Onderwijsrecht: welke rechten en plichten hebben scholen en ouders?

Gepubliceerd op 9 november 2025 · Laatst bijgewerkt op 13 oktober 2026

Ouders kiezen zelf de school, hebben recht op informatie over hun kind en praten mee via de medezeggenschapsraad; de school moet passend, veilig en kwalitatief goed onderwijs bieden en zorgvuldig handelen bij schorsing en verwijdering. Een bijzondere school mag daarbij eisen stellen die volgen uit haar levensbeschouwelijke grondslag, maar een school mag een leerling nooit uitsluiten omdat ouders de vrijwillige ouderbijdrage niet betalen.

Het onderwijsrecht staat niet in één wet. Voor de basisschool geldt de Wet op het primair onderwijs (WPO), voor de middelbare school de Wet voortgezet onderwijs 2020, voor het mbo de Wet educatie en beroepsonderwijs (WEB) en voor hogescholen en universiteiten de Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek (WHW). Daarnaast spelen de Leerplichtwet 1969, de Wet medezeggenschap op scholen (WMS) en artikel 23 van de Grondwet een rol.

Welke regels gelden voor openbare en bijzondere scholen?

Openbare scholen zijn neutraal en in beginsel toegankelijk voor ieder kind; bijzondere scholen hebben een eigen grondslag, zoals een religieuze of onderwijskundige visie. Beide worden door de overheid bekostigd en vallen onder toezicht van de Inspectie van het Onderwijs volgens de Wet op het onderwijstoezicht.

Artikel 23 van de Grondwet waarborgt de vrijheid van onderwijs: iedereen mag een school stichten op basis van een eigen overtuiging. Het verschil heeft juridische gevolgen. Een openbare school neemt besluiten als bestuursorgaan, zodat de Algemene wet bestuursrecht (Awb) geldt. Een bijzondere school is meestal een stichting of vereniging; de relatie met ouders is dan privaatrechtelijk en een geschil komt bij de civiele rechter.

Daarnaast bestaan niet-bekostigde (particuliere) scholen. Zij krijgen geen overheidsgeld en mogen een schoolgeld vragen, maar moeten voor de leerplicht wel aan wettelijke eisen voldoen.

Hoe lang is een kind leerplichtig?

Een kind is leerplichtig vanaf de eerste schooldag van de maand nadat het 5 jaar is geworden. De volledige leerplicht eindigt aan het einde van het schooljaar waarin het kind 16 wordt of twaalf volle schooljaren naar school is geweest.

Daarna geldt volgens de Leerplichtwet 1969 de kwalificatieplicht tot 18 jaar, tenzij de jongere eerder een startkwalificatie haalt: een havo- of vwo-diploma of een mbo-diploma op minimaal niveau 2. Ouders moeten hun kind inschrijven en zorgen dat het de school geregeld bezoekt. De leerplichtambtenaar van de gemeente houdt hierop toezicht.

Mag een school een leerling weigeren?

Ja, maar alleen op beperkte gronden: bijvoorbeeld bij plaatsgebrek, als de leerling niet aan de toelatingseisen voldoet, of bij een bijzondere school als ouders de grondslag niet respecteren. Weigering mag nooit gebaseerd zijn op discriminatie.

Volgens artikel 7 van de Algemene wet gelijke behandeling (AWGB) mag een school geen onderscheid maken naar onder meer godsdienst, levensovertuiging, politieke gezindheid, ras, geslacht, nationaliteit of seksuele gerichtheid. Een bijzondere school mag eisen stellen die nodig zijn voor haar grondslag, binnen de grenzen van artikel 7 lid 2 AWGB. Onderscheid op grond van een handicap of chronische ziekte is verboden volgens de Wgbh/cz. Ouders die discriminatie vermoeden, kunnen kosteloos een oordeel vragen aan het College voor de Rechten van de Mens.

Wat houdt de zorgplicht voor passend onderwijs in?

Sinds 1 augustus 2014 moet het schoolbestuur een leerling die extra ondersteuning nodig heeft, een passende plek bieden: op de eigen school of, als dat niet lukt, op een andere school die de leerling toelaat. Die zorgplicht geldt vanaf de schriftelijke aanmelding.

Na aanmelding beslist de school in beginsel binnen zes weken, met één keer een verlenging van vier weken. Scholen werken samen in een regionaal samenwerkingsverband, dat ook toelaatbaarheidsverklaringen voor het speciaal onderwijs afgeeft. Wat ouders precies kunnen afdwingen, leest u in ons artikel over passend onderwijs en zorgplicht.

Welke plichten heeft de school nog meer?

De school moet voldoen aan de kerndoelen, zorgen voor een veilig schoolklimaat, ouders informeren en een klachtenregeling hebben. De Inspectie van het Onderwijs controleert dit en kan bij tekortkomingen ingrijpen.

Kwaliteit en kerndoelen

Scholen kiezen zelf hun lesmethoden, maar moeten de wettelijke kerndoelen halen. In groep 8 maken leerlingen sinds het schooljaar 2023-2024 een doorstroomtoets; het schooladvies van de leerkracht blijft leidend en kan na een hogere toetsuitslag worden bijgesteld.

Sociale veiligheid

Sinds 1 augustus 2015 verplicht de Wet veiligheid op school scholen tot een sociaal veiligheidsbeleid, een aanspreekpunt voor pesten en jaarlijkse monitoring van de veiligheidsbeleving van leerlingen. Bij signalen van huiselijk geweld of kindermishandeling werkt de school met de verplichte meldcode en meldt zij zo nodig bij Veilig Thuis. Bij online pesten kan ook het strafrecht een rol spelen; zie ons artikel over cyberpesten en strafbaarheid.

Kosten en ouderbijdrage

Bekostigd basis- en voortgezet onderwijs is kosteloos; in het voortgezet onderwijs krijgen leerlingen ook de verplichte lesboeken gratis. Een ouderbijdrage is altijd vrijwillig. Sinds 1 augustus 2021 mag een school een leerling niet uitsluiten van een schoolreis of andere activiteit omdat de ouders niet betalen.

Informatie aan ouders en privacy

De school moet ouders informeren over de vorderingen van hun kind en jaarlijks een schoolgids publiceren. Ook een ouder zonder gezag kan op verzoek informatie krijgen over belangrijke zaken, tenzij het belang van het kind zich daartegen verzet (artikel 1:377c BW).

Bij persoonsgegevens geldt de AVG. Voor een leerling jonger dan 16 jaar oefenen de ouders de privacyrechten uit, zoals inzage in het leerlingdossier; vanaf 16 jaar doet de leerling dat zelf. Voor het publiceren van foto’s is toestemming nodig. Meer hierover leest u in ons overzicht van de privacywetgeving in Nederland.

Waarover praten ouders mee in de medezeggenschapsraad?

Elke bekostigde school heeft volgens de WMS een medezeggenschapsraad (MR) met ouders en personeel, in het voortgezet onderwijs ook met leerlingen. De MR heeft informatierecht, adviesrecht en instemmingsrecht, afhankelijk van het onderwerp.

• Instemming van de MR: onder meer het schoolplan, het schoolreglement en het veiligheidsbeleid.
• Instemming van de oudergeleding: onder meer de onderwijstijd, de schoolgids en de hoogte en besteding van de ouderbijdrage.
• Advies van de MR: onder meer de vakantieregeling en de aanstelling of het ontslag van de schoolleiding.

Neemt het schoolbestuur een besluit zonder de vereiste instemming, dan kan de MR de geschillencommissie medezeggenschap inschakelen. Meer uitleg vindt u in ons artikel over medezeggenschap in het onderwijs.

Welke regels gelden bij schorsing en verwijdering?

Een school mag een leerling ten hoogste één week schorsen en moet dat schriftelijk en gemotiveerd doen; duurt de schorsing langer dan één dag, dan meldt de school dat aan de inspectie (artikel 40c WPO, met een vergelijkbare regeling in het voortgezet onderwijs). Definitieve verwijdering kan pas nadat de school leerling en ouders heeft gehoord en een andere school heeft gevonden die de leerling wil toelaten.

Voor een leerplichtige leerling geldt die zoekplicht uitdrukkelijk (artikel 40 WPO). Lukt het de school niet om binnen acht weken een andere school te vinden, dan mag zij de leerling in het primair onderwijs alleen verwijderen als zij aantoonbaar zonder succes heeft gezocht. De maatregel moet in verhouding staan tot wat er is gebeurd; een eenmalige, lichte misstap rechtvaardigt geen verwijdering.

Hoe maakt u bezwaar tegen een schorsing of verwijdering?

U maakt binnen zes weken schriftelijk bezwaar bij het bevoegd gezag, dat is het schoolbestuur. Het bestuur moet u horen voordat het op het bezwaar beslist.

Bij een openbare school volgt daarna beroep bij de bestuursrechter van de rechtbank, volgens de regels die wij beschrijven in ons stappenplan voor bezwaar en beroep in het bestuursrecht. Bij een bijzondere school gaat u naar de civiele rechter, bij spoed in kort geding. Over een verwijdering kunt u daarnaast een oordeel vragen aan de Geschillencommissie passend onderwijs; het bestuur moet dat oordeel meewegen en motiveren als het ervan afwijkt.

Hoe dient u een klacht in over de school?

Begin bij de leerkracht of mentor en daarna bij de directie; leidt dat niet tot een oplossing, dan dient u een klacht in volgens de klachtenregeling van de school. Elke bekostigde school moet zo’n regeling hebben en aangesloten zijn bij een onafhankelijke klachtencommissie (artikel 14 WPO voor het primair onderwijs).

De klachtencommissie geeft een advies; het schoolbestuur beslist daarna. De Inspectie van het Onderwijs behandelt geen individuele klachten, maar u kunt er wel signalen melden. Bij een vastgelopen conflict met de school is juridisch advies zinvol voordat termijnen verlopen.

Waar let u als ouder op?

• Meld uw kind schriftelijk aan en vermeld een eventuele ondersteuningsbehoefte; daarmee start de zorgplicht.
• Vraag bij een schorsing om het schriftelijke, gemotiveerde besluit.
• Noteer de datum van elk besluit en bewaak de bezwaartermijn van zes weken.
• Lees de schoolgids en de klachtenregeling voordat u een klacht indient.
• Betaal de ouderbijdrage alleen als u dat wilt; uw kind mag niet worden uitgesloten.

Waar let u als schoolbestuur op?

• Hoor leerling en ouders vóór een schorsing of verwijdering en leg dat vast.
• Meld een schorsing van meer dan één dag schriftelijk aan de inspectie.
• Documenteer de zoektocht naar een andere school vóór definitieve verwijdering.
• Leg besluiten die instemming vereisen tijdig voor aan de MR of oudergeleding.
• Beslis binnen zes weken na aanmelding, met maximaal vier weken verlenging.

Wat kunnen wij voor u doen bij onderwijsrecht?

• Een besluit over toelating, schorsing of verwijdering beoordelen op procedure en redelijkheid.
• Een bezwaarschrift opstellen en u bijstaan tijdens de hoorzitting.
• Een zaak voorbereiden voor de Geschillencommissie passend onderwijs of de klachtencommissie.
• Procederen bij de bestuursrechter of in kort geding bij de civiele rechter, vanuit onze praktijk in het bestuursrecht.
• Termijnen bewaken en het gesprek met het schoolbestuur voeren.

Samengevat

• De leerplicht loopt tot het einde van het schooljaar waarin het kind 16 wordt; daarna geldt de kwalificatieplicht tot 18.
• Het schoolbestuur heeft sinds 2014 een zorgplicht voor passend onderwijs.
• Schorsing duurt ten hoogste één week; verwijdering vraagt horen en een andere school.
• Bezwaar maakt u binnen zes weken bij het schoolbestuur.
• De ouderbijdrage is vrijwillig en niet betalen mag niet tot uitsluiting leiden.

Veelgestelde vragen

Mag een basisschool mijn kind een dag naar huis sturen?

Een school mag een leerling schorsen voor ten hoogste één week, met een schriftelijk en gemotiveerd besluit. Een time-out of schorsing zonder besluit kunt u aan de orde stellen bij het schoolbestuur.

Heeft een gescheiden ouder zonder gezag recht op informatie van school?

Ja, op verzoek moet de school ook een ouder zonder gezag informeren over belangrijke zaken rond het kind (artikel 1:377c BW). De school mag weigeren als zij die informatie ook aan de ouder met gezag niet zou geven of als het belang van het kind zich ertegen verzet.

Wie beslist over een bezwaar tegen een openbare school?

Het bevoegd gezag van de school, meestal een openbaar schoolbestuur, beslist op het bezwaar. Daarna kunt u binnen zes weken in beroep bij de rechtbank.

Is het oordeel van de Geschillencommissie passend onderwijs bindend?

Nee, het is een oordeel waarmee het schoolbestuur rekening moet houden. Wijkt het bestuur ervan af, dan moet het dat motiveren; de rechter weegt het oordeel in een latere procedure zwaar mee.

Mag een student van 18 jaar zelf procederen?

Ja, vanaf 18 jaar is een leerling of student meerderjarig en voert hij zelf bezwaar- en beroepsprocedures. In het hoger onderwijs gaat een geschil over bijvoorbeeld een bindend studieadvies eerst naar het College van beroep voor de examens.