NAVO-verdrag: wat betekenen artikel 5, toetreding en uittreding?

Gepubliceerd op 3 april 2026 · Laatst bijgewerkt op 29 oktober 2026

Het NAVO-verdrag is het Noord-Atlantisch Verdrag van 4 april 1949, waarop de NAVO rust. De kern is artikel 5: een gewapende aanval op één bondgenoot geldt als een aanval op allen, maar elke bondgenoot bepaalt zelf welke bijstand hij verleent, dus militair ingrijpen is niet automatisch verplicht.

Het verdrag telt veertien artikelen en trad op 24 augustus 1949 in werking. Toetreding regelt artikel 10, uittreding artikel 13. Hieronder leest u wat de belangrijkste artikelen betekenen, hoe Nederlandse rechters over NAVO-immuniteit hebben geoordeeld en wie schade door NAVO-militairen in Nederland vergoedt.

De artikelen die ertoe doen

Het verdrag is bewust kort gehouden. De opstellers wilden een instrument dat politieke ruimte laat aan soevereine staten en niet vastloopt op gedetailleerde verplichtingen.

Artikel 5: bijstand, maar geen automatische oorlog

Volgens artikel 5 geldt een gewapende aanval op een of meer bondgenoten in Europa of Noord-Amerika als een aanval op alle bondgenoten. Elke bondgenoot verleent dan bijstand door de actie te ondernemen die hij nodig acht, met inbegrip van het gebruik van gewapend geweld.

De woorden “die hij nodig acht” zijn juridisch beslissend. Er is een plicht tot bijstand, maar geen automatische plicht tot militair ingrijpen. Artikel 5 knoopt aan bij het recht op individuele of collectieve zelfverdediging uit artikel 51 van het VN-Handvest. Een gewapende aanval en alle maatregelen die volgen, moeten direct aan de VN-Veiligheidsraad worden gemeld. De maatregelen eindigen zodra de Veiligheidsraad zelf de nodige maatregelen heeft genomen.

Artikel 5 is tot nu toe één keer ingeroepen: na de aanslagen van 11 september 2001 op de Verenigde Staten. Dat leidde onder meer tot de ISAF-missie in Afghanistan, waaraan Nederland jarenlang bijdroeg. Uit die missie lopen nog civiele procedures, zoals u hieronder leest.

Artikel 4: de lage drempel van overleg

Artikel 4 geeft elke bondgenoot het recht om overleg te vragen als naar zijn oordeel de territoriale integriteit, de politieke onafhankelijkheid of de veiligheid van een partij wordt bedreigd. Er volgt geen verplichting uit. Het artikel is meerdere keren ingeroepen, onder meer door Turkije bij spanningen aan de Syrische grens, door Oost-Europese bondgenoten na de Russische invasie van Oekraïne in 2022 en door Polen in september 2025, nadat Russische drones het Poolse luchtruim waren binnengedrongen.

Artikel 7: het VN-Handvest gaat voor

Artikel 7 laat de rechten en plichten uit het VN-Handvest uitdrukkelijk intact en bevestigt de primaire verantwoordelijkheid van de Veiligheidsraad. Spanning ontstond het duidelijkst bij de luchtoperatie boven Kosovo in 1999, die plaatsvond zonder uitdrukkelijk mandaat van de Veiligheidsraad. Het verdrag heeft geen mechanisme om zo’n conflict op te lossen.

Welke juridische status heeft de NAVO als organisatie?

De NAVO is een internationale organisatie met eigen rechtspersoonlijkheid. Zij kan overeenkomsten sluiten, in rechte optreden en geniet immuniteiten. Het NAVO-Statusverdrag van 1951, meestal SOFA genoemd, regelt de positie van militairen op het grondgebied van een andere bondgenoot. Het Protocol van Parijs van 1952 regelt de positie van de internationale militaire hoofdkwartieren.

Het SOFA verdeelt ook de strafrechtelijke rechtsmacht. De zendstaat heeft voorrang bij feiten in de uitoefening van de dienst en bij feiten die alleen zijn eigen belangen of personeel raken. Voor andere strafbare feiten heeft de ontvangststaat voorrang.

Toetreding tot de NAVO in zes stappen

Volgens artikel 10 kunnen de bondgenoten met eenparigheid van stemmen een Europese staat uitnodigen om toe te treden. Het lidmaatschap begint zodra de toetredende staat zijn akte van toetreding heeft gedeponeerd bij de regering van de Verenigde Staten.

1. Het land dient een formeel verzoek in bij de NAVO.
2. De Noord-Atlantische Raad beoordeelt de politieke en militaire voorwaarden.
3. Bij unanimiteit volgt een uitnodiging tot toetredingsgesprekken.
4. Een toetredingsprotocol wordt ondertekend.
5. Alle bondgenoten ratificeren het protocol volgens hun eigen grondwettelijke procedure.
6. Na deponering van de akte van toetreding is het lidmaatschap een feit.

Door het unanimiteitsvereiste kan één bondgenoot de uitbreiding ophouden. Finland en Zweden dienden in mei 2022 hun verzoek in. Turkije hield de ratificatie aanvankelijk tegen. Finland trad in april 2023 toe als 31e bondgenoot, Zweden in maart 2024 als 32e, nadat ook Hongarije had ingestemd. Het opendeurbeleid is dus een politieke toezegging, geen afdwingbaar recht. Daarom hebben Oekraïne en Georgië sinds 2008 wel een lidmaatschapsperspectief, maar geen datum.

Uittreding: een jaar opzegtermijn, geen voorwaarden

Volgens artikel 13 kan elke bondgenoot uittreden door een opzeggingsakte te deponeren bij de regering van de Verenigde Staten. De uittreding gaat een jaar later in. Opzegging was pas mogelijk nadat het verdrag twintig jaar van kracht was; die termijn verstreek in 1969. Het verdrag stelt geen inhoudelijke voorwaarden, vraagt geen goedkeuring van de andere bondgenoten en kent geen sancties.

De Franse terugtrekking van 1966 wordt vaak ten onrechte als uittreding beschreven. Frankrijk verliet de geïntegreerde militaire commandostructuur, maar bleef partij bij het verdrag. In 2009 keerde het terug in de militaire structuur. Dat onderscheid is wezenlijk: alleen wie partij is bij het verdrag, valt onder artikel 5.

Hoe een staat intern tot opzegging besluit, is een vraag van nationaal staatsrecht. Sinds december 2023 bepaalt een Amerikaanse wet dat de president het verdrag niet mag opzeggen zonder instemming van de Senaat of een wet van het Congres. Of die wet de president werkelijk bindt, is in de Verenigde Staten zelf omstreden.

Consensus en geschillen: wat is afdwingbaar?

De Noord-Atlantische Raad besluit bij consensus; er wordt niet gestemd. Elke bondgenoot heeft daardoor feitelijk een vetorecht. NAVO-besluiten zijn politiek bindend voor de staten die ermee instemmen, maar geen rechter kan naleving afdwingen en de organisatie kan geen sancties opleggen. Anders dan de Europese Unie heeft de NAVO geen bovennationale bevoegdheden.

Het verdrag kent ook geen procedure voor geschillen tussen bondgenoten over uitleg of toepassing. Er is geen hof en geen arbitrage. Het SOFA bepaalt alleen dat geschillen over dat verdrag via onderhandelingen of de Noord-Atlantische Raad worden opgelost. Formele procedures gaan in de praktijk over contractuele en financiële kwesties, bijvoorbeeld met leveranciers van de NAVO.

Immuniteit van NAVO-hoofdkwartieren: de zaak Supreme

NAVO-hoofdkwartieren genieten immuniteit voor hun officiële taken, zolang de eiser een redelijk alternatief heeft om zijn recht te halen. Dat volgt uit de procedures van brandstofleverancier Supreme over onbetaalde leveranties aan de ISAF-missie.

In eerste aanleg oordeelde de rechtbank Limburg in 2017 dat de immuniteit moest wijken, omdat de leverancier geen redelijk alternatief had. Het recht op toegang tot de rechter uit artikel 6 EVRM woog daarbij zwaar; zie ook ons artikel over het recht op een eerlijk proces.

De Hoge Raad oordeelde op 24 december 2021 anders over de hoofdkwartieren SHAPE en JFCB (ECLI:NL:HR:2021:1956). Het hof was ten onrechte uitgegaan van absolute immuniteit zonder belangenafweging. Toch bleef de immuniteit staan: het afwikkelingsmechanisme met een escrowrekening en een werkgroep die vorderingen beoordeelt, gold op basis van de toen beschikbare informatie als redelijk alternatief. De Hoge Raad liet ruimte om die vraag later opnieuw aan de rechter voor te leggen.

De leverancier richtte zich daarna op de staten zelf. Op 4 juni 2025 wees de rechtbank Den Haag een vonnis in incidenten in een procedure waarin ongeveer 340 miljoen dollar werd gevorderd van tien bondgenoten, waaronder Nederland (ECLI:NL:RBDHA:2025:9705). De rechtbank verklaarde zich bevoegd en verwierp het beroep op staatsimmuniteit, omdat brandstoflevering een commerciële transactie is. Zij liet tussentijds hoger beroep toe. Immuniteit is dus geen ondoordringbaar schild, maar een verweer dat per gedaagde en per vordering wordt beoordeeld.

Wat betekent het NAVO-verdrag in de Nederlandse rechtsorde?

Het verdrag bindt Nederland, maar de meeste bepalingen richten zich tot staten en niet tot burgers. Een burger kan zich er daarom meestal niet rechtstreeks op beroepen bij de Nederlandse rechter.

Verdragen hebben volgens artikel 91 van de Grondwet vooraf de goedkeuring van de Staten-Generaal nodig. Dat geldt ook voor toetredingsprotocollen van nieuwe bondgenoten. Bepalingen die naar hun inhoud een ieder kunnen verbinden, werken na bekendmaking rechtstreeks door (artikel 93 Grondwet), en wettelijke voorschriften die daarmee in strijd zijn, blijven buiten toepassing (artikel 94 Grondwet).

Bij buitenlands en defensiebeleid is de rechter terughoudend. Dat bleek onder meer in de procedure over de uitvoer van onderdelen voor F-35-gevechtsvliegtuigen, die tot bij de Hoge Raad werd gevoerd. Wie meent dat de overheid onrechtmatig handelt, kan dat aan de burgerlijke rechter voorleggen, bijvoorbeeld in een kort geding, maar moet rekening houden met een beperkte toetsing.

Wie vergoedt schade door NAVO-militairen in Nederland?

Voor schade die buitenlandse NAVO-troepen in de dienst op Nederlands grondgebied aan derden toebrengen, is de Nederlandse Staat het aanspreekpunt. Dat volgt uit het SOFA: de ontvangststaat beoordeelt en betaalt de claim naar Nederlands recht en verrekent de kosten daarna met de zendstaat. Voor schade buiten de dienst geldt een afwijkende regeling, waarbij de militair zelf kan worden aangesproken en de zendstaat een vergoeding kan aanbieden.

Voor verkeersschade bestaat de Wet vergoeding van door NAVO-motorrijtuigen veroorzaakte schade. Volgens artikel 3 vergoedt de Staat de schade, maar alleen voor zover de eigenaar, houder, bestuurder of een passagier van het voertuig aansprakelijk is. U hoeft dan niet uit te zoeken welke krijgsmacht het voertuig bestuurde. Gaat het om rechtmatig overheidshandelen, bijvoorbeeld schade door het gebruik van oefenterreinen, dan loopt de vergoeding via nadeelcompensatie.

De uitgavennorm van de NAVO-top in Den Haag (juni 2025)

Op de top in Den Haag in juni 2025 spraken de bondgenoten af om uiterlijk in 2035 jaarlijks vijf procent van het bruto binnenlands product aan defensie en veiligheid te besteden. Het gaat om een politieke toezegging, niet om een verdragsverplichting.

Geen rechter kan naleving afdwingen en er staat geen sanctie op achterblijven. Toch werkt de afspraak door in de nationale begroting, en langs die weg in Nederland in gewone wetgeving en aanbestedingen, waarop het normale bestuursrecht en aanbestedingsrecht van toepassing zijn.

Waar loopt het bondgenootschap juridisch tegenaan?

Er zijn drie structurele zwakheden: er is geen bindende geschillenbeslechting, besluiten vereisen unanimiteit en de uitgavenafspraken zijn niet afdwingbaar. Daarnaast laat artikel 5 de invulling van de bijstand aan de bondgenoten zelf. Een staat die minimaal bijdraagt, schendt het verdrag formeel dus niet.

Een aparte vraag is of hybride dreigingen onder artikel 5 vallen. De NAVO heeft erkend dat een cyberaanval het artikel kan activeren, maar een bindende drempel ontbreekt. Wanneer een aanval op een computernetwerk of onderzeese infrastructuur een gewapende aanval is, blijft een politieke beoordeling per geval. Voor bedrijven die de gevolgen ondervinden, ligt de praktische route in het civiele recht en het toezichtsrecht; zie de rechten van slachtoffers van cyberaanvallen.

Onze rol bij geschillen rond de NAVO en de Staat

• Wij dienen bij de Staat een schadeclaim in voor schade door NAVO-militairen of NAVO-voertuigen.
• Wij vragen nadeelcompensatie aan bij schade door rechtmatig overheidshandelen (titel 4.5 Awb).
• Wij beoordelen bij een vordering op een NAVO-onderdeel of een beroep op immuniteit kans maakt en welke alternatieve geschilregeling openstaat.
• Wij maken binnen zes weken bezwaar of beroep tegen besluiten van Nederlandse overheidsorganen (artikel 6:7 Awb); zie ook bestuursrecht.

Het NAVO-verdrag in vijf punten

• Artikel 5 verplicht tot bijstand bij een gewapende aanval, maar niet automatisch tot militair ingrijpen.
• Toetreding vereist unanimiteit en ratificatie door alle bondgenoten; uittreding gaat een jaar na opzegging in.
• NAVO-besluiten en de uitgavennorm van Den Haag zijn politiek bindend, maar niet afdwingbaar bij een rechter.
• NAVO-hoofdkwartieren hebben immuniteit zolang een redelijk alternatief bestaat; staten kunnen bij commerciële contracten geen staatsimmuniteit inroepen.
• Voor schade door NAVO-militairen in Nederland is de Nederlandse Staat het aanspreekpunt.

Veelgestelde vragen

Kan Oekraïne lid worden van de NAVO?

Artikel 10 sluit dat niet uit, want Oekraïne is een Europese staat. Toetreding vereist echter de instemming en ratificatie van alle 32 bondgenoten. Bij toetreding tijdens een lopend conflict zou de bijstandsplicht van artikel 5 direct in beeld komen. Toetreding is op dit moment dus vooral een politieke vraag.

Wie berecht een NAVO-militair die in Nederland een strafbaar feit pleegt?

Dat hangt af van het feit. Bij feiten in de uitoefening van de dienst heeft de zendstaat voorrang; bij andere feiten in beginsel Nederland als ontvangststaat. Die verdeling staat in het NAVO-Statusverdrag van 1951.