Ongelijke handhaving door de gemeente: wanneer kunt u zich beroepen op het gelijkheidsbeginsel?

Gepubliceerd op 5 november 2025 · Laatst bijgewerkt op 14 oktober 2026

Treedt de gemeente wel tegen uw overtreding op maar niet tegen die van de buren, dan is dat meestal toegestaan: de gemeente heeft een beginselplicht tot handhaving en mag gevallen na elkaar aanpakken. Een beroep op het gelijkheidsbeginsel slaagt in de regel alleen als de gemeente in een vergelijkbaar geval bewust heeft besloten níet op te treden en daarvoor geen goede reden heeft.

De Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State hanteert het uitgangspunt dat er geen “gelijkheid in onrecht” bestaat: dat een ander ook in overtreding is, maakt uw overtreding niet legaal. Wel moet de gemeente kunnen uitleggen waarom zij bij u optreedt en hoe zij met de andere gevallen omgaat. Hieronder leest u hoe dat werkt en welke stappen u heeft.

Moet de gemeente altijd handhaven?

In beginsel wel: bij een overtreding moet de gemeente optreden, tenzij zich een bijzonder geval voordoet. Dat volgt uit vaste rechtspraak van de Afdeling bestuursrechtspraak over de beginselplicht tot handhaving.

Een bijzonder geval kan zich voordoen als er concreet zicht op legalisatie is, bijvoorbeeld omdat een omgevingsvergunning waarschijnlijk wordt verleend, of als handhaven onevenredig is in verhouding tot het belang dat ermee wordt gediend. Ook een schending van het gelijkheidsbeginsel of het vertrouwensbeginsel kan een reden zijn om van handhaving af te zien. Meer achtergrond leest u in ons artikel over bestuursrechtelijke handhaving.

Sinds 1 januari 2024 geldt de Omgevingswet. Overtredingen van bouw- en gebruiksregels zijn sindsdien meestal een overtreding van het omgevingsplan van de gemeente; de oude bestemmingsplannen zijn onderdeel van dat omgevingsplan geworden.

Wanneer slaagt een beroep op het gelijkheidsbeginsel?

Alleen als de gevallen echt gelijk zijn en de gemeente zonder objectieve reden verschillend handelt. Dat de gemeente de buren (nog) niet heeft aangepakt, is op zichzelf niet genoeg.

De rechter kijkt in de praktijk naar drie vragen:

1. Gaat het om gelijke gevallen, dus een overtreding van dezelfde regel met vergelijkbare aard, omvang en gevolgen?
2. Is de gemeente op de hoogte van het andere geval?
3. Heeft de gemeente besloten daar niet op te treden, of kan zij een objectieve reden voor het verschil geven?

Een objectieve reden kan zijn dat de gemeente werkt met een handhavingsstrategie met prioriteiten, dat het andere geval later is gemeld of dat daar wel concreet zicht op legalisatie is. Kleine verschillen in feiten kunnen al betekenen dat de gevallen niet gelijk zijn.

Wat zegt recente rechtspraak?

In een uitspraak van 22 juli 2026 ging het om de verhuur van drie kamers in een bedrijfsgebouw in Veldhoven, in strijd met het geldende planologische regime (ECLI:NL:RVS:2026:4286). De eigenaar wees op andere adressen waar de gemeente niet optrad.

Het college had die adressen eerder als lagere prioriteit aangemerkt, maar verklaarde op de zitting dat het ook daar handhaaft of binnenkort gaat handhaven. Daarmee was het verschil volgens de Afdeling voldoende verklaard en bleef de last onder dwangsom in stand. Wel stelde de Afdeling de begunstigingstermijn vast op 1 augustus 2027.

Hoe verloopt handhaving door de gemeente?

Na een constatering stuurt de gemeente meestal eerst een vooraankondiging, waarop u een zienswijze kunt geven. Daarna volgt het handhavingsbesluit, waartegen u binnen zes weken bezwaar kunt maken.

1. Constatering: een toezichthouder legt de overtreding vast in een rapport van bevindingen, vaak met foto’s.
2. Vooraankondiging: de gemeente laat weten dat zij wil handhaven. U kunt binnen de termijn in de brief, vaak twee weken, uw zienswijze geven (artikel 4:8 Awb).
3. Handhavingsbesluit: meestal een last onder dwangsom (artikel 5:31d Awb) of een last onder bestuursdwang (artikel 5:21 Awb), met een begunstigingstermijn om de overtreding zelf te beëindigen.
4. Bezwaar binnen zes weken bij het college (artikel 6:7 Awb), daarna beroep bij de rechtbank en hoger beroep bij de Afdeling bestuursrechtspraak.

Het college van burgemeester en wethouders beslist over handhaving van het omgevingsplan en de omgevingsvergunning. Veel gemeenten leggen hun prioriteiten vast in een handhavingsstrategie of handhavingsbeleid; dat beleid is openbaar en kunt u opvragen.

Kunt u de gemeente vragen ook tegen de buren op te treden?

Ja, met een handhavingsverzoek, als u belanghebbende bent. De gemeente moet dan een besluit nemen, waartegen u bezwaar en beroep kunt instellen.

Een melding is informeel en verplicht de gemeente niet tot een besluit. Een handhavingsverzoek is een aanvraag in de zin van de Awb. Belanghebbende bent u als u rechtstreeks en merkbaar gevolgen ondervindt van de overtreding, bijvoorbeeld als directe buur met zicht op de illegale aanbouw.

Is er geen wettelijke beslistermijn, dan moet de gemeente binnen een redelijke termijn beslissen, uiterlijk acht weken (artikel 4:13 Awb). Beslist zij niet op tijd, dan kunt u haar schriftelijk in gebreke stellen; na twee weken verbeurt de gemeente een dwangsom van maximaal € 1.442 (artikel 4:17 Awb) en kunt u beroep instellen wegens niet tijdig beslissen.

Gaat het om een conflict tussen buren zonder publiekrechtelijke overtreding, zoals bij een burenruzie over een schutting, dan is de civiele rechter de aangewezen weg.

Hoe onderbouwt u ongelijke handhaving?

U moet concreet laten zien dat het andere geval gelijk is en dat de gemeente ervan weet. Algemene stellingen als “de hele straat doet het” werken niet.

• Noteer de adressen, de aard en omvang van de andere overtredingen en de data waarop u ze waarnam, met foto’s vanaf de openbare weg.
• Vraag het handhavingsbeleid en de handhavingsstrategie van de gemeente op.
• Vraag met een Woo-verzoek (Wet open overheid, sinds 1 mei 2022 in plaats van de Wob) documenten op over handhaving in uw straat; de gemeente beslist binnen vier weken, met een mogelijke verlenging van twee weken.
• Dien zelf een handhavingsverzoek in tegen het vergelijkbare geval; de reactie van de gemeente laat zien of zij daar bewust niet wil optreden.

Welke uitkomst kunt u verwachten van bezwaar of beroep?

Slaagt het beroep op gelijkheid, dan moet de gemeente het handhavingsbesluit herroepen of opnieuw motiveren. Vaker is de uitkomst dat het besluit blijft staan, maar met een ruimere begunstigingstermijn, zoals in de Veldhovense zaak.

De rechter in uw zaak kan de gemeente niet verplichten om tegen de buren op te treden; dat kan alleen via een eigen handhavingsverzoek. Bent u ontevreden over de manier waarop de gemeente u behandelt, dan kunt u ook een klacht indienen bij de gemeente (artikel 9:1 Awb) en daarna bij de Nationale ombudsman of een gemeentelijke ombudsman. Een overzicht van de procedure vindt u in ons artikel over bezwaar en beroep in het bestuursrecht.

Waar let u op als de gemeente tegen u handhaaft?

• Geef binnen de termijn van de vooraankondiging een zienswijze en noem daarin de vergelijkbare gevallen.
• Controleer of er concreet zicht op legalisatie is, bijvoorbeeld via een aanvraag om een omgevingsvergunning.
• Noteer de begunstigingstermijn en de hoogte van de dwangsom in het besluit.
• Maak binnen zes weken bezwaar en vraag zo nodig de voorzieningenrechter om een voorlopige voorziening als de begunstigingstermijn eerder afloopt.
• Beoordeel of handhaving onevenredig is in verhouding tot de ernst van de overtreding.

Wat kunnen wij voor u doen bij ongelijke handhaving?

• Wij beoordelen de vooraankondiging of het handhavingsbesluit op de beginselplicht, evenredigheid en gelijkheid.
• Wij stellen uw zienswijze, bezwaarschrift of handhavingsverzoek op.
• Wij vragen het handhavingsbeleid en stukken via een Woo-verzoek op.
• Wij vragen een voorlopige voorziening als een dwangsom dreigt te worden verbeurd.
• Wij procederen bij de rechtbank en de Afdeling bestuursrechtspraak en bewaken de termijnen; meer over onze advocaten bestuursrecht.

Samengevat

• De gemeente heeft een beginselplicht tot handhaving en mag gevallen na elkaar aanpakken.
• Er bestaat geen gelijkheid in onrecht: een overtreding bij de buren maakt uw overtreding niet legaal.
• Een beroep op gelijkheid slaagt alleen bij echt gelijke gevallen waarin de gemeente zonder objectieve reden bewust niet optreedt.
• Tegen een handhavingsbesluit maakt u binnen zes weken bezwaar (artikel 6:7 Awb).
• Als belanghebbende kunt u met een handhavingsverzoek zelf vragen om op te treden tegen een ander.

Veelgestelde vragen

Kan ik bezwaar maken omdat de gemeente bij de buren niet handhaaft?

Ja, in uw bezwaar tegen het handhavingsbesluit kunt u een beroep doen op het gelijkheidsbeginsel. Dat moet binnen zes weken na de bekendmaking van het besluit.

Mag de gemeente prioriteiten stellen bij handhaving?

Ja. Een handhavingsstrategie met prioriteiten is toegestaan, zolang de gemeente kan uitleggen hoe zij ook de andere overtredingen aanpakt.

Moet ik de dwangsom betalen als mijn bezwaar loopt?

Bezwaar schorst de werking van het besluit niet (artikel 6:16 Awb). Wilt u voorkomen dat de dwangsom wordt verbeurd, vraag dan een voorlopige voorziening bij de voorzieningenrechter.

Hoe kom ik aan informatie over handhaving bij anderen?

Via een Woo-verzoek. De gemeente beslist binnen vier weken, met een mogelijke verlenging van twee weken, en lakt daarbij persoonsgegevens van anderen.