Straftoemeting: hoe bepaalt de rechter de hoogte van de straf?

Gepubliceerd op 2 januari 2026 · Laatst bijgewerkt op 29 oktober 2026

Straftoemeting is de beslissing van de strafrechter welke straf hij oplegt en hoe hoog die is. De wet noemt in artikel 9 Sr de mogelijke straffen en per delict een maximum, maar schrijft geen vaste hoogte voor. Wel moet de rechter zijn keuze in het vonnis verantwoorden; artikel 359 Sv bevat daarvoor de motiveringseisen.

Welke straffen kan de rechter opleggen?

De rechter kan alleen de straffen opleggen die de wet kent. Dat volgt uit het legaliteitsbeginsel van artikel 1 Sr. Verandert de wetgeving na het plegen van het feit, dan worden de voor de verdachte gunstigste bepalingen toegepast (artikel 1 lid 2 Sr).

Artikel 9 Sr onderscheidt hoofdstraffen en bijkomende straffen. Daarnaast kent de wet maatregelen. Het verschil wordt vaak gemist, maar het telt: een maatregel dient niet de vergelding maar de beveiliging of het herstel, en kent een eigen regime.

De ontneming van wederrechtelijk verkregen voordeel (artikel 36e Sr) is dus geen bijkomende straf maar een maatregel, en wordt in een aparte procedure gevorderd.

Straffen kunnen geheel of gedeeltelijk voorwaardelijk worden opgelegd, met een proeftijd en bijzondere voorwaarden zoals een behandelverplichting, een contactverbod of een gebiedsverbod (artikel 14a en 14c Sr). Wat een voorwaardelijke straf in de praktijk betekent, wordt vaak onderschat totdat de proeftijd wordt overtreden. De tekst van de strafsoorten staat bij artikel 9 Sr.

Welke doelen dient een straf?

De wet noemt geen strafdoelen. Ze volgen uit de wetsgeschiedenis en de rechtspraak, en ze verklaren waarom twee verdachten voor hetzelfde delict een verschillende straf kunnen krijgen. Het gaat om vier doelen die elkaar aanvullen en soms tegenwerken.

• Vergelding: het onrecht wordt erkend en krijgt gevolgen die passen bij de ernst. Dit weegt zwaar bij geweld- en zedenmisdrijven.
• Generale preventie: de straf moet anderen ervan weerhouden hetzelfde te doen, vooral bij veelvoorkomende delicten.
• Speciale preventie: voorkomen dat deze verdachte opnieuw de fout ingaat, vaak via bijzondere voorwaarden.
• Resocialisatie: de veroordeelde moet kunnen terugkeren in de samenleving. In het jeugdstrafrecht is dat het uitgangspunt; zie de positie van een minderjarige verdachte.

Deze doelen laten zich niet altijd verenigen. Een lange gevangenisstraf dient vergelding en het signaal aan de samenleving, maar bemoeilijkt de terugkeer. Een taakstraf met begeleiding kan herhaling beter voorkomen, maar doet bij een ernstig feit soms onvoldoende recht aan het slachtoffer. De rechter moet kiezen, en die keuze uitleggen.

Hoe vrij is de rechter in de straftoemeting?

Binnen het wettelijk maximum is de rechter in beginsel vrij. Hij is niet gebonden aan de eis van de officier van justitie of aan het standpunt van de verdediging; hij mag lager en hoger uitkomen dan beide.

Vrijheid is geen willekeur. De rechtspraak werkt met de oriëntatiepunten voor straftoemeting van het Landelijk Overleg Vakinhoud Strafrecht (LOVS). Ze geven per delictstype een vertrekpunt voor een gemiddelde zaak. Volgens rechtspraak.nl binden ze de individuele strafrechter niet; de laatste versie dateert van juli 2026, en de geldboetes daarin zijn per 1 januari 2026 geïndexeerd.

Het Openbaar Ministerie heeft eigen richtlijnen voor strafvordering, die bepalen wat de officier van justitie eist. De twee stelsels staan los van elkaar: de OM-richtlijn stuurt de eis, het oriëntatiepunt de rechterlijke afweging.

De Hoge Raad toetst de hoogte van de straf niet. Hij toetst of de motivering begrijpelijk is en of de wet juist is toegepast. Een klacht over de strafmaat slaagt in cassatie dus alleen als motiveringsgebrek.

Welke factoren wegen mee bij de strafoplegging?

De rechter weegt drie groepen omstandigheden: het feit, de persoon van de verdachte en het verloop van de procedure. Artikel 359 lid 5 Sv verplicht hem bij een vrijheidsbenemende straf de omstandigheden te noemen waarop hij de straf baseert.

Een medeplichtige wordt anders beoordeeld dan de initiatiefnemer, en een impulsieve gedraging anders dan een voorbereide. Een blanco justitiële documentatie weegt in het voordeel van de verdachte; recidive verhoogt de straf.

Is de redelijke termijn overschreden, dan volgt in de regel strafvermindering. Ook afspraken tussen het Openbaar Ministerie en de verdediging kunnen de uitkomst beïnvloeden; over de toelaatbaarheid van zulke procesafspraken heeft de Hoge Raad kaders gegeven.

Wanneer moet de rechter zijn straf extra motiveren?

Extra motivering is nodig als de rechter afwijkt van een uitdrukkelijk onderbouwd standpunt over de straf (artikel 359 lid 2 Sv) en als hij een vrijheidsbenemende straf oplegt (artikel 359 lid 5 Sv).

De hoofdregel is dat de strafmotivering begrijpelijk moet zijn. De rechter hoeft niet elk gezichtspunt afzonderlijk af te wegen of uit te leggen waarom het drie jaar werd en geen tweeënhalf. De Hoge Raad toetst terughoudend, omdat de zittingsrechter de verdachte heeft gezien en gehoord.

Wat de Hoge Raad heeft beslist

Op 5 juli 2022 bevestigde de Hoge Raad dat artikel 359 lid 2 Sv zelfstandige betekenis heeft bij de straf (ECLI:NL:HR:2022:975). Een algemeen verzoek om matiging op grond van persoonlijke omstandigheden is geen uitdrukkelijk onderbouwd standpunt; een gemotiveerd betoog over specifieke omstandigheden wel. De verdediging had bepleit de straf te beperken tot het voorarrest. Het hof legde vier jaar op en motiveerde dat voldoende. De Hoge Raad verminderde de straf wel tot drie jaar en acht maanden, wegens overschrijding van de redelijke termijn.

Op 11 maart 2025 aanvaardde de Hoge Raad dat het hof ‘s-Hertogenbosch de strafmotivering van de rechtbank overnam en daarnaast uitlegde waarom het de strafvoorstellen van de verdediging niet volgde (ECLI:NL:HR:2025:294). Persoonlijke omstandigheden die in hoger beroep waren aangevoerd, zoals gevolgen voor werk, woning en partner, hoefde het hof niet als uitdrukkelijk onderbouwd standpunt te behandelen. Ze waren niet uitgewerkt en niet met stukken onderbouwd.

Voor de verdediging is dat een praktische les: voer strafmaatverweer expliciet, onderbouw het met stukken en noem de gewenste uitkomst.

Hoe ziet een strafmotivering er in de praktijk uit?

Een strafmotivering noemt de omstandigheden die in het nadeel en in het voordeel van de verdachte zijn gewogen. Daarna legt de rechter uit hoe hij tot de straf komt.

Het Gerechtshof Arnhem-Leeuwarden deed dat op 20 mei 2016 in een zaak over ontucht met een zestienjarige die zich tegen betaling beschikbaar stelde, strafbaar in artikel 248b Sr (ECLI:NL:GHARL:2016:3906). Het OM ging in hoger beroep tegen de straf van de politierechter.

De advocaat-generaal eiste negen maanden gevangenisstraf, waarvan zes voorwaardelijk. Het hof legde drie maanden geheel voorwaardelijke gevangenisstraf op met een proeftijd van twee jaar, en een geldboete van € 2.400.

De uitkomst volgt dus niet uit het delict alleen. Dezelfde strafbepaling leidt bij een verdachte met documentatie voor soortgelijke feiten en zonder inzicht in het eigen handelen tot een wezenlijk andere straf.

Waarom verschillen straffen tussen rechters en rechtbanken?

Verschillen zijn het gevolg van maatwerk. Twee zaken die op papier gelijk lijken, verschillen bijna altijd in details die ertoe doen: de rol van de verdachte, zijn verleden, de gevolgen voor het slachtoffer en het verloop van de zitting. Oriëntatiepunten en rechtspraak beperken de bandbreedte, maar heffen haar niet op.

De rechtspraak probeert te grote verschillen te ondervangen door landelijke afstemming in het LOVS en door publicatie van uitspraken op rechtspraak.nl. Voor de verdediging is dat een handvat: een straf die ver buiten de gangbare bandbreedte valt, kan in hoger beroep gemotiveerd worden aangevochten.

Stand per oktober 2026: het nieuwe Wetboek van Strafvordering is aangenomen, maar treedt per onderdeel in werking bij koninklijk besluit, met 2029 als streefdatum. Tot dat moment gelden de huidige artikelnummers van het Wetboek van Strafvordering onverkort.

Welke invloed heeft het slachtoffer op de straf?

Het slachtoffer kan zich via het spreekrecht en als benadeelde partij laten horen, maar de rechter is niet gebonden aan een wens over de hoogte van de straf.

Het spreekrecht van artikel 51e Sv geeft het slachtoffer en bepaalde nabestaanden de gelegenheid zich op de zitting uit te spreken over wat het feit heeft betekend. Daarnaast kan het slachtoffer zich voegen als benadeelde partij om schadevergoeding te vorderen binnen de strafzaak (artikel 51f Sv).

De rechter mag wat het slachtoffer zegt meewegen bij de ernst van het feit en de gevolgen. Voor slachtoffers zit de winst vooral in de onderbouwing: een gedocumenteerde vordering en een concrete beschrijving van de gevolgen werken door in de vaststelling van de ernst en in de toewijzing van de schade.

Wat kunt u doen als u het niet eens bent met de straf?

U kunt binnen veertien dagen na de uitspraak hoger beroep instellen (artikel 408 Sv). Het hof beoordeelt dan ook de straf opnieuw, en kan ook hoger uitkomen.

• Lees eerst de strafmotivering in het vonnis. Ontbreekt een omstandigheid die u had aangevoerd, of berust de motivering op een onjuiste feitelijke aanname, dan is dat het aangrijpingspunt.
• Voer in hoger beroep een strafmaatverweer dat expliciet en onderbouwd is, met actuele stukken zoals een reclasseringsrapport of bewijs van werk, behandeling of schuldhulpverlening. De arresten van 5 juli 2022 en 11 maart 2025 laten zien waarom.
• Weeg af of er werkelijk iets nieuws te melden is. Of hoger beroep loont, hangt daarvan af.

Een overzicht van het verloop van een strafzaak helpt om de resterende mogelijkheden te plaatsen.

Wat wij doen bij een strafmaatverweer

• Wij bereiden een uitdrukkelijk onderbouwd strafmaatverweer voor, zodat de rechter moet motiveren waarom hij ervan afwijkt (artikel 359 lid 2 Sv).
• Wij verzamelen stukken over uw persoonlijke omstandigheden, zoals een reclasseringsrapport en bewijs van werk of behandeling.
• Wij zetten de eis van de officier van justitie af tegen de oriëntatiepunten en vergelijkbare uitspraken.
• Wij lezen de strafmotivering na en beoordelen binnen veertien dagen of hoger beroep zinvol is.
• Wij begeleiden slachtoffers bij het spreekrecht en bij de voeging als benadeelde partij.

Straftoemeting in vijf punten

• De rechter kiest de straf binnen het wettelijk maximum; artikel 9 Sr noemt de hoofdstraffen en bijkomende straffen.
• Ontneming (artikel 36e Sr) en tbs zijn maatregelen, geen straffen.
• De LOVS-oriëntatiepunten en de OM-richtlijnen binden de rechter niet.
• Een algemeen verzoek om matiging is geen uitdrukkelijk onderbouwd standpunt (HR 5 juli 2022); onderbouw strafmaatverweer met stukken.
• Het slachtoffer heeft spreekrecht (artikel 51e Sv), maar bepaalt de hoogte van de straf niet.

Veelgestelde vragen over straftoemeting

Telt een bekentenis mee in mijn voordeel?

Vaak wel. Een bekentenis, oprecht berouw en bereidheid de schade te vergoeden worden regelmatig als strafverminderende omstandigheid genoemd, zoals in het arrest van 20 mei 2016. Er bestaat echter geen wettelijke korting.

Wat is het verschil tussen een straf en een maatregel?

Een straf veronderstelt verwijtbaarheid en dient vergelding en preventie. Een maatregel is gericht op beveiliging, herstel of het ongedaan maken van voordeel, en kan soms ook worden opgelegd als verwijtbaarheid ontbreekt, zoals tbs bij een ontoerekeningsvatbare verdachte (artikel 37a Sr).

Meer over hoe Law & More u hierbij helpt, leest u op de pagina strafrecht advocaat.