Mondelinge behandeling: hoe verloopt de zitting in een civiele zaak?

Mondelinge behandeling in rechtzaak: Essentiële regels en praktijk

Gepubliceerd op 4 oktober 2025 · Laatst bijgewerkt op 31 oktober 2026

Een mondelinge behandeling is de zitting in een civiele zaak waarop partijen met de rechter in gesprek gaan, meestal na de dagvaarding en het schriftelijke antwoord. Vraagt een partij erom, dan heeft zij daar in beginsel recht op: de rechter mag dat verzoek alleen in zeer uitzonderlijke gevallen en met redenen weigeren (artikel 87 lid 8 Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering). De uitzondering is de cassatieprocedure bij de Hoge Raad, die in beginsel schriftelijk verloopt.

Op de mondelinge behandeling licht u uw standpunt toe, stelt de rechter vragen en wordt vaak onderzocht of een schikking mogelijk is. Hieronder leest u wanneer een mondelinge behandeling plaatsvindt, hoe u zich voorbereidt, wat er op de zitting gebeurt en wat de Hoge Raad in 2023 en 2025 over het recht op een zitting besliste.

Wat is een mondelinge behandeling?

De mondelinge behandeling is de zitting waarop de rechter partijen hoort over hun geschil. In de dagvaardingsprocedure vindt die meestal plaats na de conclusie van antwoord, op grond van artikel 87 Rv.

Vroeger heette deze zitting de comparitie na antwoord. De mondelinge behandeling heeft drie doelen (artikel 87 lid 2 Rv): de rechter verzamelt informatie over de zaak, hij onderzoekt of partijen het samen kunnen oplossen, en hij bespreekt hoe de procedure verder gaat. Hoe een civiele procedure van begin tot eind verloopt, leest u in ons artikel over hoe een rechtszaak in Nederland verloopt.

Wanneer vindt een mondelinge behandeling plaats?

In de dagvaardingsprocedure bij de rechtbank en de kantonrechter bepaalt de rechter na het antwoord in de regel een mondelinge behandeling. Ziet hij daar vanaf, dan kan een partij er alsnog om vragen. Dat geldt ook in hoger beroep bij het gerechtshof.

Ook in verzoekschriftprocedures, bijvoorbeeld over ontbinding van een arbeidsovereenkomst of in familiezaken, is een mondelinge behandeling de normale gang van zaken. In een kort geding is er altijd een zitting: daar is het hele geding in feite één mondelinge behandeling. In het bestuursrecht gelden eigen regels; zie ons artikel over de bestuursrechtelijke procedure.

Wanneer mag de rechter een verzoek om een zitting weigeren?

Bijna nooit. De Hoge Raad oordeelde op 24 maart 2023 dat een verzoek om een mondelinge behandeling op grond van artikel 87 lid 8 Rv alleen in zeer uitzonderlijke omstandigheden mag worden afgewezen. Daarvoor moet de wederpartij klemmende redenen aanvoeren, of moet toewijzing in strijd zijn met een goede procesorde. De rechter moet de weigering motiveren. Het gerechtshof had het verzoek zonder motivering afgewezen; de Hoge Raad vernietigde de beslissing en verwees de zaak naar een ander hof.

Op 5 september 2025 bevestigde de Hoge Raad die lijn. Een gerechtshof had eindarrest gewezen zonder te beslissen op een verzoek om een mondelinge behandeling. Dat mocht niet: de Hoge Raad vernietigde het arrest en verwees de zaak naar het gerechtshof Den Haag. Heeft u om een zitting gevraagd en komt er toch direct een uitspraak, dan is dat dus een serieus punt voor hoger beroep of cassatie.

Hoe bereidt u zich voor op de zitting?

Lees de dagvaarding, het antwoord en alle stukken nog eens goed door en bepaal welke drie of vier punten voor u het belangrijkst zijn. Nieuwe stukken stuurt u ruim vóór de zitting in, binnen de termijn van het procesreglement van de rechtbank.

  • Controleer in de oproeping datum, tijd, zaal en of u in persoon moet verschijnen.
  • Stuur aanvullende stukken op tijd in. Stukken die te laat komen, kan de rechter buiten beschouwing laten.
  • Bedenk vooraf onder welke voorwaarden u bereid bent tot een schikking.
  • Neem uw identiteitsbewijs en een geordende set van alle processtukken mee.

Heeft u een advocaat, bespreek dan vooraf wie wat zegt en welke vragen de rechter waarschijnlijk stelt. Bent u gedagvaard en weet u nog niet hoe u moet reageren, lees dan eerst ons artikel over een civiele dagvaarding ontvangen.

Hoe verloopt de mondelinge behandeling?

De rechter opent de zitting, vat de zaak kort samen en geeft partijen het woord. Daarna stelt de rechter vragen, vaak eerst aan de partijen zelf en dan aan de advocaten.

In veel zaken mag de advocaat kort een standpunt toelichten, binnen de spreektijd die de rechter of het procesreglement toestaat. Het gesprek met de partijen zelf staat centraal: de rechter wil horen wat er volgens u is gebeurd. Een zitting duurt meestal één tot twee uur, afhankelijk van de zaak. Van de zitting maakt de griffier een proces-verbaal op. U spreekt de rechter aan met “meneer de rechter” of “mevrouw de rechter”.

Wat gebeurt er als partijen een schikking treffen?

Komen partijen op de zitting tot overeenstemming, dan legt de rechter de afspraken vast in een proces-verbaal (artikel 87 lid 3 Rv). Dat proces-verbaal kan net als een vonnis ten uitvoer worden gelegd.

De rechter mag een schikking voorstellen of partijen daartoe aansporen, maar mag niemand dwingen. Een voorlopig oordeel van de rechter op de zitting is geen uitspraak; het geeft alleen een indicatie. Wilt u eerst bedenktijd, dan kunt u vragen om de zaak kort aan te houden.

Wat gebeurt er na de mondelinge behandeling?

Na de zitting doet de rechter schriftelijk uitspraak, meestal binnen enkele weken. De datum hoort u op de zitting of leest u in het proces-verbaal. Soms volgt eerst een tussenvonnis, bijvoorbeeld met een bewijsopdracht of een getuigenverhoor.

Tegen het eindvonnis kunt u in de meeste zaken binnen drie maanden hoger beroep instellen bij het gerechtshof (artikel 339 Rv). Ook in hoger beroep kan het hof een mondelinge behandeling houden, en ook daar kunt u er met succes om vragen, zoals de arresten van de Hoge Raad uit 2023 en 2025 laten zien.

Is er een mondelinge behandeling in cassatie?

In cassatie bij de Hoge Raad is de procedure in beginsel schriftelijk. Partijen laten hun standpunten toelichten door hun advocaat bij de Hoge Raad (artikel 412 Rv). Een zitting waarop de rechter met partijen over de feiten praat, zoals bij de rechtbank, is er niet.

De Hoge Raad oordeelt niet opnieuw over de feiten, maar alleen of het hof het recht juist heeft toegepast en zijn beslissing voldoende heeft gemotiveerd. Vaak brengt eerst een advocaat-generaal een conclusie uit: een advies aan de Hoge Raad. De beroepstermijn in cassatie is in de meeste zaken drie maanden (artikel 402 Rv).

Wat kunnen wij doen rond een mondelinge behandeling?

Onze advocaten civiel recht bereiden de zitting met u voor en staan u bij in de rechtszaal.

  • Wij lezen het dossier door en bepalen welke punten u op de zitting moet toelichten.
  • Wij sturen aanvullende stukken in binnen de termijn van het procesreglement.
  • Wij bereiden u voor op de vragen die de rechter waarschijnlijk stelt.
  • Wij vragen een mondelinge behandeling aan als de rechter daar zonder goede reden van afziet.

Veelgestelde vragen

Moet ik zelf aanwezig zijn bij de mondelinge behandeling?

Meestal wel. De rechter kan bevelen dat partijen in persoon verschijnen, en wil vaak de partijen zelf horen. Bij een bedrijf verschijnt iemand die van de zaak op de hoogte is en mag beslissen over een schikking.

Wie zijn er aanwezig bij de zitting?

De rechter, een griffier die aantekeningen maakt, de partijen en hun advocaten of gemachtigden. Soms zijn er getuigen of deskundigen. Zittingen zijn in beginsel openbaar.

Wat als ik op de zitting niet aanwezig kan zijn?

Vraag zo snel mogelijk schriftelijk om uitstel, met een goede reden, zoals ziekte. Blijft u zonder bericht weg, dan kan de rechter daaraan de gevolgtrekking verbinden die hij geraden acht (artikel 88 lid 2 Rv).

Een geschil of een vordering?

Mail ons in een paar zinnen waar uw vraag over gaat. Wij laten u weten of wij u kunnen helpen en wat de volgende stap is. Wij beoordelen geen zaken of stukken per e-mail zonder opdracht.

Wilt u dat een advocaat civiel recht uw situatie beoordeelt? In een betaald consult van 300 euro inclusief btw krijgt u een richtinggevend antwoord op uw vraag.

Dit artikel geeft algemene informatie en vervangt geen advies over uw specifieke situatie.

Een geschil of een vordering?

Mail ons in een paar zinnen waar uw vraag over gaat. Wij laten u weten of wij u kunnen helpen en wat de volgende stap is. Wij beoordelen geen zaken of stukken per e-mail zonder opdracht.

Wilt u dat een advocaat civiel recht uw situatie beoordeelt? In een betaald consult van 300 euro inclusief btw krijgt u een richtinggevend antwoord op uw vraag.

Dit artikel geeft algemene informatie en vervangt geen advies over uw specifieke situatie.