Boete, dwangsom of strafrechtelijke sanctie: het verschil

Gepubliceerd op 6 oktober 2025 · Laatst bijgewerkt op 7 oktober 2026

Een dwangsom wil een overtreding laten stoppen of herstellen, een bestuurlijke boete straft een overtreding achteraf, en een strafrechtelijke sanctie straft een strafbaar feit na vervolging door het Openbaar Ministerie. Een herstelsanctie en een straf kunnen voor hetzelfde feit samengaan, maar een bestuurlijke boete en een strafrechtelijke straf voor hetzelfde feit in beginsel niet.

Hieronder leest u wie welke sanctie oplegt, hoe u zich ertegen verweert en welke termijnen daarbij gelden.

Wat is het verschil tussen een boete, een dwangsom en een strafrechtelijke sanctie?

Het verschil zit in het doel. Een dwangsom is een drukmiddel om u iets te laten doen of laten, een boete en een strafrechtelijke sanctie zijn straffen voor iets wat al is gebeurd.

In het bestuursrecht heten die twee soorten herstelsancties en bestraffende sancties. De Algemene wet bestuursrecht (Awb) regelt beide in hoofdstuk 5. Een herstelsanctie is gericht op het beëindigen of ongedaan maken van een overtreding. Een bestraffende sanctie voegt leed toe. Het strafrecht staat daarnaast: daar beslist het OM over vervolging en de rechter over de straf. Welke route de overheid kiest, hangt af van de wet die is overtreden, de ernst van de overtreding en de vraag of er opzet in het spel is. Het verschil tussen een misdrijf en een overtreding speelt daarbij ook een rol.

Wat is een boete?

Een boete is een geldbedrag dat u moet betalen omdat u een regel hebt overtreden. U kunt de boete niet ontlopen door de overtreding alsnog ongedaan te maken.

Er bestaan drie soorten. Een bestuurlijke boete legt een bestuursorgaan zelf op, zoals een gemeente, de Belastingdienst, de Arbeidsinspectie of een toezichthouder. Een verkeersboete voor een lichte overtreding, zoals door rood rijden of te hard rijden binnen de grenzen van de Wet administratiefrechtelijke handhaving verkeersvoorschriften, komt van het CJIB. Een strafrechtelijke geldboete legt de strafrechter of het OM op. Het bedrag van een verkeersboete staat vast in een tarievenlijst. Bij een bestuurlijke boete staan de bedragen of maxima in de wet die is overtreden, soms uitgewerkt in beleidsregels.

Wat is een dwangsom?

Een dwangsom is een bedrag dat u moet betalen als u een opgelegde verplichting niet op tijd nakomt. U voorkomt de dwangsom door de overtreding binnen de gestelde termijn te beëindigen.

Er zijn twee varianten. In het bestuursrecht legt een bestuursorgaan een last onder dwangsom op, bijvoorbeeld een gemeente die eist dat een zonder vergunning gebouwde schuur wordt verwijderd (artikel 5:32 Awb). In het burgerlijk recht legt de rechter een dwangsom op naast een veroordeling, bijvoorbeeld om een tegenpartij te dwingen een verbod na te leven (artikel 611a Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering). In beide gevallen wordt een bedrag per dag, per week of per overtreding vastgesteld, meestal met een maximum. De dwangsom werkt als prikkel om na te komen, niet als straf.

Wat is een strafrechtelijke sanctie?

Een strafrechtelijke sanctie is een straf of maatregel voor een strafbaar feit, opgelegd door de strafrechter of in lichtere zaken door het OM met een strafbeschikking. Naast een geldboete kan dat een taakstraf of vrijheidsstraf zijn.

Strafrechtelijke sancties hebben een vergeldend en preventief karakter. Ze straffen het feit en moeten herhaling voorkomen. De rechter houdt rekening met de ernst van het feit en de persoon van de dader. Een strafrechtelijke sanctie is de enige van de drie die tot een vrijheidsstraf en een vermelding in de justitiële documentatie kan leiden.

Wanneer legt de overheid een last onder dwangsom op?

Een bestuursorgaan legt een last onder dwangsom op als het een overtreding wil laten beëindigen of herstellen. U krijgt eerst een termijn om zelf te herstellen; pas daarna verbeurt u de dwangsom.

De last wordt opgelegd in een besluit. Daarin staat welk voorschrift is overtreden, welke herstelmaatregelen nodig zijn en binnen welke termijn u die moet nemen, de begunstigingstermijn (artikel 5:32a Awb). Het bestuursorgaan stelt het bedrag per tijdseenheid of per overtreding vast, en een maximum. Die bedragen moeten volgens artikel 5:32b Awb in redelijke verhouding staan tot de zwaarte van het geschonden belang en tot de beoogde werking van de dwangsom. Het bedrag moet dus hoog genoeg zijn om u tot herstel te bewegen, maar niet onredelijk hoog.

Herstelt u niet op tijd, dan verbeurt u de dwangsom van rechtswege. Het bestuursorgaan moet vervolgens een aparte beslissing nemen over de invordering (artikel 5:37 Awb). Ook daartegen kunt u bezwaar maken, bijvoorbeeld als u vindt dat u de overtreding wel op tijd hebt beëindigd. Een verbeurde dwangsom verjaart volgens artikel 5:35 Awb één jaar na de dag waarop zij is verbeurd.

Bestuursdwang of dwangsom?

Bij bestuursdwang voert de overheid het herstel zelf uit, op uw kosten. Voor dezelfde overtreding mag het bestuursorgaan niet tegelijk bestuursdwang en een dwangsom toepassen (artikel 5:6 Awb).

Het bestuursorgaan kiest tussen de twee instrumenten. Bestuursdwang ligt voor de hand als er spoed is of als van de overtreder weinig medewerking te verwachten is. Bij een dwangsom krijgt u eerst zelf de kans om te herstellen. Is een eerdere last onder dwangsom niet nageleefd, dan kan de overheid die intrekken en daarna alsnog bestuursdwang toepassen.

Wat is een dwangsom bij niet tijdig beslissen?

Dat is een dwangsom die de overheid aan u betaalt als zij te laat beslist op uw aanvraag. Het is dus geen sanctie tegen u, maar een prikkel voor het bestuursorgaan.

Beslist een bestuursorgaan niet binnen de beslistermijn, dan stuurt u eerst een schriftelijke ingebrekestelling. Heeft het bestuursorgaan twee weken na ontvangst daarvan nog steeds niet beslist, dan gaat de dwangsom lopen (artikel 4:17 Awb). De bedragen staan in de wet:

• de eerste veertien dagen € 23 per dag;
• de volgende veertien dagen € 35 per dag;
• daarna € 45 per dag, tot ten hoogste 42 dagen en dus maximaal € 1.442.

U krijgt geen dwangsom als u het bestuursorgaan onredelijk laat in gebreke stelt, als u geen belanghebbende bent of als uw aanvraag kennelijk niet-ontvankelijk of kennelijk ongegrond is. Het bestuursorgaan stelt de hoogte van de dwangsom binnen twee weken na de laatste dag vast (artikel 4:18 Awb). Een beroep bij de rechter wegens niet tijdig beslissen schort de dwangsom niet op.

Wanneer krijgt u een bestuurlijke boete?

Een bestuurlijke boete krijgt u alleen als een wet het bestuursorgaan die bevoegdheid geeft, en alleen als u de overtreding kan worden verweten. De boete is een straf, dus gelden er extra waarborgen.

Een bestuurlijke boete wordt opgelegd door een bestuursorgaan, niet door een rechter. De bevoegdheid en het maximum staan altijd in een bijzondere wet, zoals de Arbeidsomstandighedenwet, de Wet arbeid vreemdelingen of de Algemene wet inzake rijksbelastingen. De bedragen lopen per wet sterk uiteen, van enkele honderden euro’s tot miljoenen bij toezichthouders als de ACM of de Autoriteit Persoonsgegevens. De boete moet u betalen, ook als u de overtreding inmiddels hebt beëindigd.

Omdat het om een straf gaat, gelden waarborgen die lijken op die in het strafrecht. Volgens artikel 5:41 Awb krijgt u geen boete als de overtreding u niet kan worden verweten. Het bestuursorgaan moet de boete afstemmen op de ernst van de overtreding, de mate van verwijtbaarheid en zo nodig op uw omstandigheden, zoals uw draagkracht (artikel 5:46 Awb). Wordt u gehoord met het oog op een boete, dan hoeft u niet mee te werken aan uw eigen veroordeling en moet u eerst worden gewezen op uw zwijgrecht, de cautie (artikel 5:10a Awb). Kan een boete van meer dan 340 euro worden opgelegd, dan maakt de ambtenaar een rapport en krijgt u de gelegenheid uw zienswijze te geven (artikel 5:53 Awb).

Mag u voor hetzelfde feit een boete en een straf krijgen?

In beginsel niet. Is voor hetzelfde feit al strafvervolging ingesteld of een strafbeschikking uitgevaardigd, dan mag het bestuursorgaan geen bestuurlijke boete meer opleggen (artikel 5:44 Awb).

Dat heet het una via-beginsel: de overheid kiest één route om te straffen. Is de gedraging ook een strafbaar feit, dan moet het bestuursorgaan de zaak in beginsel eerst aan het OM voorleggen, tenzij de wet of afspraken met het OM anders bepalen. Een boete volgt dan pas als het OM laat weten niet te vervolgen, of als het OM binnen dertien weken niet reageert. Omgekeerd mag u niet opnieuw worden beboet voor een feit waarvoor u al een bestuurlijke boete hebt gekregen (artikel 5:43 Awb).

Een herstelsanctie en een straf gaan wel samen. Een bedrijf kan dus een last onder dwangsom krijgen om een situatie te herstellen, en tegelijk strafrechtelijk worden vervolgd voor dezelfde overtreding. Dat geldt niet als dubbele bestraffing, omdat de dwangsom geen straf is.

Welke strafrechtelijke sancties bestaan er?

Het Wetboek van Strafrecht kent vier hoofdstraffen: gevangenisstraf, hechtenis, taakstraf en geldboete. Daarnaast bestaan bijkomende straffen en maatregelen, zoals verbeurdverklaring, ontzetting uit rechten en de schadevergoedingsmaatregel.

Gevangenisstraf is de zwaarste straf en is bedoeld voor misdrijven. Hechtenis is een lichtere vrijheidsstraf, vooral voor overtredingen. Een taakstraf is onbetaald werk of een leerstraf, en duurt ten hoogste 240 uur (artikel 22c Sr). Een strafrechtelijke geldboete kan veel hoger zijn dan veel mensen denken. Het Wetboek van Strafrecht kent zes boetecategorieën; sinds 1 januari 2026 loopt het maximum van 550 euro in de eerste categorie tot 1.100.000 euro in de zesde categorie (artikel 23 Sr).

Bijkomende straffen zijn onder meer ontzetting uit bepaalde rechten, verbeurdverklaring van voorwerpen en openbaarmaking van de uitspraak. Een schadevergoeding aan het slachtoffer is geen straf maar een maatregel (artikel 36f Sr). Ook de ontnemingsmaatregel, waarmee wederrechtelijk verkregen voordeel wordt afgepakt, is een maatregel. Een straf kan ook geheel of gedeeltelijk voorwaardelijk of onvoorwaardelijk worden opgelegd.

Wie beslist over een strafrechtelijke sanctie?

Het OM beslist of iemand wordt vervolgd en eist een straf; de rechter beslist over schuld en straf. Bij lichtere feiten kan het OM zelf een strafbeschikking opleggen.

Het OM geeft leiding aan het opsporingsonderzoek, beslist over vervolging en eist op de zitting een straf. De rechter bepaalt of het feit bewezen is en welke straf past. Hij mag het wettelijk maximum niet overschrijden. Voor moord is dat levenslange gevangenisstraf. Bij lichtere feiten kan het OM een strafbeschikking uitvaardigen, bijvoorbeeld een geldboete of taakstraf. Daartegen kunt u binnen twee weken verzet doen, waarna de strafrechter de zaak behandelt.

Wat zijn de gevolgen van een strafrechtelijke sanctie?

Naast de straf zelf heeft een veroordeling of strafbeschikking vaak gevolgen voor werk, reizen en vergunningen. Die gevolgen duren vaak langer dan de straf.

Een veroordeling en ook een strafbeschikking worden opgenomen in de justitiële documentatie. Een werkgever kan die gegevens niet zelf inzien. Hij kan wel om een Verklaring Omtrent het Gedrag (VOG) vragen, en justitiële gegevens kunnen tot een weigering daarvan leiden. Voor ondernemers kan een veroordeling doorwerken in vergunningen, aanbestedingen en de relatie met klanten en banken. Bij een onderneming kan naast de rechtspersoon ook de feitelijk leidinggevende persoonlijk worden vervolgd (artikel 51 Sr).

Hoe verweert u zich tegen een sanctie?

Tegen een last onder dwangsom, een invorderingsbesluit of een bestuurlijke boete maakt u binnen zes weken bezwaar bij het bestuursorgaan. Tegen een strafbeschikking doet u binnen twee weken verzet; bij een strafzaak verweert u zich bij de strafrechter.

Hoe werken zienswijze, bezwaar en beroep in het bestuursrecht?

Vaak laat het bestuursorgaan eerst weten dat het een sanctie wil opleggen, met een voornemen of een ontwerpbesluit. U kunt dan een zienswijze geven. Goede argumenten in dit stadium kunnen het bestuursorgaan nog van gedachten doen veranderen. Het verschil met bezwaar is dat een zienswijze vóór het besluit komt en bezwaar erna.

Na het besluit maakt u bezwaar bij het bestuursorgaan zelf, binnen zes weken na de bekendmaking (artikel 6:7 Awb). Blijft het bestuursorgaan bij zijn besluit, dan kunt u binnen zes weken in beroep bij de bestuursrechter. Hoe dat verloopt, leest u in ons artikel over bezwaar en beroep in het bestuursrecht. Is het besluit voorbereid met de uitgebreide openbare voorbereidingsprocedure, dan is een zienswijze in beginsel nodig om later in beroep te kunnen gaan (artikel 6:13 Awb).

Bezwaar schort een last onder dwangsom niet automatisch op. De begunstigingstermijn blijft doorlopen. Wilt u voorkomen dat u dwangsommen verbeurt terwijl uw bezwaar loopt, dan kunt u de voorzieningenrechter om een voorlopige voorziening vragen.

Hoe verweert u zich tegen een verkeersboete, strafbeschikking of civiele dwangsom?

Tegen een verkeersboete op grond van de Wet administratiefrechtelijke handhaving verkeersvoorschriften gaat u binnen zes weken in beroep bij de officier van justitie. Daarna kunt u naar de kantonrechter. Meestal moet u het boetebedrag eerst als zekerheid betalen.

Tegen een strafbeschikking doet u binnen twee weken verzet bij het OM. Doet u niets, dan wordt de strafbeschikking onherroepelijk en telt zij als een straf.

Een civiele dwangsom verbeurt u aan de wederpartij, niet aan de overheid. Is naleving onmogelijk geworden, dan kan de rechter de dwangsom opheffen, opschorten of verminderen (artikel 611d Rv). Een verbeurde civiele dwangsom verjaart zes maanden na de dag waarop zij is verbeurd (artikel 611g Rv).

Hoe werkt dit in de praktijk?

In de praktijk ziet u vaak een combinatie: een herstelsanctie om de overtreding te stoppen en, bij opzet of ernstige gevolgen, een strafrechtelijk onderzoek. Voor ondernemingen zijn de gevolgen meestal zwaarder dan voor particulieren.

Neem een bedrijf dat meer gevaarlijke stoffen opslaat dan zijn vergunning toestaat. De omgevingsdienst legt een last onder dwangsom op: binnen een bepaalde termijn moet de opslag terug naar het toegestane niveau. Bestaat het vermoeden dat de regels bewust zijn overtreden, dan kan het OM daarnaast een strafrechtelijk onderzoek starten. Het bedrijf krijgt dan te maken met twee trajecten tegelijk. Lees meer over boete of straf bij overtreding van milieuwetgeving.

Voor ondernemingen kan de overheid ook een vergunning intrekken of een activiteit stilleggen. Bij een particulier blijft het vaker bij een waarschuwing, een lagere boete of een eenvoudiger handhavingstraject. Voor beide geldt: reageer op tijd op een voornemen of besluit, want de termijnen zijn kort en een gemiste termijn is zelden te herstellen. Een bestuursrechtadvocaat kan beoordelen of een sanctie terecht en evenredig is. Speelt er ook een strafrechtelijk onderzoek, dan is overleg met een strafrechtadvocaat verstandig, omdat een verklaring in het ene traject gevolgen kan hebben voor het andere.

Wat kunnen wij voor u doen bij een boete, dwangsom of strafrechtelijke sanctie?

Wij staan ondernemers en particulieren bij in handhavingszaken en strafzaken, van de eerste brief tot de procedure bij de rechter.

• Wij beoordelen of de last onder dwangsom of de boete rechtmatig en evenredig is (artikelen 5:32b en 5:46 Awb).
• Wij stellen uw zienswijze op en maken binnen zes weken bezwaar tegen het besluit (artikel 6:7 Awb).
• Wij vragen een voorlopige voorziening bij de voorzieningenrechter, zodat u tijdens het bezwaar geen dwangsommen verbeurt.
• Wij controleren of u voor hetzelfde feit niet twee keer wordt gestraft (artikelen 5:43 en 5:44 Awb).
• Wij doen binnen twee weken verzet tegen een strafbeschikking en staan u bij de strafrechter bij.

Samengevat

• Een dwangsom wil een overtreding laten stoppen of herstellen; u voorkomt betaling door op tijd te herstellen.
• Een bestuurlijke boete en een strafrechtelijke sanctie zijn straffen voor iets wat al is gebeurd.
• Een bestuurlijke boete en een strafrechtelijke straf voor hetzelfde feit sluiten elkaar in beginsel uit (artikel 5:44 Awb); een dwangsom en een straf kunnen wel samengaan.
• Bezwaar tegen een dwangsom of boete maakt u binnen zes weken; verzet tegen een strafbeschikking binnen twee weken.
• Een verbeurde bestuurlijke dwangsom verjaart na één jaar, een civiele dwangsom na zes maanden.

Veelgestelde vragen

Law & More staat ondernemers en particulieren bij in handhavingszaken en strafzaken, van zienswijze en bezwaar tot de procedure bij de rechter.