2024 staan de regels voor activiteiten die het milieu kunnen belasten vooral in de Omgevingswet en de bijbehorende besluiten, zoals het Besluit activiteiten leefomgeving. De Wet milieubeheer geldt nog maar voor een beperkt deel, onder meer voor afvalstoffen.
De milieuvergunning heet nu omgevingsvergunning voor een milieubelastende activiteit. De handhaving staat in hoofdstuk 18 van de Omgevingswet, samen met de algemene regels voor herstelsancties en bestuurlijke boetes in hoofdstuk 5 van de Algemene wet bestuursrecht (Awb). Teksten die nog naar de Wet milieubeheer als basis van de handhaving verwijzen, zijn op dat punt verouderd.
Bestuursrecht of strafrecht: de verschillen op een rij
| Bestuursrecht | Strafrecht | |
|---|---|---|
| Wie treedt op? | Gemeente, provincie, waterschap of Rijkswaterstaat, vaak via een omgevingsdienst | Openbaar Ministerie, na opsporing door politie, boa’s of de inspectie |
| Doel | Overtreding beëindigen (herstelsanctie) of bestraffen (bestuurlijke boete) | Bestraffen en vergelden |
| Middelen | Last onder dwangsom, bestuursdwang, intrekken vergunning, bestuurlijke boete | Strafbeschikking of dagvaarding; geldboete, taakstraf, gevangenisstraf, stillegging |
| Rechtsmiddel | Bezwaar binnen zes weken, daarna beroep bij de bestuursrechter | Verzet tegen strafbeschikking binnen veertien dagen, of verweer bij de economische politierechter |
| Grondslag | Hoofdstuk 18 Omgevingswet en hoofdstuk 5 Awb | WED en artikelen 173a en 173b Sr |
Wie houdt toezicht en hoe begint de handhaving?
Het bevoegd gezag is meestal de gemeente of de provincie, voor lozingen op oppervlaktewater vaak het waterschap of Rijkswaterstaat. Het toezicht wordt in de praktijk vaak uitgevoerd door een regionale omgevingsdienst.
Toezichthouders mogen bedrijfsterreinen betreden, inzage vragen in documenten en monsters nemen (artikelen 5:15 tot en met 5:19 Awb). U bent verplicht daaraan mee te werken (artikel 5:20 Awb); weigeren is zelf een strafbaar feit. Stelt de toezichthouder een overtreding vast, dan volgt meestal eerst een waarschuwing met een termijn om de overtreding te herstellen.
Welke bestuursrechtelijke maatregelen kan de overheid nemen?
De overheid kan een herstelsanctie opleggen om de overtreding te beëindigen of een bestuurlijke boete om de overtreder te straffen. Een herstelsanctie is geen straf, een bestuurlijke boete wel.
- Last onder dwangsom: u moet de overtreding binnen een termijn beëindigen, anders verbeurt u een bedrag per dag, per week of per overtreding, tot een maximum (artikel 5:31d Awb).
- Last onder bestuursdwang: de overheid grijpt zelf in, bijvoorbeeld door een installatie te verzegelen of afval af te voeren, en verhaalt de kosten op u (artikelen 5:21 en 5:25 Awb).
- Intrekking van de omgevingsvergunning, geheel of gedeeltelijk.
- Bestuurlijke boete: een geldstraf voor de overtreding, voor zover de wet die mogelijkheid geeft.
Het bevoegd gezag is in beginsel verplicht te handhaven als het een overtreding vaststelt. Alleen bij concreet zicht op legalisatie of als handhaven onevenredig is, mag het daarvan afzien. Zie ook ons artikel over het verschil tussen een boete, een dwangsom en een strafrechtelijke sanctie.
Wanneer moet u een bestuurlijke boete betalen?
Een bestuurlijke boete moet u binnen zes weken betalen (artikel 4:87 lid 1 Awb). Bezwaar maken schort die betalingsplicht niet automatisch op (artikel 6:16 Awb).
Wilt u voorkomen dat de boete wordt ingevorderd terwijl uw bezwaar loopt, dan kunt u de voorzieningenrechter vragen om een voorlopige voorziening (artikel 8:81 Awb). Betaalt u niet op tijd, dan volgt een aanmaning en kan de overheid de boete invorderen met een dwangbevel. Bezwaar maakt u binnen zes weken na de bekendmaking van het besluit (artikel 6:7 Awb).
Wanneer wordt het strafrecht relevant?
Het strafrecht wordt relevant bij ernstige milieuschade, opzet, stelselmatige overtredingen of overtredingen die bestuursrechtelijk niet te stoppen zijn. Het OM beslist, vaak in overleg met het bevoegd gezag, welke route het meest geschikt is.
Overtredingen van de Omgevingswet en veel andere milieuregels zijn economische delicten (artikel 1a WED). Gebeurt zo’n overtreding opzettelijk, dan is het een misdrijf. Bij bepaalde opzettelijke economische delicten is een gevangenisstraf tot zes jaar mogelijk (artikel 6 WED). Daarnaast stelt het Wetboek van Strafrecht het opzettelijk of door schuld in bodem, lucht of water brengen van een stof strafbaar als daardoor gevaar ontstaat voor de volksgezondheid of het leven van een ander (artikelen 173a en 173b Wetboek van Strafrecht).
Een rechtspersoon kan een geldboete krijgen tot 10 procent van de jaaromzet als de hoogste boetecategorie niet passend is (artikel 23 lid 7 Sr). Ook bestuurders en leidinggevenden kunnen worden vervolgd als zij opdracht gaven tot de overtreding of er feitelijk leiding aan gaven (artikel 51 Sr). Meer leest u in ons artikel over milieudelicten en strafrechtelijke handhaving.
Een voorbeeld uit de rechtspraak: drugsafval in het bos
De Hoge Raad liet op 8 december 2020 een veroordeling in stand van een man die vaten en jerrycans met afval van amfetamineproductie op een bospad in Valkenswaard had gezet en was weggereden (ECLI:NL:HR:2020:1960). Het verweer dat het afval verpakt was en de bodem dus niet kon raken, slaagde niet: het hof mocht oordelen dat de handelingen de bodem konden verontreinigen. De zaak liep nog onder de toenmalige Wet bodembescherming. Wegens overschrijding van de redelijke termijn ging de gevangenisstraf omlaag naar acht maanden en twee weken.
Mag u voor hetzelfde feit twee keer worden bestraft?
Nee. Een bestuursorgaan mag geen bestuurlijke boete opleggen als voor dezelfde overtreding al strafvervolging is ingesteld en de zitting is begonnen, of als het OM de zaak al heeft afgedaan, bijvoorbeeld met een strafbeschikking (artikel 5:44 Awb).
Andersom kan het OM niet meer vervolgen als voor hetzelfde feit al een bestuurlijke boete is opgelegd (artikel 243 lid 2 Wetboek van Strafvordering). Een herstelsanctie, zoals een last onder dwangsom, is geen straf. Die kan dus wel naast strafvervolging bestaan: de overheid kan de overtreding laten beëindigen terwijl het OM de overtreder vervolgt.
Hoe verloopt een strafzaak bij milieudelicten?
Het OM kan een milieudelict zelf afdoen met een strafbeschikking of de zaak aan de rechter voorleggen met een dagvaarding. Tegen een strafbeschikking kunt u binnen veertien dagen verzet doen, waarna de rechter de zaak behandelt (artikel 257e Sv).
Opsporing gebeurt door de politie, buitengewoon opsporingsambtenaren van omgevingsdiensten en bij grotere zaken door de opsporingsdienst van de Inspectie Leefomgeving en Transport. Een verdachte heeft recht op een advocaat en hoeft niet mee te werken aan zijn eigen veroordeling, maar moet wel monsters en documenten afgeven als de wet dat voorschrijft. Bij zwaardere zaken kan de rechter naast een geldboete ook de onderneming geheel of gedeeltelijk stilleggen (artikel 7 WED).
Welke Europese ontwikkeling speelt er?
De herziene Europese richtlijn milieucriminaliteit (Richtlijn (EU) 2024/1203) breidt het aantal milieudelicten uit en schrijft hogere maximumstraffen voor. Lidstaten moesten de richtlijn uiterlijk 21 mei 2026 in hun eigen wet opnemen.
Voor bedrijven betekent dit dat ernstige milieuschade sneller strafrechtelijk kan worden aangepakt en dat de boetes voor rechtspersonen hoger kunnen uitvallen. Controleer daarom bij elke concrete zaak welke strafbepaling en welke maximumstraf op het moment van de overtreding gold.
Wat controleert u als u een handhavingsbesluit ontvangt?
- Noteer de begunstigingstermijn en de bezwaartermijn van zes weken.
- Controleer welk vergunningvoorschrift of welke algemene regel volgens het bevoegd gezag is overtreden, en of die regel op uw activiteit van toepassing is.
- Leg met foto’s, meetrapporten en facturen vast wat u doet om de overtreding te herstellen.
- Wees voorzichtig met verklaringen tegenover een toezichthouder als er ook een strafrechtelijk onderzoek kan volgen.
Hoe u bezwaar maakt, leest u in ons artikel over bezwaar tegen een last onder dwangsom.
Wat doen wij bij milieuschendingen en handhaving?
Onze advocaten bestuursrecht en strafrecht werken samen in milieuzaken, zodat beide routes tegelijk worden bewaakt.
- Beoordelen of een last onder dwangsom of bestuursdwang rechtmatig is en of de begunstigingstermijn redelijk is.
- Binnen de termijn van zes weken bezwaar indienen en zo nodig een voorlopige voorziening vragen.
- Toetsen of een bestuurlijke boete is toegestaan naast strafvervolging, aan de hand van artikel 5:44 Awb en artikel 243 Sv.
- U bijstaan tijdens een verhoor door een opsporingsambtenaar en het verweer voeren bij de economische politierechter.
- Beoordelen of u als bestuurder als feitelijk leidinggever kunt worden vervolgd.
Veelgestelde vragen
Geldt de Wet milieubeheer nog?
Nog maar voor een beperkt deel, onder meer voor afvalstoffen. De meeste milieuregels staan sinds 1 januari 2024 in de Omgevingswet en de bijbehorende besluiten.
