Gepubliceerd op 19 oktober 2025 · Laatst bijgewerkt op 6 oktober 2026
Artikel 6 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM) geeft u recht op een eerlijke en openbare behandeling van uw zaak, door een onafhankelijke en onpartijdige rechter, binnen een redelijke termijn. Dat recht geldt in strafzaken en in zaken over burgerlijke rechten en verplichtingen, maar bijvoorbeeld niet voor beslissingen over toelating tot Nederland.
In strafzaken biedt artikel 6 extra waarborgen, zoals het vermoeden van onschuld, het recht op een advocaat en het recht om getuigen te ondervragen. De Nederlandse rechter past het verdrag rechtstreeks toe. Blijkt het recht geschonden, dan volgt in Nederland meestal een compensatie, zoals strafvermindering bij een te lange procedure, en niet vanzelf een vrijspraak.
Inhoudsopgave
Wat is een eerlijk proces volgens artikel 6 EVRM?
Een eerlijk proces betekent dat u uw standpunt kunt geven, de stukken van de andere partij kunt zien en erop kunt reageren, en een gemotiveerde uitspraak krijgt van een onafhankelijke rechter. Het Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) beoordeelt steeds of de procedure als geheel eerlijk was.
De tekst van artikel 6 EVRM bestaat uit drie leden. Het eerste lid geldt voor alle procedures die onder het artikel vallen. Het tweede en derde lid bevatten extra rechten voor wie strafrechtelijk wordt vervolgd. Het EVRM is opgesteld binnen de Raad van Europa en geldt in Nederland rechtstreeks. Een Nederlandse wetsbepaling die ermee in strijd is, blijft buiten toepassing.
Wat uw rechten zijn als u zonder advocaat voor de rechter staat, leest u in ons artikel over uzelf verdedigen.
Voor welke procedures geldt artikel 6?
Artikel 6 geldt als het gaat om een geschil over burgerlijke rechten en verplichtingen, of om een strafvervolging. Het EHRM geeft aan beide begrippen een eigen, ruime betekenis, los van hoe het nationale recht een procedure noemt.
Wat valt onder burgerlijke rechten en verplichtingen?
Onder burgerlijke rechten vallen gewone civiele geschillen, zoals over contracten, schadevergoeding, eigendom, arbeid en huur. Ook familiezaken horen erbij, zoals echtscheiding, gezag, omgang, afstamming, adoptie en uithuisplaatsing.
Daarnaast vallen veel bestuursrechtelijke zaken eronder, als de uitkomst beslissend is voor een burgerlijk recht. Denk aan vergunningen die nodig zijn voor een beroep of bedrijf, onteigening, uitkeringen waarop een wettelijk recht bestaat en tuchtprocedures die kunnen leiden tot een verbod op de beroepsuitoefening.
Waarvoor geldt artikel 6 niet?
Volgens vaste rechtspraak van het EHRM valt de toelating, het verblijf en de uitzetting van vreemdelingen niet onder artikel 6. Hetzelfde geldt voor de vaststelling van belastingschulden en voor verkiezingsgeschillen.
Dat betekent niet dat u daar geen waarborgen heeft. Het Nederlandse bestuursprocesrecht kent eigen regels, en in zaken met een Europeesrechtelijke kant geldt artikel 47 van het EU-Handvest van de Grondrechten. Een fiscale boete of verhoging kan bovendien wel als strafvervolging gelden, waardoor artikel 6 dan toch van toepassing is.
Wanneer is er sprake van strafvervolging?
Een procedure geldt als strafvervolging als het nationale recht haar zo noemt, maar ook als de aard van de overtreding of de zwaarte van de sanctie dat meebrengt. Daarom vallen ook bestuurlijke boetes, zoals boetes van toezichthouders of fiscale vergrijpboetes, in de regel onder de strafrechtelijke waarborgen van artikel 6.
Welke rechten geeft artikel 6 u in elke procedure?
In elke procedure onder artikel 6 heeft u recht op toegang tot de rechter, een onafhankelijke en onpartijdige rechter, een openbare behandeling, een behandeling binnen redelijke termijn en een gemotiveerde uitspraak. Daarnaast geldt het beginsel van gelijkheid van partijen.
Heeft u recht op toegang tot de rechter?
U moet uw zaak daadwerkelijk aan een rechter kunnen voorleggen. Regels over termijnen, griffierechten of verplichte procesvertegenwoordiging zijn toegestaan, maar mogen de toegang niet in de kern aantasten.
Om die reden bestaat in Nederland gesubsidieerde rechtsbijstand voor mensen met een lager inkomen en vermogen, en een lager griffierecht voor on- en minvermogenden. Hoe u een civiele zaak begint, leest u in ons artikel over een civiele procedure starten. Voor zaken tegen de overheid verloopt de toegang meestal via bezwaar en beroep.
Wanneer is de rechter onafhankelijk en onpartijdig?
De rechter moet onafhankelijk zijn van regering, parlement en partijen, en mag geen vooringenomenheid hebben of de schijn daarvan wekken. Het EHRM toetst dat zowel subjectief, aan de persoonlijke houding van de rechter, als objectief, aan de omstandigheden.
Een rechter die eerder bij dezelfde zaak betrokken was, of een persoonlijke band heeft met een partij, kan de schijn van partijdigheid wekken. In Nederland kunt u dan een verzoek tot wraking doen. Hoe dat werkt, beschrijven wij in ons artikel over rechterlijke onpartijdigheid en wraking. Het gerecht moet ook bij wet zijn ingesteld: de bevoegdheid en samenstelling moeten wettelijk vastliggen.
Moeten zitting en uitspraak openbaar zijn?
De zitting is in beginsel openbaar en de uitspraak moet openbaar worden gemaakt. Het publiek kan zo controleren hoe de rechter werkt.
Artikel 6 staat uitzonderingen toe, bijvoorbeeld ter bescherming van minderjarigen, de persoonlijke levenssfeer, de openbare orde of de nationale veiligheid. In Nederland worden familiezaken, zoals echtscheiding, gezag en omgang, in de regel achter gesloten deuren behandeld. De uitspraak hoeft niet altijd hardop te worden voorgelezen; publicatie of terinzagelegging kan volstaan. Uitspraken worden geanonimiseerd gepubliceerd.
Wat betekent gelijkheid van partijen?
Beide partijen moeten een redelijke kans krijgen om hun standpunt naar voren te brengen, zonder dat een van hen duidelijk in het nadeel is. Juristen spreken van equality of arms.
Concreet betekent dat: u kunt kennisnemen van alle stukken die de andere partij aan de rechter geeft en daarop reageren, en de rechter baseert zijn beslissing niet op informatie waarover u zich niet heeft kunnen uitlaten. Van een schending is bijvoorbeeld sprake als één partij stukken aan de rechter geeft die de andere partij nooit heeft gezien.
Moet de rechter zijn uitspraak motiveren?
De rechter moet uitleggen waarom hij tot zijn beslissing komt, en daarbij ingaan op uw belangrijkste argumenten. Alleen zo kunt u beoordelen of hoger beroep zin heeft.
De uitspraak moet ook worden uitgevoerd. Een definitieve uitspraak die de overheid naast zich neerlegt, schendt eveneens artikel 6.
Wat is een redelijke termijn?
Een vaste termijn noemt het verdrag niet. Het EHRM kijkt naar de ingewikkeldheid van de zaak, het gedrag van de betrokkene, het gedrag van de autoriteiten en wat er voor de betrokkene op het spel staat.
In strafzaken begint de termijn als de Staat een handeling verricht waaraan de verdachte redelijkerwijs de verwachting mag ontlenen dat hij zal worden vervolgd, zoals een inverzekeringstelling of de betekening van een dagvaarding. De Hoge Raad heeft in zijn arrest van 17 juni 2008 (ECLI:NL:HR:2008:BD2578) als uitgangspunt genomen dat de behandeling per instantie binnen twee jaar moet zijn afgerond. Voor verdachten in voorlopige hechtenis en jeugdige verdachten is dat zestien maanden.
Wordt de termijn overschreden, dan leidt dat in strafzaken in beginsel tot strafvermindering, en niet tot niet-ontvankelijkheid van het Openbaar Ministerie. Bij een kleine overschrijding kan de rechter volstaan met de vaststelling dat de termijn is overschreden. In het bestuursrecht kennen de hoogste bestuursrechters een vaste vergoeding van immateriële schade bij overschrijding. In civiele zaken kan de Staat onder omstandigheden aansprakelijk zijn; zie ook ons artikel over naar de rechter voor schadevergoeding.
Welke extra rechten heeft u als verdachte?
Als verdachte wordt u vermoed onschuldig te zijn tot uw schuld in rechte vaststaat. Daarnaast geeft artikel 6 lid 3 u een reeks minimumrechten voor uw verdediging.
Wat houdt het vermoeden van onschuld in?
Het Openbaar Ministerie moet uw schuld bewijzen; u hoeft uw onschuld niet aan te tonen. Autoriteiten mogen zich voor de uitspraak niet zo uitlaten dat zij u al schuldig verklaren, ook niet tegenover de media.
Het vermoeden geldt vanaf de verdenking tot een onherroepelijke veroordeling. Daarbij hoort het recht om te zwijgen en om niet mee te werken aan uw eigen veroordeling. Dat verbiedt niet elk dwangmiddel: een bloedproef of het afnemen van DNA-materiaal is onder voorwaarden toegestaan. Wanneer u officieel verdachte bent, leest u in ons artikel wanneer bent u officieel verdachte?
Welke minimumrechten geeft artikel 6 lid 3 u?
Als verdachte heeft u recht op:
- directe informatie, in een taal die u begrijpt, over de beschuldiging tegen u;
- voldoende tijd en faciliteiten om uw verdediging voor te bereiden;
- bijstand van een advocaat naar keuze, en kosteloos als u die niet kunt betalen en het belang van de zaak dat vereist;
- het ondervragen van getuigen à charge, en het oproepen van getuigen à decharge onder dezelfde voorwaarden;
- kosteloze bijstand van een tolk als u de taal van de rechtbank niet begrijpt of spreekt.
In de praktijk speelt vooral het ondervragingsrecht een grote rol. Een veroordeling mag niet in beslissende mate steunen op de verklaring van een getuige die de verdediging nooit heeft kunnen ondervragen, tenzij daar voldoende compenserende waarborgen tegenover staan. Het recht op een advocaat geldt al bij het eerste politieverhoor. Hoe een strafzaak verder verloopt, leest u in ons artikel van aanhouding tot vrijspraak.
Heeft u in een civiele zaak recht op een kosteloze advocaat?
In civiele zaken kent artikel 6 geen algemeen recht op een kosteloze advocaat. Wel kan het recht op toegang tot de rechter meebrengen dat rechtsbijstand beschikbaar moet zijn als een procedure zonder advocaat feitelijk niet te voeren is.
Een kosteloze tolk is in civiele zaken ook geen vanzelfsprekendheid. De rechter kan wel een tolk inschakelen als dat nodig is om u te kunnen horen. Bespreek dat vooraf met uw advocaat of de griffie.
Wat gebeurt er als artikel 6 is geschonden?
Het gevolg hangt af van de aard van de schending. In Nederland volgt meestal een compensatie binnen de procedure, zoals strafvermindering of het buiten beschouwing laten van bewijs, en niet vanzelf een vrijspraak.
In strafzaken kan de rechter bij een vormverzuim in het voorbereidend onderzoek kiezen uit strafvermindering, bewijsuitsluiting of, in zeer uitzonderlijke gevallen, niet-ontvankelijkheid van het Openbaar Ministerie (artikel 359a Wetboek van Strafvordering). Blijkt het bewijs onvoldoende na uitsluiting, dan kan dat alsnog tot vrijspraak leiden.
Heeft u de nationale rechtsmiddelen uitgeput, dan kunt u binnen vier maanden na de laatste nationale uitspraak een klacht indienen bij het EHRM in Straatsburg. Stelt het Hof een schending vast, dan kan het een billijke genoegdoening toekennen (artikel 41 EVRM). In strafzaken kan een uitspraak van het EHRM bovendien grond zijn voor herziening van een onherroepelijke veroordeling door de Hoge Raad.
Hoe verhoudt artikel 6 zich tot andere verdragen?
Vergelijkbare rechten staan in artikel 14 van het VN-Verdrag inzake burgerrechten en politieke rechten (IVBPR) en in artikel 47 van het EU-Handvest van de Grondrechten. De systemen vullen elkaar aan.
Het EHRM ziet toe op de naleving door de 46 lidstaten van de Raad van Europa. Artikel 47 van het Handvest geldt alleen als een zaak onder het Unierecht valt, maar is op één punt ruimer: het recht op een doeltreffende voorziening in rechte geldt daar niet alleen voor burgerlijke en strafzaken. Voor zover het Handvest rechten bevat die overeenkomen met het EVRM, hebben die ten minste dezelfde inhoud en reikwijdte.
Voor bestuursrechtelijke vergunnings- en handhavingszaken vindt u meer in ons artikel over de bestuursrechtelijke procedure. De rechtspraak van het EHRM werkt ook door in het Nederlandse recht, bijvoorbeeld in de regels over het verhoor van getuigen en de bijstand van een advocaat bij het politieverhoor.
Wat betekent artikel 6 in familie-, bestuurs- en tuchtzaken?
Ook buiten het strafrecht en de gewone civiele zaak bepaalt artikel 6 hoe de procedure moet verlopen. De waarborgen worden wel aangepast aan het soort zaak.
Wat betekent artikel 6 in familiezaken?
In familiezaken moet de rechter beide ouders of partners in gelijke mate horen en hun stukken aan elkaar doorsturen. Bij een beslissing over gezag, omgang of uithuisplaatsing moeten ouders de rapporten van bijvoorbeeld de Raad voor de Kinderbescherming kunnen inzien en erop kunnen reageren.
Kinderen van twaalf jaar en ouder krijgen in zaken die hen aangaan de gelegenheid om hun mening te geven. Dat gesprek met de rechter vindt buiten aanwezigheid van de ouders plaats. De rechter moet de ouders wel in grote lijnen laten weten wat het kind heeft gezegd, voor zover hij zijn beslissing daarop baseert.
Wat geldt bij een bestuurlijke boete?
Legt een bestuursorgaan u een boete op, dan gelden de strafrechtelijke waarborgen van artikel 6. De Algemene wet bestuursrecht geeft u dan onder meer het recht om te zwijgen: voor het verhoor moet u worden meegedeeld dat u niet tot antwoorden verplicht bent (artikel 5:10a Awb).
De bestuursrechter toetst een boete volledig, ook de hoogte ervan. Bij andere bestuursrechtelijke zaken is de toetsing soms terughoudender. Dat is met artikel 6 in overeenstemming, zolang de rechter maar volledige rechtsmacht heeft over de feiten en het recht die voor de beslissing bepalend zijn.
Wanneer geldt artikel 6 in het tuchtrecht?
Tuchtprocedures tegen bijvoorbeeld advocaten, artsen of notarissen vallen onder artikel 6 als er een maatregel dreigt die de beroepsuitoefening raakt, zoals een schorsing of schrapping. De tuchtrechter moet dan onafhankelijk zijn, de zaak in beginsel openbaar behandelen en zijn beslissing motiveren.
Wat doet u als u een schending vermoedt?
Voer het bezwaar zo vroeg mogelijk aan in de procedure zelf. Een schending die u niet tijdig aan de orde stelt, kunt u later vaak niet meer inroepen.
Vermoedt u partijdigheid, doe dan direct een wrakingsverzoek. Krijgt u stukken te laat of helemaal niet, vraag dan om aanhouding van de zitting of om gelegenheid tot reactie. Verloopt de procedure traag, wijs de rechter daar dan op en laat vastleggen wanneer de termijn is gaan lopen.
Houd daarnaast de termijnen voor hoger beroep in de gaten. In strafzaken is dat in de regel veertien dagen na de uitspraak, in civiele dagvaardingszaken drie maanden en in het bestuursrecht zes weken. Pas na uitputting van die middelen staat de weg naar het EHRM open.
Wat kunnen wij voor u doen bij een mogelijke schending van artikel 6 EVRM?
Wij bewaken in straf-, civiele en bestuursrechtelijke procedures of de waarborgen van artikel 6 worden nageleefd.
- Wij beoordelen of uw procedure onder artikel 6 valt en welke waarborgen daarbij gelden.
- Wij voeren een schending tijdig aan in de procedure zelf, bijvoorbeeld als u stukken te laat of niet ontvangt.
- Wij dienen direct een wrakingsverzoek in als er aanwijzingen zijn dat de rechter partijdig is.
- Wij gaan na of de redelijke termijn is overschreden en vragen dan om strafvermindering of een andere compensatie.
- Wij bewaken de termijnen voor hoger beroep: veertien dagen in strafzaken, drie maanden in civiele dagvaardingszaken en zes weken in het bestuursrecht.
- Wij beoordelen na uitputting van de nationale rechtsmiddelen of een klacht bij het EHRM zinvol is; die moet binnen vier maanden na de laatste nationale beslissing worden ingediend.
Samengevat
- Artikel 6 EVRM geeft recht op een eerlijke en openbare behandeling door een onafhankelijke rechter binnen redelijke termijn.
- Het geldt voor strafzaken, bestuurlijke boetes en geschillen over burgerlijke rechten, maar niet voor toelating en verblijf van vreemdelingen.
- Verdachten hebben extra rechten, zoals het vermoeden van onschuld, een advocaat, een tolk en het ondervragen van getuigen.
- Overschrijding van de redelijke termijn leidt in strafzaken in beginsel tot strafvermindering.
- Na uitputting van de nationale rechtsmiddelen kunt u binnen vier maanden naar het EHRM.
Veelgestelde vragen
Geldt artikel 6 EVRM ook in een civiele zaak?
Ja, als het geschil gaat over burgerlijke rechten en verplichtingen, zoals een contract, schadevergoeding of een familiezaak. De extra rechten voor verdachten uit het tweede en derde lid gelden dan niet.
Wat kunt u doen als u denkt dat de rechter partijdig is?
U kunt een verzoek tot wraking doen, zodra u bekend wordt met de feiten of omstandigheden waarop u het verzoek baseert. Een andere kamer van het gerecht beslist dan over dat verzoek.
Leidt een te lange procedure tot vrijspraak?
Nee. In strafzaken leidt overschrijding van de redelijke termijn in beginsel tot strafvermindering, en soms alleen tot de vaststelling dat de termijn is overschreden. In het bestuursrecht kan een schadevergoeding volgen.
Is een zitting altijd openbaar?
In beginsel wel, maar er zijn uitzonderingen, bijvoorbeeld om minderjarigen of de persoonlijke levenssfeer te beschermen. Familiezaken worden in Nederland meestal achter gesloten deuren behandeld. De uitspraak wordt wel openbaar gemaakt, meestal geanonimiseerd.
Heeft u in een strafzaak recht op een gratis tolk?
Ja. Begrijpt of spreekt u de taal van de rechtbank niet, dan heeft u als verdachte recht op kosteloze bijstand van een tolk. Dat geldt ook bij het politieverhoor en voor de vertaling van essentiële processtukken.
Law & More staat cliënten bij in straf-, civiele en bestuursrechtelijke procedures en toetst daarbij steeds of de waarborgen van artikel 6 EVRM zijn nageleefd. Meer over onze aanpak leest u bij onze strafrechtadvocaten en op onze pagina over Europees recht.
