Boete, dwangsom of strafrechtelijke sanctie: het verschil uitgelegd

Gepubliceerd op 6 oktober 2025 · Laatst bijgewerkt op 29 oktober 2026

Een dwangsom wil een overtreding laten stoppen of herstellen, een bestuurlijke boete straft een overtreding achteraf, en een strafrechtelijke sanctie straft een strafbaar feit na vervolging door het Openbaar Ministerie. Een dwangsom en een straf kunnen voor hetzelfde feit samengaan, maar een bestuurlijke boete en een strafrechtelijke straf voor hetzelfde feit in beginsel niet (artikel 5:44 Awb).

Hieronder leest u wie welke sanctie oplegt, hoe hoog de bedragen per 2026 zijn, wat de Raad van State zegt over het innen van dwangsommen en welke termijnen gelden als u zich verweert.

Boete, dwangsom en strafrechtelijke sanctie naast elkaar

Het verschil zit in het doel. Een dwangsom is een drukmiddel om u iets te laten doen of laten; een boete en een strafrechtelijke sanctie zijn straffen voor iets wat al is gebeurd.

In het bestuursrecht heten de eerste twee herstelsancties en bestraffende sancties. De Algemene wet bestuursrecht regelt beide in hoofdstuk 5 (Awb op wetten.overheid.nl). Het strafrecht staat daarnaast: daar beslist het OM over vervolging en de rechter over de straf. Welke route de overheid kiest, hangt af van de wet die is overtreden, de ernst van de overtreding en de vraag of er opzet in het spel is. Het verschil tussen een misdrijf en een overtreding speelt daarbij ook een rol.

Wat is een boete?

Een geldbedrag dat u moet betalen omdat u een regel hebt overtreden. U kunt de boete niet ontlopen door de overtreding alsnog ongedaan te maken.

Er bestaan drie soorten. Een bestuurlijke boete legt een bestuursorgaan zelf op, zoals een gemeente, de Belastingdienst, de Arbeidsinspectie of een toezichthouder. Een verkeersboete voor een lichte overtreding valt onder de Wet administratiefrechtelijke handhaving verkeersvoorschriften en wordt geïnd door het CJIB. Een strafrechtelijke geldboete legt de strafrechter of het OM op. Bij een bestuurlijke boete staan de bedragen of maxima in de wet die is overtreden, soms uitgewerkt in beleidsregels.

Wat is een dwangsom?

Een bedrag dat u moet betalen als u een opgelegde verplichting niet op tijd nakomt. U voorkomt de dwangsom door de overtreding binnen de gestelde termijn te beëindigen.

Er zijn twee varianten. In het bestuursrecht legt een bestuursorgaan een last onder dwangsom op, bijvoorbeeld een gemeente die eist dat een zonder vergunning gebouwde schuur wordt verwijderd (artikel 5:32 Awb). In het burgerlijk recht legt de rechter een dwangsom op naast een veroordeling, bijvoorbeeld om een tegenpartij te dwingen een verbod na te leven (artikel 611a Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering). In beide gevallen wordt een bedrag per dag, per week of per overtreding vastgesteld, meestal met een maximum. De dwangsom werkt als prikkel om na te komen, niet als straf.

Wat is een strafrechtelijke sanctie?

Een straf of maatregel voor een strafbaar feit, opgelegd door de strafrechter of in lichtere zaken door het OM met een strafbeschikking. Naast een geldboete kan dat een taakstraf of vrijheidsstraf zijn.

Strafrechtelijke sancties straffen het feit en moeten herhaling voorkomen. De rechter houdt rekening met de ernst van het feit en de persoon van de dader. Een strafrechtelijke sanctie is de enige van de drie die tot een vrijheidsstraf en een vermelding in de justitiële documentatie kan leiden.

Wanneer legt de overheid een last onder dwangsom op?

Als een bestuursorgaan een overtreding wil laten beëindigen of herstellen. U krijgt eerst een termijn om zelf te herstellen; pas daarna verbeurt u de dwangsom.

De last wordt opgelegd in een besluit. Daarin staat welk voorschrift is overtreden, welke herstelmaatregelen nodig zijn en binnen welke termijn u die moet nemen: de begunstigingstermijn (artikel 5:32a Awb). Het bestuursorgaan stelt het bedrag per tijdseenheid of per overtreding vast, en een maximum. Die bedragen moeten volgens artikel 5:32b Awb in redelijke verhouding staan tot de zwaarte van het geschonden belang en tot de beoogde werking van de dwangsom.

Herstelt u niet op tijd, dan verbeurt u de dwangsom van rechtswege. Het bestuursorgaan neemt vervolgens een aparte beslissing over de invordering (artikel 5:37 Awb). Een verbeurde dwangsom verjaart volgens artikel 5:35 Awb één jaar na de dag waarop zij is verbeurd.

Kunt u de invordering van een verbeurde dwangsom nog tegenhouden?

Zelden. Volgens de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State weegt het belang van invordering zwaar, omdat anders het gezag van de last wordt ondermijnd. Alleen bijzondere omstandigheden rechtvaardigen dat de overheid geheel of gedeeltelijk afziet van invordering.

Op 25 oktober 2023 bevestigde de Afdeling de invordering van € 200.000 aan dwangsommen bij de eigenaar van een hotelschip dat zonder omgevingsvergunning als personeelshuisvesting werd gebruikt. Dat twee van de drie overtredingen in bezwaar waren vervallen en dat er een vergunningaanvraag liep, waren geen bijzondere omstandigheden (ECLI:NL:RVS:2023:3954).

Let ook op het moment waarop u bezwaren aanvoert. De Rechtbank Overijssel oordeelde op 18 november 2025 dat gronden die al tegen de oorspronkelijke last hadden kunnen worden aangevoerd, zoals de hoogte van de dwangsommen, in beginsel niet meer slagen tegen het invorderingsbesluit. De invordering van € 27.500 bleef staan (ECLI:NL:RBOVE:2025:6690). Wie de last zelf niet aanvecht, verliest dus veel verweer.

Bestuursdwang of dwangsom?

Bij bestuursdwang voert de overheid het herstel zelf uit, op uw kosten. Voor dezelfde overtreding mag het bestuursorgaan niet tegelijk bestuursdwang en een dwangsom toepassen (artikel 5:6 Awb).

Bestuursdwang ligt voor de hand als er spoed is of als van de overtreder weinig medewerking te verwachten is. Bij een dwangsom krijgt u eerst zelf de kans om te herstellen. Is een eerdere last onder dwangsom niet nageleefd, dan kan de overheid die intrekken en daarna alsnog bestuursdwang toepassen.

Wat is een dwangsom bij niet tijdig beslissen?

Een dwangsom die de overheid aan u betaalt als zij te laat beslist op uw aanvraag. Het is geen sanctie tegen u, maar een prikkel voor het bestuursorgaan.

Beslist een bestuursorgaan niet binnen de beslistermijn, dan stuurt u eerst een schriftelijke ingebrekestelling. Heeft het bestuursorgaan twee weken na ontvangst daarvan nog steeds niet beslist, dan gaat de dwangsom lopen (artikel 4:17 Awb). De bedragen staan in de wet:

U krijgt geen dwangsom als u het bestuursorgaan onredelijk laat in gebreke stelt, als u geen belanghebbende bent of als uw aanvraag kennelijk niet-ontvankelijk of kennelijk ongegrond is. Het bestuursorgaan stelt de hoogte binnen twee weken na de laatste dag vast (artikel 4:18 Awb). Een beroep bij de rechter wegens niet tijdig beslissen schort de dwangsom niet op.

Actueel: in vreemdelingenzaken is de dwangsom bij niet tijdig beslissen door de IND per 15 april 2025 afgeschaft. Voor andere bestuursorganen geldt de regeling van artikel 4:17 Awb nog wel.

Wanneer krijgt u een bestuurlijke boete?

Alleen als een wet het bestuursorgaan die bevoegdheid geeft, en alleen als u de overtreding kan worden verweten (artikel 5:41 Awb). De boete is een straf, dus gelden er extra waarborgen.

Een bestuurlijke boete wordt opgelegd door een bestuursorgaan, niet door een rechter. De bevoegdheid en het maximum staan altijd in een bijzondere wet, zoals de Arbeidsomstandighedenwet, de Wet arbeid vreemdelingen of de Algemene wet inzake rijksbelastingen. De bedragen lopen per wet sterk uiteen. De boete moet u betalen, ook als u de overtreding inmiddels hebt beëindigd.

Omdat het om een straf gaat, gelden waarborgen die lijken op die in het strafrecht. Het bestuursorgaan moet de boete afstemmen op de ernst van de overtreding, de mate van verwijtbaarheid en zo nodig op uw omstandigheden, zoals uw draagkracht (artikel 5:46 Awb). Wordt u gehoord met het oog op een boete, dan hoeft u niet mee te werken aan uw eigen veroordeling en moet u eerst op uw zwijgrecht worden gewezen (artikel 5:10a Awb). Kan een boete van meer dan € 340 worden opgelegd, dan maakt de ambtenaar een rapport en krijgt u de gelegenheid uw zienswijze te geven (artikel 5:53 Awb).

Mag u voor hetzelfde feit een boete en een straf krijgen?

In beginsel niet. Is voor dezelfde gedraging een strafvervolging ingesteld en het onderzoek op de zitting begonnen, of is een strafbeschikking uitgevaardigd, dan legt het bestuursorgaan geen bestuurlijke boete meer op (artikel 5:44 lid 1 Awb).

Dat heet het una via-beginsel: de overheid kiest één route om te straffen. Is de gedraging ook een strafbaar feit, dan legt het bestuursorgaan de zaak in beginsel eerst voor aan de officier van justitie, tenzij de wet of afspraken met het OM anders bepalen. Een boete volgt dan pas als het OM laat weten niet te vervolgen, of als het OM binnen dertien weken niet reageert (artikel 5:44 lid 3 Awb). Omgekeerd mag u niet opnieuw worden beboet voor een feit waarvoor u al een bestuurlijke boete hebt gekregen (artikel 5:43 Awb).

Een herstelsanctie en een straf gaan wel samen. Een bedrijf kan dus een last onder dwangsom krijgen om een situatie te herstellen, en tegelijk strafrechtelijk worden vervolgd voor dezelfde overtreding. Dat geldt niet als dubbele bestraffing, omdat de dwangsom geen straf is.

Welke strafrechtelijke sancties bestaan er?

Het Wetboek van Strafrecht kent vier hoofdstraffen: gevangenisstraf, hechtenis, taakstraf en geldboete. Daarnaast bestaan bijkomende straffen en maatregelen, zoals verbeurdverklaring, ontzetting uit rechten en de schadevergoedingsmaatregel.

Gevangenisstraf is de zwaarste straf en is bedoeld voor misdrijven. Hechtenis is een lichtere vrijheidsstraf, vooral voor overtredingen. Een taakstraf is onbetaald werk of een leerstraf, en duurt ten hoogste 240 uur (artikel 22c Sr). Een strafrechtelijke geldboete kan veel hoger zijn dan veel mensen denken. Het Wetboek van Strafrecht kent zes boetecategorieën, die per 1 januari 2026 zijn verhoogd:

Bijkomende straffen zijn onder meer ontzetting uit bepaalde rechten, verbeurdverklaring van voorwerpen en openbaarmaking van de uitspraak. Een schadevergoeding aan het slachtoffer is geen straf maar een maatregel (artikel 36f Sr). Ook de ontnemingsmaatregel, waarmee wederrechtelijk verkregen voordeel wordt afgepakt, is een maatregel (artikel 36e Sr). Een straf kan ook geheel of gedeeltelijk voorwaardelijk of onvoorwaardelijk worden opgelegd.

Wie beslist over een strafrechtelijke sanctie?

Het OM beslist of iemand wordt vervolgd en eist een straf; de rechter beslist over schuld en straf. Bij lichtere feiten kan het OM zelf een strafbeschikking opleggen.

De rechter bepaalt of het feit bewezen is en welke straf past, binnen het wettelijk maximum. Voor moord is dat levenslange gevangenisstraf (artikel 289 Sr). Bij lichtere feiten kan het OM een strafbeschikking uitvaardigen, bijvoorbeeld een geldboete of taakstraf. Daartegen kunt u binnen twee weken verzet doen (artikel 257e Sv), waarna de strafrechter de zaak behandelt.

Wat zijn de gevolgen van een strafrechtelijke sanctie?

Naast de straf zelf heeft een veroordeling of strafbeschikking vaak gevolgen voor werk, reizen en vergunningen. Die gevolgen duren vaak langer dan de straf.

Een veroordeling en ook een strafbeschikking worden opgenomen in de justitiële documentatie. Een werkgever kan die gegevens niet zelf inzien. Hij kan wel om een Verklaring Omtrent het Gedrag (VOG) vragen, en justitiële gegevens kunnen tot een weigering daarvan leiden. Bij een onderneming kan naast de rechtspersoon ook de feitelijk leidinggevende persoonlijk worden vervolgd (artikel 51 Sr).

Hoe verweert u zich tegen een sanctie?

Tegen een last onder dwangsom, een invorderingsbesluit of een bestuurlijke boete maakt u binnen zes weken bezwaar bij het bestuursorgaan (artikel 6:7 Awb). Tegen een strafbeschikking doet u binnen twee weken verzet; in een strafzaak verweert u zich bij de strafrechter.

Hoe werken zienswijze, bezwaar en beroep in het bestuursrecht?

Vaak laat het bestuursorgaan eerst weten dat het een sanctie wil opleggen, met een voornemen of een ontwerpbesluit. U kunt dan een zienswijze geven (artikel 4:8 Awb). Het verschil met bezwaar is dat een zienswijze vóór het besluit komt en bezwaar erna.

Na het besluit maakt u bezwaar bij het bestuursorgaan zelf, binnen zes weken na de bekendmaking. Blijft het bestuursorgaan bij zijn besluit, dan kunt u binnen zes weken in beroep bij de bestuursrechter. Hoe dat verloopt, leest u in ons artikel over bezwaar en beroep in het bestuursrecht. Is het besluit voorbereid met de uitgebreide openbare voorbereidingsprocedure, dan is een zienswijze in beginsel nodig om later in beroep te kunnen gaan (artikel 6:13 Awb).

Bezwaar schort een last onder dwangsom niet automatisch op. De begunstigingstermijn blijft doorlopen. Wilt u voorkomen dat u dwangsommen verbeurt terwijl uw bezwaar loopt, dan kunt u de voorzieningenrechter om een voorlopige voorziening vragen (artikel 8:81 Awb).

Hoe verweert u zich tegen een verkeersboete, strafbeschikking of civiele dwangsom?

Tegen een verkeersboete op grond van de Wet administratiefrechtelijke handhaving verkeersvoorschriften gaat u binnen zes weken in beroep bij de officier van justitie. Daarna kunt u naar de kantonrechter. Meestal moet u het boetebedrag eerst als zekerheid betalen.

Tegen een strafbeschikking doet u binnen twee weken verzet bij het OM. Doet u niets, dan wordt de strafbeschikking onherroepelijk en telt zij als een straf.

Een civiele dwangsom verbeurt u aan de wederpartij, niet aan de overheid. Is naleving onmogelijk geworden, dan kan de rechter de dwangsom opheffen, opschorten of verminderen (artikel 611d Rv). Een verbeurde civiele dwangsom verjaart zes maanden na de dag waarop zij is verbeurd (artikel 611g Rv).

Twee trajecten tegelijk: herstel en strafvervolging

Een herstelsanctie en een strafrechtelijk onderzoek lopen in de praktijk vaak naast elkaar, vooral bij ondernemingen. Dat mag, omdat een last onder dwangsom geen straf is.

Een voorbeeld ter illustratie: een bedrijf slaat meer gevaarlijke stoffen op dan zijn vergunning toestaat. De omgevingsdienst legt een last onder dwangsom op om de opslag binnen een termijn terug te brengen. Bestaat het vermoeden dat de regels bewust zijn overtreden, dan kan het OM daarnaast een strafrechtelijk onderzoek starten. Lees meer over boete of straf bij overtreding van milieuwetgeving.

Reageer op tijd op een voornemen of besluit: de termijnen zijn zes weken of korter, en een gemiste termijn is zelden te herstellen. Een bestuursrechtadvocaat kan beoordelen of een sanctie terecht en evenredig is. Speelt er ook een strafrechtelijk onderzoek, dan is overleg met een strafrechtadvocaat verstandig, omdat een verklaring in het ene traject gevolgen kan hebben voor het andere.

Hoe wij u bijstaan bij een sanctie van de overheid

• Wij toetsen of de last onder dwangsom of de boete rechtmatig en evenredig is (artikelen 5:32b en 5:46 Awb).
• Wij stellen uw zienswijze op en maken bezwaar tegen het besluit.
• Wij vragen een voorlopige voorziening bij de voorzieningenrechter.
• Wij doen verzet tegen een strafbeschikking en staan u bij de strafrechter bij.

In het kort

• Een dwangsom voorkomt u door op tijd te herstellen; een boete of straf niet.
• Een verbeurde dwangsom wordt bijna altijd ingevorderd; alleen bijzondere omstandigheden houden dat tegen (Raad van State, 25 oktober 2023).
• Bezwaren tegen de hoogte van een dwangsom voert u aan tegen de last zelf, niet pas tegen de invordering.
• Per 1 januari 2026 loopt de strafrechtelijke geldboete van € 550 tot € 1.100.000, afhankelijk van de categorie.